Кіріспе

Румын тарихшысы және археологы (1882-1927) Василе Парван (; 28 қыркүйек 1882 - 26 маусым 1927) - румын тарихшысы және археологы.

Өмірбаян

Парван Бакау округінің Хуруишти коммунасындағы Перчиу қаласында дүниеге келген. Ол қарапайым отбасынан шыққан, мұғалім Андрей Парванның (Бессарабиядан шыққан ата-бабалары) және Аристита Чираяктың (Добрени Неамцулуиден) тұңғыш баласы. Ол өзінің бірінші атын Василе, сондай-ақ оның ағасы Василе Конта (анасы философтың туысы) деп алған. 1913 жылы Парван өзінің бұрынғы мұғалімі Иоан Богданың немересі Сильвия Кристескуге үйленді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Яссыға (1916 жылы), содан кейін Одессаға (1917 жылы) бас сауғалады, онда әйелі бала туғанда қайтыс болды. Парван жұмысына құлшыныс танытып, апендицит ауруына мән бермеді. Ақыры ол операция үстеліне келді, бірақ оның өмірін құтқару үшін тым кеш болды; ол 45 жасында, толық шығармашылық күшінде Бухарестте қайтыс болды.

Білім

Бастауыш білімін Береште және жоғары оқу орнын Георге Рошка Кодряну Ұлттық колледжінде Барладда оқыды (1893-1900). Содан кейін Бухарест университетінің әдебиет және философия факультетінде оқыды (1900-1904), профессорлары Николае Иорга, Иоан Богдан және Димитрие Онциул болды. 1904 жылы ол Бухарест университетінің стипендиясымен ("Хиллель қорының") Германияға қиын-қыстау оқу сапарына шықты, ол үш университеттің курстарын (Йена, Берлин және Бреслав) оқыды және көбінесе қаржылық проблемалар мен денсаулық мәселелерін көтерді. Бреслауда ол Конрад Цихориус басшылығымен доктор cum laudae дәрежесін алды. Ол "Рим империясындағы саудагерлердің ұлты" (1908, неміс тілінде) диссертациясымен, мамандар оны классикалық антикалық сауданың дамуы туралы ең жақсы зерттеулердің бірі деп санайды. Неміс әріптестері оны "кішкентай Моммсен" деп атады, бұл "үлкен" Теодор Моммсенге жақында (Құдайға сенуші) 1902 жылы өзінің монументалды "Ежелгі Рим тарихы" үшін Нобель сыйлығын бергенін ескере отырып, Парванның ғылыми қызығушылығын білдірді.

Оқыту және ғылыми-зерттеу қызметі

Ол 1909 жылдан бастап Бухарест университетінің профессоры болды (1913 жылдан бастап), онда ол Григор Точилескудің орнын басып (оның өлімінен кейін). 1910 жылы Румын академиясының корреспондент-мүшесі, ал үш жылдан кейін толық мүшесі болды. 1919 жылы Клуж университетінде ежелгі тарих профессоры болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол шетелдегі бірнеше академиялар мен ғылыми қоғамдардың мүшесі болды; басқалармен қатар, ол Сорбоннаның доценті (1926 жылдан бастап) және Халықаралық тарихи ғылымдар комитетінің (Женева) мүшесі болды. Дакияның тарихына байланысты мәселелерді шешу үшін ол жүйелі қазба жұмыстарын ұйымдастырды, әсіресе екінші темір дәуіріндегі археологиялық курорттарда. Қазбалардың ішінара нәтижелеріне сүйене отырып, Getica (1926) өзінің ең маңызды еңбегі тарихи археологиялық синтезін жазды, ол арқылы Дакияның саяси және мәдени рөлін тарихи зерттеулердің алдыңғы шегіне әкелді; кейбір кемшіліктер мен асыра сілтеулер (оның ішінде скифтер мен кельттердің Гето-Дакия мәдениетінің дамуындағы рөлін атап өту) бұл жұмыстың құндылығын төмендемейді. Ол әсіресе археология, тарихқа дейінгі кезеңдер мен грек-рим өркениетінің тарихына қызығушылық танытты. Ол көптеген археологиялық нысандарды ұйымдастырды, олардың ең маңыздысы - Хисриядағы және көптеген зерттеулер, археологиялық есептер мен монографиялар жариялады, оның ішінде ауқымды, құнды және пайдалы құжаттамалық материал. 1926 жылға дейін Хистрия археологиялық орнын басқарды. Парван Ұлттық көнеліктер мұражайының директоры ретінде 12 жыл ішінде Хистрияда археологиялық қазбаларға жетекшілік еткен, тек тоғыз жыл ішінде (1914-1916; 1921-1926) қалыпты науқандар өтті. Оның салыстырмалы түрде аз мөлшердегі жұмысы осы директордың қарқынды ұйымдастырушылық қызметімен және оның қызметіне бағытталған салалардың құрғақтығы мен ақпараттың жоқтығымен түсіндіріледі. Мирча Георге былай дейді: "Гетика - ғалымның аяғына дейін жеткізе алмаған үш томдық шығармасының бір бөлігі. Одан кейін тағы бір еңбек, Рим Дакиясы, ал үшіншісі, Славяндардың алғашқы тарихы жазылды. Өлімнен кейін, аяқталмаған жұмыс Дакия. Егер Василе Парванның оны әзірлеуге уақыты болса, бұл трилогияның бір бөлігі болар еді. [ ] Трилогияның негізгі мақсаты - румын халқының Дако-рим синтезі арқылы және славяндар мен басқа да аллогендердің мықты ауылдық румындыққа ұшырауы арқылы қалыптасу процесін талдау. Оның тұжырымдамасы анық еді: римдіктер өздерінің ауыл шаруашылығымен айналысу арқылы тамыр жайып, басқа ұлттардың келуіне қосыла алмайтын мықты қоғам құрды". Оның тұжырымдамасы бойынша, тарихтың жалғыз нақты мәні мәдениет, рухани өмір, өмірдің басқа аспектілері адам рухының эволюциясын түсінуге көмектесетін болса, пайдалы болады. Социологиялық зерттеуде "Қазіргі әлеуметтік мәдениеттің негізгі идеялары" және эсселерде (Идеялар мен тарихи нысандар мен мемориалдар томдары) ашылған идеалистік тарихи тұжырымдамасы арқылы ол неогегелиандық пен неокантиандықты синтездеуге қол жеткізді және өзін шовинизм мен космополитизмнің қарсыласы деп жариялады. "Parentalia" атты еңбегінде ол: "Ер адам, ең бастысы, әйелдің баласы" деп жазған.

