Кіріспе

Скандинавиядағы уақыт кезеңі Скандинавияның тас дәуіріне қатысты. Вейхсельдік мұз басу кезеңінде (115 000 – 11 700 жыл бұрын) Скандинавияның дерлік барлық бөлігі қалың, тұрақты мұз қабатының астында қалды, сондықтан тас дәуірі осы аймаққа өте кеш келді. Мұз дәуірінің соңында климаттың біртіндеп жылынуына байланысты Орталық Еуропадан келген көшпелі аңшылар аймаққа сирек-сирек келіп тұрды. Дегенмен, б.з.д. 12 000 жыл шамасында ғана аймақта тұрақты, бірақ көшпелі тұру орны қалыптасты.

Жоғарғы палеолиттің соңғы кезеңдері

Мұз кеми бастағанда, Дания мен Швецияның оңтүстігінде пайда болған тундра жазықтарында бұғылар жайылып жүрді. Бұл Гамбург мәдениетінің дәуірі еді, бұл тайпалар 100 000 км²-ден асатын кең аумақта аулаумен айналысып, құнарсыз тундрада бұғылардың маусымдық қоныс аударуына орай, киіз үйлерде көшпелі өмір сүрді. Бұл жерде өсімдік жамылғысы шамалы болды, тек сирек арктикалық қайың мен долана табылды. Бірте-бірте тайга орманы пайда бола бастады. Б.з.д. 11 400 жыл шамасында Оңтүстік Скандинавияда Бромме мәдениеті қалыптасты. Бұл – бұғылардан басқа да көптеген аулау нысандарына мүмкіндік берген, жылдам жылынатын кезең болды. Бұрынғы аңшы-жинаушы мәдениеттерден кейін, Бромме мәдениеті әлі де көбінесе бұғыларға тәуелді болып, көшпелі өмір салтын сақтады, бірақ олардың лагерьлері әлден кештен әртараптанды, және олар Оңтүстік Скандинавияға (және Оңтүстік Балтық аймағына) тұрақты, бірақ көшпелі негізде қоныстанған алғашқы адамдар болды. Б.з.д. 10 500 жыл шамасындағы жергілікті климаттың өзгеруі мәдени өзгерістерді де, Скандинавияның солтүстік бөлігінің алғашқы қоныстануын да бастады. Алғашқыда, мың жылға созылған суыну тайганы тундрамен алмастырды, ал жергілікті мәдениет бұрынғы дәстүрлеріне қайта оралып, бұғы аулауға көшті. Бұл мәдениет қазір Ахренсбург мәдениеті деп аталады. Б.з.д. 9 500 жыл шамасында жергілікті климат тағы да жылынып, Бореал дәуірі басталды, бұл Ахренсбургті Солтүстік Скандинавияның тундрасын қоныстандыруға итермеледі. Келесі екі мың жыл бойы Скандинавия аймағында Бореал деп аталатын климаттық фаза басы болды.

Мезолиттік

Біздің заманымыздан бұрынғы 7 мыңжылдықта Скандинавия климаты бұрынғы Борельдік дәуірден Атлантикалық дәуірге өткел кезінде жылына бастады. Бұғылар мен оларды аулайтындар Солтүстік Скандинавия жерлерін бұрыннан мекендеп, орманды жайылды. Дания мен Оңтүстік Швеция аймақтарында Маглемозия мәдениеті деп аталатын мәдениет өмір сүрді. Солтүстікке қарай, Норвегияда және Батыс Швеция жағалауында, Fosna-Hensbacka мәдениеті жағалау бойындағы маусымдық лагерьлерде және қазір гүлденген ормандарға жақын өмір сүрді. От, қайық және тас құралдарды пайдаланып, осы Тас дәуірі тайпалары Солтүстік Еуропада тіршілік етуге қол жеткізді. Солтүстіктегі аңшылар мен жинаушылар малдың жылжу жолдарын және лососьтің шабуылдарын қадағалап, қыста оңтүстікке, ал жазда солтүстікке көшті. Бұл ертедегі халықтар қазіргі Финляндия, Ресей және Беринг бұғазы арқылы Солтүстік Американың ең солтүстік бөлігінде (қазіргі Аляска мен Канаданың аймақтарын қамтиды) таралған басқа аймақтардағыдай мәдени дәстүрлерді ұстанды. Біздің заманымыздан бұрынғы 6 мыңжылдықта Скандинавия климаты қазіргіден әдетте жылырақ және ылғалдырақ болды, ал оңтүстік аймақтары жасыл, жапырақты және аралас ормандармен жабылған. Ауырғанақ, аққу, қашар және қызыл бұғы сияқты ірі жануарлар орманда еркін жүріп, қазіргі Конгемозе мәдениеті деп аталатын тайпалардың аң аулау нысаны болды. Бұрынғылары сияқты, Конгемозе тайпалары да теңіз жануарларын, мысалы, ителкелерді аулап, бай, жақын суларда балық аулады. Конгемозе халқының солтүстігінде, Оңтүстік Норвегия мен Швецияның көп бөлігінде басқа аңшы-жинаушылар өмір сүрді, қазір олар Fosna және Hensbacka мәдениеттерінің ұрпақтары – Nøstvet және Lihult мәдениеттері деп аталады. Біздің заманымыздан бұрынғы 6 мыңжылдықтың соңында, теңіз деңгейі біртіндеп көтерілген кезде, солтүстік тайпалық мәдениеттер өз өмір салтын жалғастырды, ал Конгемозе мәдениеті оңтүстік аймақтардағы климаттық өзгерістерге бейімделіп, Ertebølle мәдениетімен алмастырылды. Адам қалдықтарының генетикалық талдауы Скандинавияның оңтүстігінде және солтүстігінде өмір сүрген аңшы-жинаушылардың кем дегенде екі көші-қон толқынында Скандинавияға келген екі генетикалық түрлі топты құрағанын көрсетті. Оңтүстік және оңтүстік-шығыста қазіргі Германиядан келген Батыс аңшы-жинаушылар солтүстікке қарай жылжыды. Солтүстік және батыста қазіргі Ресейдегі Жоғарғы Волга аймағынан шыққан Шығыс аңшы-жинаушылар қоныстанды және оңтүстікке қарай жылжыды. Бұл адамдар Скандинавияда араласып, бірегей Скандинавия аңшы-жинаушылар тобын құрды. Шамамен 4400 ж.б. Скандинавияның Соңғы Мезолиттік қауымдастықтарына мыс балталардың сирек импорты байқалды.

