Orzeł incident

Кіріспе

1939 жылы Эстония мен КСРО арасындағы дипломатиялық дағдарыс Орзель оқиғасы 1939 жылы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, интернатталған поляк су асты кемесі бейтарап Эстониядағы Таллиннен Ұлыбританияға қашып кетті. Иосиф Сталиннің Кеңес Одағы бұл оқиғаны 1940 жылы маусымда Эстонияға әскери шабуыл жасап, оны басып алуды ақтауға сылтау ретінде қолданды.

Өмірбаян

Польшаға нацистік Германия шабуыл жасап, Екінші дүниежүзілік соғысты бастаған кезде Орзель Оксюйеге тоқтаған болатын. Су асты кемесі бастапқыда "Ворэк" операциясына қатысқан, бірақ жағдай өзгерген соң 4 қыркүйекте Польша жағалауынан кетіп қалды. Неміс мина сыпырушы кемелері зақымдаған және мұнай ағып кеткен, ол Таллинге қарай бет алды, ол 1939 жылы 14 қыркүйекте сағат 01:30 шамасында жетті. Командир лейтенант Генрик Клоцковский келесі күні ауруханаға жеткізілді. 1907 жылғы Гаага конвенциясы оған қол қойған елдерге, соның ішінде Германияға, бейтарап порттарды пайдаланудағы жау кемелерінің құқығына белгілі бір шектерде араласпауды бұйырды. Алғашында Эстония Орзельге мейірімділік танытып, зақымдалған компрессорды жөндеуге көмектесті. Бұл 16 қыркүйекте Грузинскийдің торпеда көтергішін саботаждауымен басталды, бұл эстондықтардың алты торпеданы алып тастауына кедергі болды. Бұл жексенбі болғандықтан, бірден басқасын сатып алу мүмкін емес еді. Сол уақытта капитан Владыслав Наркевич шағын қайықпен портты айнала бастады. Балық аулау маңына отырып, ол жасырын түрде қашып шығу жолының тереңдігін өлшеді. Басқа бір теңізші су асты кемесімен байланысу желілерін бұзған. 1939 жылы 18 қыркүйекте түн ортасында порт-жарықтардың түсінбейтін ақаулығы пайда болды. Сол кезде лейтенант Грудзинский су асты кемесін жөнелтуге дайындады. Екіпаж эстондық офицердің келуімен кешіктірілді. 30 минуттан кейін ол ештеңе де ерекше емес деп есептеп, поляктарға сәлем айтты. Екіпаж өз жоспарларын жүзеге асыра бастады. Кемежайдағы екі эстон күзетшісін кемеге тартып, зорлық-зомбылықсыз тұтқынға алды, порттағы жарықтандыру саботажға ұшырады және теңізге ілінген арқандарды балтамен кесіп тастады. Екі қозғалтқыш та іске қосылды, ал су асты кемесі қараңғыда қашып шықты. Ол 1939 жылдың 14 қазанында Шотландияға келген. Екіпаж ағылшын тілінде сигнал жіберді, ал Корольдік теңіз флотының эсминецтері келіп, оларды портқа шығарып салды. Орзельдің келуі британдық адмиралтействоны таң қалдырды, олар көптен бері субмарина жоғалды деп ойлаған.

Orzeł was docked at Oksywie when Nazi Germany attacked Poland and began World War II. The submarine at first took part in Operation Worek but withdrew from the Polish coast on 4 September as the situation evolved. Damaged by German minesweepers and leaking oil, it headed for Tallinn, which it reached on 14 September 1939 at about 01:30. Lieutenant Commander Henryk Kłoczkowski, the commanding officer, was taken to a hospital the next day for treatment of an unidentified illness from which he had been suffering since 8 September. The Hague Convention of 1907 enjoined signatories, including Germany, from interfering with the right of enemy warships to use neutral ports within certain limits. Initially, Estonia was quite accommodating of Orzeł and helped with the repair of a damaged compressor. That started with Grudziński's sabotage of the torpedo hoist on 16 September, which prevented the Estonians from removing the six aft torpedoes. Since it was a Sunday, another could not be immediately acquired. Meanwhile, Boatswain Władysław Narkiewicz took a small boat around the harbour. Under the guise of fishing, he covertly measured the depth of the planned escape route. Another sailor sabotaged the submarine's mooring lines. On 18 September 1939, at around midnight, the portlights suffered an unexplained malfunction. Seizing the opportunity, Lieutenant Grudziński prepared the submarine for departure. The crew was forced to delay by the arrival of an Estonian officer. After a 30 min inspection, he deemed nothing to be out of the ordinary and bid the Poles goodnight. The crew resumed with their plans. Two Estonian guards at the dock were lured aboard and nonviolently taken prisoner, the lighting in the port was sabotaged and the mooring lines were cut with an axe. Both engines were started, and the submarine made her escape in the darkness. Orzeł arrived off the coast of Scotland on 14 October 1939. The crew sent out a signal in broken English, and a Royal Navy destroyer came out and escorted them into port. The arrival of Orzeł surprised the British Admiralty, which had long presumed the submarine to be lost.

Дипломатиялық дағдарыс және оның салдары

Таллиннен су асты кемесі қашып шыққаннан кейін, Кеңес Одағының Телеграф агенттігі (ТАСС) Эстония үкіметі "қасақана" Орзельге қашып кетуіне рұқсат бергенін және "басқа поляк су асты кемелері Балтық елдерінің порттарында жасырынғанын" "хабарлаған". 1939 жылы 17 қыркүйекте Польшаға шабуыл жасаған Иосиф Сталиннің Кеңес Одағы Эстонияны поляк теңізшілерімен бірге "оларға қашып кетуіне көмектесті" деп айыптап, Эстонияның бейтараптығына қарсылық білдірді. Орзель Эстониядан Ұлыбританияға дейінгі сапарында жау кемелерін бағындырған жоқ, бірақ Кеңес үкіметі сонымен қатар 1939 жылы 26 қыркүйекте Эстонияның аумақтық суларында Нарва шығанағында совет танкері Металлисттің жоғалуы үшін поляк субмаринасын және Эстонияны кінәлады. Кеңестер Эстонияның жерінде әскери базалар құруға рұқсат беруді талап етті және егер Эстония ультиматумға сәйкес келмесе, толыққанды соғыспен қорқытты. Су асты кемесі оқиғасына байланысты айыптаулар Сталиннің әрекеттерін саяси жабу ретінде қызмет етті, өйткені 1939 жылғы тамыздағы Германия-Совет келісімінің құпия тармақтарында нацистік Германия Эстония, Латвия және Финляндияны кеңестік басқаруға ымырасыз келісім берді. Орзель оқиғасын Сталин Эстонияға "қорғаныс және өзара көмек туралы келісімді" мәжбүрлеу үшін қолданды, ол 1939 жылы 28 қыркүйекте қол қойылды және Кеңес Одағына Эстония жерінде бірнеше әскери базалар құруға мүмкіндік берді. 1940 жылы маусымда Кеңес әскерлері Эстонияның бүкіл аумағын басып алды.