Кіріспе

сүтқоректілер түрі. Peromyscus maniculatus – Солтүстік Американың шығысында табиғи ортада өсетін кеміргіш. Көбінесе шығыс елен тышқаны деп аталады; бұрын батыс елен тышқанымен (P. sonoriensis) бірге топтастырылған кезде, Солтүстік Америка елен тышқаны деп аталды және Миссисипи өзенінен шығысқа қарай Солтүстік Американың көп бөлігінде кеңінен таралған, бірақ АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы жазық аймақтарда сирек кездеседі. Басқа Peromyscus түрлері сияқты, ол хантавирустар және Лайм ауруы сияқты жаңа инфекциялық ауруларды таратушы және тасымалдаушы болып табылады. Ақ аяқты тышқанмен (Peromyscus leucopus) жақын туыс.

Шолу

Бұрынғы кең мағынадағы түрдің 61 кіші түрі болды, бірақ олардың кейбіреулері қазір P. sonoriensis-ке жатады. Олардың барлығы сан жағынан көп, өте кішкентай сүтқоректілер. Елік тышқан – Солтүстік Американың шығысында тіршілік ететін кішкентай кеміргіш, ол ақ аяқты тышқанмен (Peromyscus leucopus) жақын туыс. Екі түрдің сыртқы түрі өте ұқсас болғандықтан, оларды қызыл қан жасушаларының агглютинациялық сынақтары немесе кариотиптік әдістер арқылы ажырату оңай. Елік тышқанды физикалық белгілері бойынша да, оның ұзын және түрлі-түсті құйрығы арқылы ажыратуға болады. Елік тышқандары өздігінен таза болып, күтім жасау оңай болғандықтан зертханалық тәжірибелерде жиі қолданылады. P. maniculatus-тың ерекше кіші түрлері бар. Солтүстік Америкада ең көп кездесетін орманды кіші түрінің артқы аяқтары, құйрығы ұзын, ал құлақтары далалық кіші түріне қарағанда үлкен. P. maniculatus орманды түрі жақсы көтеріледі және жерден бірнеше метр биіктікте ағаштардың арасында тіршілік көреді, ал далалық түрі ашық жерлерде қуыстар арасында жылжып, гүлді өсімдіктерден аулақ болады. Дегенмен, жота биіктіктегі елік тышқандарының осы ортада тіршілік етуге мүмкіндік беретін бірнеше физиологиялық бейімделулері бар. Жота биіктіктегі тышқандар төменгі биіктіктегі тышқандарға қарағанда көмірсулар мен липидтерді тотықтыру қабілеті жоғары. Әр түрлі биіктікте тіршілік ететін тышқан популяциялары ересек гемоглобиннің α-тізбекті кіші бірліктерін кодтайтын гендердің дубликаттары арасында аллельдік вариацияны көрсетеді.

Ұрықтану кезеңі

Елік тышқандары жыл бойы көбейе алады, бірақ олардың таралған аймақтарының көп бөлігінде наурыздан қазанға дейін көбейеді. Елік тышқандарының көбеюі көбінесе маусымға емес, тамаққа қолжетімділікке байланысты болады. Вирджиния штатында көбеюдің ең жоғары шағы ақпаннан маусымға дейін және қыркүйектен қазанға дейін кездеседі.

Ұя салу

Аналық бұғы тышқандары ұяларын әртүрлі материалдардан, оның ішінде шөптерден, тамырлардан, мүктерден, жүннен, аққондыздың ұсақ түктерінен және түрлі жасанды талшықтардан салады. Бір зерттеуде еркек және аналық бұғы тышқандарының жартысынан азы ғана көбею үшін өздерінің бастапқы қоныс аумағын қалдырды. Бұл үйішілік шағылысу бар екенін және бұғы тышқандарының генофондық ағыны шектеулі екенін білдіреді. Соңғы зерттеулер бұғы тышқандарында да ОКҚ-ға (обсессивтік-компульсивтік бұзылысқа) ұқсас мінез-құлықтар байқалатынын көрсетті, бұл өзгерген ішек микробиотасынан туындайды. Бұл құбылыс көбінесе олардың тым үлкен ұя салуымен көрінеді және мінез-құлық туылғаннан кейін 8 апта ішінде пайда болады. Үлкен ұя салу – тұрақтандырылған жағдайдағы зертханада тышқандардың қажетсіз энергия мен күш-жігерін жұмсауымен байланысты бейімделудің бұзылуы деп есептеледі.