Басқарушылық қызмет

1910-1926 жылдары Ұлттық көнеліктер мұражайының директоры болды. 1919 жылы Клужда Антикварлар институтын, ал бір жылдан кейін "Cultura națională" баспасын құрды, онда ол бірнеше жинақтарға қамқорлық жасады. Румын академиясының вице-президенті (1921-1922), 1923 жылдан бастап 1927 жылы қайтыс болғанға дейін бас хатшы болып жұмыс істеді. Василе Парванның Румынияның жаңа археология мектебін құруда ерекше рөлі болды. 1914 жылы ол Оңтүстік-Шығыс Еуропа зерттеулер институтының негізін қалаушылардың бірі болды. Кейін ол 1921 жылы Римдегі Румын академиясын ұйымдастырды, ол өлгенге дейін директор болды. Бұл мекеменің мақсаты жас археологтар мен тарихшыларды жаңарту болды; сонымен қатар, осы мекемеде ол "Эфемерис Дакоромана" және "Дипломатиарий Италикум" жылнамаларын, сондай-ақ "Дакия" журналының бірінші сериясын баспаға шығаруды бастады және басқарды. Ол өзінің қызметін жалғастырған тарихшылар Хортенсия Думитреску, Владимир Думитреску, Екатерина Дуньерану Вульпе, Ионы Нестор, Диониси М. Пиппиди, Дорин Попеску, Георге Штефан және Раду Вульпедің қалыптасуына ықпал етті.

Еске алу

Бухаресттегі археология институты мен Барладтағы округтік мұражайға ғалымның есімі берілді. Перчиу ауылындағы "Василе Парван" мемориалдық үйі жабық және нашарлау жағдайында. Румын академиясының тарихи ғылымдар және археология кафедрасының жыл сайынғы сыйлықтарының бірі оның құрметіне аталған. "Vasile Pârvan" Римдегі Румын академиясының аспирантуралық және докторантуралық ғылыми-зерттеу және оқыту стипендиялары No No 101/2002, өзгертілген және толықтырылған ҚР Үкіметінің No 918/2011 жылғы. "Василе Парван" ұлттық симпозиумын Бакаудағы "Иулиан Антонеску" музей кешені Бакау ұлттық мұрағатымен бірлесіп жыл сайын ұйымдастырады. Оның суреті 1962 жылғы маркада (аты-жөні 35 бани) және 1963 жылғы пошта картасында кездеседі. Ничита Станеску оған екінші элегияны, Getica арнады. Бірнеше мектептер (мысалы, Барладда) және жоғары мектептер (мысалы, Констанцада және Готештиде, Молдовада), көшелер мен бульварлар (мысалы, Бухарест, Текучи, Тимишоарада және т.б.) ), алаңдар (мысалы, Сучавада), амфитеатрлар (Бухарест университеті) ұлы ғалымның есімімен аталады. Ол Бухаресттегі Беллу зиратында жерленген. Констанцадан Василе Парванның бюсі. Бакаудағы Округтік тарих мұражайының алдында орналасқан суретшілер ро және Александру Георгиță жасаған тарихшы Василе Парванның мүсіні.