Кіріспе

Ілmarineнен – Финляндия теңіз күштерінің пансарлайвасы, швед тілінде пансарсеп («Қарғалы кеме»; британдық классификация бойынша жағалау қорғаныс кемесі). Бұл кеме Финляндияның Турку қаласындағы Крихтон Вулкан кеме құрылыс шебінде салынды және фин ұлттық эпосы «Калеваладан» мифологиялық батыр Ілmarineненнің құрметіне аталды. Ілmarineнен 1933 жылдың 1 мамырынан бастап 1941 жылдың 13 қыркүйегінде батып кеткенге дейін теңіз күштерінің флагманы болды.

Тарих

Соғыс аралық кезеңнің басында фин флотында бұрынғы 30 ресейлік кеме болды, олардың көпшілігі азамат соғысынан кейін соғыс трофейлері ретінде алынған. Әскери-теңіз күштерінің қажеттіліктеріне толыққанды сай келмейтін, олар көбінесе ескі және нашар жағдайда болды. 1925 жылы болған қайғылы оқиға флоттың жағдайын көрсетті. Ескі торпедалық қайық қатты дауылда жоғалып, 53 адамнан тұратын бүкіл экипажбен бірге батып кетті. Бұл мәселе бойынша қызу пікірталас басталды, нәтижесінде 1927 жылы жаңа фин теңіз күштері заңы қабылданды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін флотты жаңарту бағдарламасы бес су асты кемесін, төрт торпедалық қайықты және екі жағалау қорғау кемесін алуға немесе салуға әкелді. Соңғыларының бірі – фин жағалау қорғау кемелері Väinämöinen және Ilmarinen, ең көп шоғырланған теңіз артиллериясы бар кемелер саналды. Оларды голландтық NV Ingenieurskantoor voor Scheepsbouw компаниясы (Версаль келісімін айналып өту үшін құрылған неміс мүдделерінің жасырын орталығы) жобалаған және Балтық теңізінің архипелагтарында операция жүргізуге бейімделген. Кемелердің ашық теңіздегі өнімділігіне баса назар аударылмады, бұл олардың суға батып кету тереңдігін азайтуға және өте ықшам конструкция жасауға мүмкіндік берді. Жағалау қорғау кемелері солтүстік елдерде ерекше танымал болды және 20 ғасырдың басында Дания, Швеция және Норвегия теңіз күштерінде пайда болды. Бұл кемелер әдетте ауыр қару-жарақпен және жақсы броньмен қамтамасыз етілген, бірақ салыстырмалы түрде баяу болды. Олардың көлемі шамамен 4000 тоннаны құрады, негізгі қару-жарағы – пушкалар, бронь – бронекрейсерлерге тең, ал жылдамдығы – шамамен болды. Жағалау қорғау кемесі крейсер мен монитордың арасындағы кеме болды: крейсерге қарағанда баяу, бірақ жақсы қаруланған, монитордан жылдам, бірақ кішкентай пушкалары бар. Жағалау қорғау кемелері де өзара ерекшеленді; кейбіреулері крейсерлерге жақын болса, ал фин кемелері сияқты басқалары мониторларға жақын болды. "Ильмаринен" кемесі 1933 жылдың 9 қыркүйегінде Турку кеме жасаушылығында суға түсірілді. Кеме сынақтан өтті және 1934 жылдың 17 сәуірінде фин теңіз күштеріне тапсырылды. Оның "Вейнамёйнен" аналық кемесі екі жыл бұрын пайда болған. Кемелердің конструкциясы ықшам, биік мачтасы және негізгі және қосалқы артиллерия үшін үлкен мұнаралары бар. Шетелдік сарапшылардың олардың дизайнына берген пікірлері мақтаудан әстеуге дейін жетті. Ашық теңізде жүзуге толыққанды жарамды болмағандықтан, кемелер тіпті орташа толқындарда да баяу және кең ауытқып жүретін. Оларда саяхаттау жағымсыз болды, бірақ қауіпсіз деп есептелді. Кейіннен қосымша кельдер орнатылды, бұл жағдайды біршама жақсартты. Väinämöinen және Ilmarinen 3900 тонналық ығысу қабілетіне, ең үлкен ұзындығына және суға батып кету тереңдігіне ие болды. Жылдамдық және қашықтық талаптары орташа болды, өйткені олар өз базаларына жақын жерде жұмыс істеуі керек болды. Екі кеме де екі электр қозғалтқышына қосылған төрт дизельді қозғалтқышпен жабдықталған. Сонымен қатар, екі кішкентай қосалқы дизельді қозғалтқыш та болды. Ең жоғары жылдамдық болды, ал қашықтық кемелердің тек 93 тонна дизель майын тасымалдау қабілетімен шектелді. Төрт Bofors пушкасы осы өлшемдегі кемелерге қарағанда үлкен болды және олар снарядты дейін лақтыра алды. Екінші артиллерия төрт мұнарадағы сегіз қос мақсатты Bofors пушкасынан тұрды. Бұл кемелер жылдам торпедалық қайықтарға және ұшақтарға қарсы негізгі қорғаныс құралы болды. Сонымен қатар, кемелер төрт 40 мм-лік ұшаққа қарсы пушкалармен жабдықталды (алғашқыда британдық "пом-пом" пушкалары, олар Қысқы соғыста орташа нәтиже көрсеткеннен кейін Bofors пушкаларымен ауыстырылды) және екі Madsen 20 мм-лік пушкалармен (кейін сегізге дейін көбейтілді). Жағалау қорғау кемелерінің мақсаты – маңызды теңіз саудасына қауіп төндіретін десанттық операциялар мен теңіз блокадаларын болдырмау болды. Царист дәуірінде құрылған кең қорғаныс жүйелерінің арқасында Финляндияда тұрақты позициялардағы жағалау артиллериясы күшті болды. Бұл қорғаныстар жағдайдың ушығуы кезінде мина өрістерімен толықтырылуы тиіс еді. Теңіз күштерінің басты мақсаттарының бірі – құрлықтағы әскерлердің архипелаг аралдарына орналасуына уақыт беру болды. Осы тар аумақтарда 254 мм-лік артиллериямен қаруланған жағалау қорғау кемелері кез келген кемеге қарсы қиын қарсыласқа айналған болар еді. Кеңес Балтық флоты айқын қауіп төндірді, ал фин кемелері ең ірі совет кемелерін, мысалы, "Марат" және "Октябрьская революция", сондай-ақ "Киров" крейсерін фин жағалауларына тым жақын барудан сақтап қалу үшін жасалды.

