Порккаланиеми: Финляндия түбегінің тарихы

Кіріспе

Финляндиядағы Поркаланьеми (Porkala udd) түбегі – Финляндия шығанағындағы түбек, Оңтүстік Финляндиядағы Киркконумми (Kyrkslätt) қаласында орналасқан. Түбектің стратегиялық маңызы зор болған, себебі онда орналасқан жағалау артиллериясы Финляндия шығанағының жартысынан астамын атуға қабілетті болды. Егер сол күш шығанақтың қарсы жағындағы Эстония жағалауын бақыласа, Санкт-Петербургтің Балтық теңізіне теңіз жолынан айыруға мүмкіндік алатын еді. Эстонияға ең жақын нүкте – Порккала, сонымен қатар ол Финляндия астанасы Хельсинкиден де жақын жерде орналасқан, ал онда орналасқан шетелдік мемлекет Финляндия үкіметіне айтарлықтай қысым көрсетуге мүмкіндік берер еді. Бүгінде түбектің жағалаулары арктикалық қаздар мен басқа да су құстарының көктемгі көші-қоны кезінде құстарды бақылау үшін танымал аймақтар болып табылады.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Кеңес Одағы 1944 жылғы 19 қыркүйекте Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы жалғасу соғысын аяқтаған Мәскеу келісіміне сәйкес, Порккала әскери-теңіз базасын жалға алу құқығын алды. Осылайша Порккала 1940–1941 жылдары Кеңес Одағына әскери-теңіз базасы ретінде жалға берілген Ханко түбегін алмастырды. Жарты аралдың орталығында орналасқан үлкен аумақ, оның ішінде Киркконумми, Сиунтио және Инга муниципалитеттерінің жерлері мен Дегербидің дерлік барлық аумағы, 1944 жылғы 29 қыркүйекте, соғыс біткеннен кейін он күн өткен соң КСРО-ға жалға берілді. Кеңес әскері аймақты басып алған кезде онда шамамен 7200 фин тұрғыны болды, олардың барлығы 1944 жылғы қыркүйек айында он күн ішінде эвакуацияланды. Әскери мақсатынан өзге, әскери база фин үкіметтеріне саяси қысым көрсетуге және кеңестік тыңшылық желісін құруға көмектесті. 1944 жылғы келісімге сәйкес, аймақ 50 жылға Кеңес Одағына жалға берілді. 1947 жылғы 10 ақпанда Париж бейбіт шарты Кеңес Одағының 1994 жылға дейін аймақты басып алу құқығын растады. Кеңес Одағы азаматтық әкімшілік құрмады, ол Порккала әскери қолбасшысы арқылы басқарылды, бұл лауазымды 1956 жылғы 26 қаңтарға дейін Ханко әскери базасының бұрынғы қолбасшысы Сергей Кабанов (1901–1973) атқарды. Әскери-теңіз базасының ең қарқынды кезеңінде аймақта 30 000 кеңес әскері, 10 000 кеңес қызметкері және офицерлердің отбасы мүшелері сияқты азаматтар орналасты. Бұл Финляндияның «финляндизация» процесіне және технологиялық прогреске байланысты болуы мүмкін, ол жағалау артиллериясын ескірген етті. Кеңес Одағының Никита Хрущев басшылығымен сталинизмнен бас тартуы, Финляндияның бейтараптығы және НАТО-ға кірмеуі де маңызды факторлар болды. Аймаққа қайта кірген финдер кеңес әскері 1944 жылы берілген азаматтық тұрғын үйлердің 50%-ын және коммерциялық мүліктердің 80%-ын жойғанын анықтады. Жаңа құрылыстардың ішінде Баутвик порты мен Фриггсбидегі әуежай болды. Әуежай дереу бұзылып, ауыл шаруашылығына қайтарылды, ал эвакуацияланған халықтың көп бөлігі бұрынғы үйлеріне оралды. 1960 жылдардың соңына қарай кеңес үкіметінің іздері жойылды. Қазіргі уақытта Порккала ауданында Фин теңіз күштерінің негізгі базаларының бірі орналасқан, ол Порккаланың жанындағы Уппинниемиде орналасқан.

At the end of the Second World War, the Soviet Union secured the rights of lease to a naval base at Porkkala, in accordance with the Moscow armistice agreement that ended the Continuation War between Finland and the Soviets on 19 September 1944. Porkkala thus replaced the peninsula of Hanko, which had been leased to the Soviets as a naval base in 1940–41. A large area centered on the peninsula, including land from the municipalities of Kirkkonummi, Siuntio and Ingå and almost the entire area of Degerby, was leased to the USSR from 29 September 1944, ten days after the armistice. At the time of the Soviet take over of the area, there were about 7200 Finnish inhabitants and all were evacuated during ten days in September 1944. Beyond its military use, the naval base served to apply political pressure on the Finnish governments and also to help build a Soviet espionage network. According to the armistice of 1944, the area was leased to the Soviet Union for 50 years. On 10 February 1947, the Paris Peace Treaty reaffirmed the Soviet Union's right to occupy the area until 1994. No Soviet civilian administration was set up; the Soviet Union simply administered it through the military commander of Porkkala, a post held until 26 January 1956 by Sergey Kabanov (1901–1973), the former Commander of Hanko naval base. At the height of the naval base operations, 30 000 Soviet troops were stationed in the area along with 10 000 Soviet officials and civilians such as members of officers' families. This may be attributed to the process of Finlandization and to technological progress making coastal artillery obsolete. The renunciation of Stalinism by the Soviet Union under Nikita Khrushchev and Finland's neutrality and remaining out of NATO were also important contributing factors. Upon re entering the area, the Finns found that the Soviets had destroyed about 50% of civilian housing and 80% of commercial properties which had been handed over in 1944. New constructions included a deep port in Båtvik and an airfield in Friggesby. The airfield was immediately demolished and returned to farmland and the majority of the evacuated population returned to their former homes. By the end of the 1960s, most traces of the Soviet tenure had been erased. Currently, the Porkkala area houses one of the main bases of the Finnish Navy, located in Upinniemi, near Porkkala proper.

Танымал мәдениетте

Кеңес Одағының Порккала ауданын жалдауы және осы ауданды бұрынғы тұрғындарына қайтару – Леена Лехтолайненнің «Жер бетінен төмен» (Below the Surface) финляндиялық нуар детективінің маңызды оқиғалары. Әскери-теңіз базасы «Ниркки» (Nyrkki) телесериалының сюжеттік желісіне де кіреді.