Ұрықтану, ұрық мөлшері және өнімділік

Елік тышқандары өте көп көбейеді және жергілікті басқа сүтқоректілерге қарағанда олардың түрінің саны ең жоғары. Peromyscus түрлерінің жүктілік мерзімі 22-ден 26 күнге дейін ауыспайды. Бірінші жылу айының орташа жасы 48 күн, ал ең ерте тіркелгені 23 күн. Табиғаттағы ең жас аналық елік тышқан 55 күндік шағында туған, ал оның шамамен 32 күндік шағында жүкті болғаны болжамдалған. Көптеген елік тышқандар өздерінің қоныс аумағын құру үшін туған жерінен көп қашықтамайды.

Ұзақ өмір сүру және өлім-жітім

Зертхана жағдайында олардың ең ұзақ өмір сүру мерзімі 96 айды құрайды, ал әйелдер үшін орташа өмір күтілуі 45,5 ай, ал ерлер үшін 47,5 айды шамамен көрсетеді. Көптеген аймақтарда бұғы егесі кемінде бір жылдан аз өмір сүреді.

Тіршілік ету ортасы

Peromyscus maniculatus Солтүстік Американың шығыс бөлігінде кеңінен таралған. Елік тышқандары, әсіресе далалық пішіні, АҚШ-тың орталық-батыс аймағындағы егістік жерлерде де көптеп кездеседі. Елік тышқандары көбінесе солтүстік тайга орманды аймақтарында Peromyscus туысының жалғыз түрі болып табылады. Ішкі түрлер өсімдік қауымдастықтары мен өсімдік құрылымдарын пайдалану бойынша айырмашылықтар көрсетеді. Елік тышқандарының екі негізгі тобы бар: далалық елік тышқан және ормандық немесе орманды елік тышқан тобы.

Қаптамаға қойылатын талаптар

Елен мысықтары көбінесе ашық жерде белсенді болады; көптеген түрлері, Microtus және Clethrionomys түрлері сияқты, жасырын жолдар жасамайды. Орманның ашық жерлерінде елен мысықтары көбінесе жақын маңдағы ағаштарға барады. Орталық Онтариода елен мысықтары құлаған ағаштарды жолдар ретінде пайдаланған. Елен мысықтары жерге қазылған қуыстарда немесе бұта үйінділері, түбірлер, тастар, шырша таңғыштары, қабық астында және ағаштардың ішіне жасалған ойықтарда ұя салады.

Жыртқыш жануарлар

Елік тышқандары жыландар (Viperidae), соулар (Strigidae), американдық микстер (Neogale vison), американдық мартендер (Martes americana) және басқа мустелидтер, сондай-ақ сканкстар (Mephitis және Spilogale sp.), қазқаз (Lynx rufus), үй мысықтары (Felis catus), койоттар (Canis latrans) және түлкілер (Vulpes vulpes және Urocyon cinereoargenteus) үшін маңызды азық болып табылады.

Диета

Елен мысықтары – бәсенді жейтін жануарлар; олардың негізгі тамағы тұқымдар, жемістер, буындылар, жапырақтар және саңырауқұлақтар болып табылады, бірақ саңырауқұлақтарды ең аз жейді. Жыл бойы елен мысығы азықтың маусымдық қолжетімділігіне қарай тамақтану әдеттерін өзгертеді. Қыс айларында буындылар елен мысығының тамағының бес бөлігінің бірін құрайды – бұлар өрмекшілер, көбелек құрттары және гетероптерлер. Көктемде тұқымдармен қатар, көп мөлшерде жәндіктер де жеуге қолжетімді болады. Көктем маусымында елен мысықтарының асқазанында жапырақтар да табылады. Жаз айларында бұл тышқандар тұқымдар мен жемістерді жейді. Күз мезгілінде елен мысығы тамақтану әдеттерін баяу өзгертіп, қысқы диетаға жақындатады.