Неолит дәуірі

Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мыңжылдықта Ертебøлл халқы көршілес оңтүстік тайпалардан қыш жасауды үйренді, олар жерді өңдеуге және мал өсіруге кіріскен еді. Көп ұзамай, олар да жерді өңдеуді бастады және шамамен 4000 ж.б.з. мегалиттік Фуннелбикер мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Біздің заманымыздан бұрынғы 4 мыңжылдықта осы Фуннелбикер тайпалары Швецияға дейін, Уппландқа қарай кеңейді. Нøстве және Лихульт тайпалары алға жылжыған фермерлерден жаңа технологияны үйренді, бірақ емес ауыл шаруашылығын, және б.з.д. 4 мыңжылдықтың соңында қабыршақты керамика мәдениетіне айналды. Осы қабыршақты керамика тайпалары фермерлердің ілгерілеуін тоқтатты және оларды Оңтүстік-Батыс Швецияға ығыстырды, бірақ кейбіреулер фермерлер өлтірілмеген немесе қуылмаған, олар өз еріктерімен қабыршақты керамика мәдениетіне қосылып, олардың бір бөлігі болды дейді. Кем дегенде бір қоныс аралас болған сияқты, ол – Альвастра үйіндісі. Мыс металлургиясы б.з.д. 3500 жылдан бастап Фуннелбикер мәдениетінде қолданылды. Бұл ертедегі скандинавтардың тілі белгісіз, бірақ б.з.д. 3 мыңжылдықтың соңында көптеген ғалымдардың пікірінше, оларды прото-индоеуропа тілін (немесе дәлірек айтқанда, «прото-германдық индоеуропалық диалектісін») сөйлейтін жаңа тайпалар басып алды, ол Сорлы ыдыс мәдениеті (Скандинавияда Шабуыл балта мәдениеті деп те аталады) ретінде белгілі. Еуропаның генетикалық тарихы тілді алып жүрген халықты қазіргі Украинадан шыққан Ямная мәдениетімен байланыстырады, Y хромосомасының R1a гаплогруппасын маңызды генетикалық маркер ретінде пайдаланады. Бұл жаңа халық Уппланд пен Ослофьордқа дейін жетті және олар қазіргі скандинав тілдерінің атасы болған прото-герман тілін берген болуы мүмкін. Бұл жаңа тайпалар шабуыл балдасын мәртебе символы ретінде қолданды және мал өсірушілер болды, олармен бірге Оңтүстік Скандинавияның көп бөлігі неолит кезеңіне енді. Бір қабырғалы мәдениет – бұл Скандинавияның оңтүстігінде және Солтүстік Еуропа жазығында б.з.д. 2800–2200 жылдары тараған Сорлы ыдыс мәдениетінің тағы бір түрі. Б.з.д. 2400 жылдан кейін Белл Бикер мәдениетімен байланысты топтар Ютландияға көшіп келді, олармен бірге тау-кен өндірісі мен теңізде жүзудің жаңа дағдыларын әкелді. Олар Солтүстік Ютландияда кремнийді қазып алып, одан көптеген кремний пышақтар жасады, олар кейіннен Скандинавияның көп бөлігіне таратылды. Осылайша б.з.д. 2400–1800 жылдар аралығындағы кезең «пышақ дәуірі» деп те аталады. Мыс металлургиясы шамамен б.з.д. 2400 жылдан бастап шағын көлемде қолданылды, ал кремний пышақтардың пішіні мыс пен қола прототиптерін еліктеді. Б.з.д. 2000 жылдан кейін Оңтүстік Скандинавияда Юнетиц мәдениетіне ұқсас үлкен «басшылық» үйлер пайда болды, бұл әлеуметтік құрылымның жоғары деңгейде дамуын көрсетеді. 2000 жыл қола құралдардың енгізілуі мен қолданылуын, содан кейін 1750 жылдан бастап қола металл өңдеу технологиясын жүйелі түрде қабылдауды белгіледі. Неолит кезеңінен кейін Скандинавиялық қола дәуірі келді.