Кіріспе

Қалыпты немесе жиі кездесетін нұсқамен салыстырғанда ерекше немесе қиын болып көріну жағдайы. Тіл білімі мен әлеуметтік ғылымдарда белгілену – бұл қалыпты немесе кең таралған нұсқаға қарама-қарсы, ерекше немесе өзгеше болып көріну жағдайы. Белгіленген және белгіленбеген қатынаста оппозицияның бір мүшесі кеңірек, басым болып табылады. Басым, әдеттегі немесе ең аз күш жұмсалатын форма белгіленбеген деп аталады, ал екінші, қосымша мүшесі белгіленген болып табылады. Басқаша айтқанда, белгілену – бұл «нормативті» тілдік бірліктің мүмкін болатын «бейрегулярлы» формаларының бірі немесе бірнешесімен салыстыру арқылы сипаттауды қамтиды. Тіл білімінде белгілену, басқалармен қатар, фонетикалық, грамматикалық және семантикалық оппозицияларға қатысты болуы мүмкін, оларды белгіленген және белгіленбеген оппозициялар тұрғысынан анықтайды, мысалы, шыншыл (белгіленбеген) және жалған (белгіленген). Белгілеу тек семантикалық сипатқа ие болуы мүмкін, немесе қосымша морфологиялық элементтер арқылы көрініс табуы мүмкін. Бұл термин грамматикалық рөлді жұрнақ немесе басқа элементтермен белгілеуден туындаған, және морфологиялық айырмашылықтар жоқ жағдайларда да қолданыла бастады. Әлеуметтік ғылымдарда белгілену, басқа нәрселермен қатар, бір терминнің екі мағынасын ажырату үшін қолданылады, мұнда біреуі – жалпы қолданыстағы (белгіленбеген мағына), ал екіншісі – белгілі бір мәдени контекстке тән (белгіленген мағына). Психологияда әлеуметтік ғылымдардағы белгілену ұғымы бір айнымалының екіншісінің болжаушысы немесе себебі ретінде қаншалықты белгіленгенін өлшеу ретінде қарастырылады, және қарапайым екі таңдау жағдайында ол Δp (дельтаP) деп белгіленеді. Толықрақ мәліметтер алу үшін шатасу матрицасына жүгініңіз.

Белгіленген және белгіленбеген сөз жұптары

Лексикалық қарама-қарсылықтар тұрғысынан, белгіленген форма – негізгі емес, көбінесе түбір өзгертетін немесе қосымшалы жұрнақтармен аяқталатын форма. Осылайша, морфологиялық тұрғыдан теріс сөз формасы оң сөз формасына қарама-қарсы белгіленеді: бақытты/бақытсыз, адал/адалдықсыз, әділ/әділетсіз, таза/ластанған және т.б. Сол сияқты, қосымшасыз еркек немесе жекеше формалар, қосымшалы әйел немесе көпше формаларға қарама-қарсы белгісіз деп есептеледі: арыстан/арыстандай, үй иесі/үй иесі, автомобиль/автомобильдер, бала/балалар. Белгісіз форма – бұл сондай-ақ бастапқы форма. Мысалы, белгісіз арыстан еркек немесе әйел мағынасында қолданылуы мүмкін, ал арыстандай тек әйел мағынасын білдіреді, сондықтан ол белгіленген. Бастапқы екендігі, белгісіз лексикалық формаларды қарама-қарсылары морфологиялық байланыста болмаған жағдайда да анықтауға мүмкіндік береді. Ескі/жас, үлкен/кіші, бақытты/қапалы, таза/кірлі жұптарында әр жұптың бірінші мүшесі белгісіз деп саналады, себебі ол көбінесе сұрақтарда қолданылады. Мысалы, ағылшын тілінде сөйлейтіндер әдетте біреудің жасы қанша екенін сұрайды; белгіленген сөзді қолдану (Сіз қанша жастасыз?) жастықты білдіреді.

Прага мектебінің тарихы

Лингвистикалық асимметрия идеясы «таңбаланған» және «таңбаланбаған» терминдерінің ресми қабылдануына дейін туған болса, таңбаланудың қазіргі заманғы түсінігі Роман Якобсон мен Николай Трубецкойдың Прага мектебі структурализмінде қалыптасты, ол екілік қарама-қарсылықтарды сипаттау құралы ретінде пайда болды. Дыбыс және мағына екеуі де екілік айырмашылық белгілерінің жүйелеріне талданды. Эдвин Баттистелла былай деп жазды: «Бинарлық жүйе тілдік талдауда симметрия мен эквиваленттілік ұсынады; таңбалану иерархиялық концепцияны қосады». Трубецкой мен Якобсон, мысалы, назальды және назальды емес фонетикалық оппозицияларды назальдылықтың болуы мен болмауы ретінде талдады; назальдылықтың болуы – таңбаланған, ал оның болмауы – таңбаланбаған. Якобсон мен Трубецкой үшін екілік фонетикалық белгілер барлық тілдерге қолданылатын әмбебап белгілер алфавитінің бөлігін құрады. 1932 жылғы «Орыс етістігінің құрылымы» атты мақаласында Якобсон бұл концепцияны грамматикалық мағыналарға дейін кеңейтті, онда таңбаланған элемент «А мағынасының бар екенін көрсетеді», ал таңбаланбаған элемент «А-ның бар екенін көрсетпейді, яғни А-ның болуы немесе болмауы туралы мәлімдемейді». Қырық жыл өткен соң, Якобсон тілді сипаттай келе, «тілдік жүйенің кез келген құрамдас бөлігі екі логикалық қарама-қарсылықтың қарама-қарсылығына негізделген: белгінің болуы («таңбалану») оның болмауына («таңбаланбау») қарама-қарсы» деді. 1941 жылғы «Бала тілі, афазия және тілдің жалпылама заңдылықтары» еңбегінде Якобсон фонетикалық таңбалану тілді игеру және жоғалту процесінде маңызды рөл атқарады деп ұсынды. Афазия және тілді игеру бойынша бұрынғы зерттеулерге сүйене отырып, Якобсон таңбаланған және таңбаланбаған оппозициялардың әмбебап иерархиясымен анықталатын айналық байланысқа ұқсас қатынас бар екенін көрсетті. Бүгінде көптеген адамдар Якобсонның фонетикалық даму теориясын пайдалы тенденцияларды анықтау құралы ретінде қарастырады.

Мәдениеттік белгіленуі және ақпараттандырылуы

Белгіліліктің негізгі құралы элементтің ақпараттық мазмұны мен ақпараттық құндылығы болғандықтан, кейбір зерттеулер белгілілікті әдеттен тыс немесе маңызды жайтты кодтау ретінде қарастырды, бұл белгілілік пен хабардың ресми ықтималдық анықтамаларында көрінеді. Екітаңбалы мәселелер үшін бұл Мэттьюс корреляциялық коэффициентінің Δp және Δp' бір бағытты компоненттерімен сәйкес келеді. Таныс категориялар арқылы ұсынылған мәдени нормалармен түсінік алғандықтан, белгіленген категориялар көзге көрінетін бөлікті құрады, бұл белгілілікті мәдени және әлеуметтік жіктеуге қолдануға мүмкіндік береді. 1930 жылдары Якобсон барлық қарама-қарсылықтарға белгілілік қағидасын қолдануды ұсынды, өмір/өлім, бостандық/құлдық, күнә/ерлік және мереке/жұмыс күні сияқты жұптарды атап көрсетті. Линда Воу бұл ұғымды еркек/әйел, ақ/қара, көретін/соқыр, еститін/естімейтін, гетеросексуал/гомосексуал, оң/сол, құнарлылық/бедеулік, киімді/жалаңаш және сөйлеу тілі/жазба тілі сияқты қарама-қарсылықтарға дейін кеңейтті. Батистелла бұл тұжырымды Родни Нидхэмнің еңбектеріне негізделген мысалдармен көрнекілендіре отырып, мәдениеттердің белгілілік құндылықтарын үйлестіріп, біртұтас символдар жүйесін қалай құратынын көрсету арқылы дамытты. Басқа зерттеулер белгілілікті стильдеу, музыка және мифтерге қолданды.

Универсальдар мен жиілік

Джозеф Гринбергтің 1966 жылғы "Тілдік универсалдар" кітабы типологиялық лингвистикаға белгілілік принципін әсерлі қолданысы болды және Якобсон мен Трубецкой дәстүрінен жаңа бағыт ашты. Гринберг жиілікті грамматикадағы белгіліліктің басты анықтамасы деп қарастырды және белгісіз санаттар "шынайы әлемдегі нәрселердің жиі кездесуі" арқылы анықталуы мүмкін деп ұсынды. Гринберг сондай-ақ жиілікті тілдерді салыстыру үшін пайдаланды, белгісіз санаттар көптеген тілдерде белгісіз болып табылатынын көрсетті. Дегенмен, сыншылар жиіліктің қиындық тудыратынын айтады, себебі көп тілде сирек кездесетін санаттар белгілі бір тілде кең таралған болуы мүмкін. Соңғы кезде жиілікке қатысты түсініктер кездейсоқ түзетулермен есептелген шартты ықтималдықтар түрінде формалдануда, Ақпараттылық (Δp') және Белгілілік (Δp) адамдардың қарым-қатынасын зерттеудегі болжамдардың әртүрлі бағыттарына (бинарлық қарым-қатынастар немесе айырмашылықтар) және жалпы жағдайда (екіден астам айырмашылықтары бар белгілерді қоса алғанда) сәйкес келеді. Универсалдар импликациялық заңдармен де байланыстырылған. Бұл, егер бір тілде белгілі бір санат болса, онда сол тілде міндетті түрде белгісіз санат та болуы керек, бірақ керісінше емес, дегенді білдіреді.

Диагностика

Белгілілік соңғы ғасырда кеңейтіліп, жаңаша құрылды және бір-бірімен байланысы шала ғана теориялық тәсілдердің кең спектрін көрсетеді. Екіұшты қарама-қарсылықтарды талдаудан бастау алғаннан бері, ол жаһандық семиотикалық принципке, табиғилықты және тілдік универсалияларды кодтау құралына, сондай-ақ тілді меңгерудегі бастапқы параметрлер мен қалауларды зерттеу терминологиясына айналды. Әртүрлі тәсілдерді байланыстыратын ортақ нәрсе – тілдік құрылымды бағалауға қатысты мәселе, бірақ белгіліліктің қалай анықталуы және оның салдары мен диагностикасы туралы ерекшеліктер кең ауқымды. Универсалды белгілілік қатынастарын зерттейтін басқа тәсілдер функционалдық, экономикалық және иконалық себептерге назар аударады, қайталама симметрияларды коммуникация арналары мен коммуникациялық жағдайлардың ерекшеліктерімен байланыстырады. Мысалы, Крофт (1990) тілдік элементтер арасындағы асимметрияны форманың экономиясы тұрғысынан, сондай-ақ тіл құрылымы мен әлемді түсіну арасындағы иконалық байланыс арқылы түсіндіруге болатынын атап көрсетті.