Пайдалану тарихы

Ілмаринен алғашқы жылдары Финляндияның әртүрлі порттарына бірнеше рет саяхат жасады, бірде Вааса маңында жағаға тіреліп қалды. Қысқы соғыс басталғанда, Ілмаринен және оның бауырласы – фин жағалау қорғаныс кемесі Вейнамойнен, мүмкін болатын шабуылға қарсы тұру үшін Аланд аралдарына жіберілді. Ұлттар Лигасының жарлығына сәйкес, Аланд аралдары бейбіт уақытта әскерден босатылуға тиіс еді. Фин теңіз флоты соғыс басталғанда ресурстарды сол жерге аударатын. 1939 жылдың желтоқсан айында Балтық теңізін қалың мұз басып қалғаннан кейін Аланд аралдарына қауіп төндіру тоқтатылды. Екі жағалау қорғаныс кемесі Туркуға барып, қалаға қарсы әуе шабуылынан қорғауды қамтамасыз етті. Совет бомбалаушыларының анықтауынан жасыру үшін олар ақ түспен боялды, бірақ бірнеше рет ұшақтардың нысанасына ілігіп, бір адам қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды. Ұзақ соғыс кезінде екі кеме 1941 жылдың шілде-қараша айларында Ханко түбегіндегі совет базасын бес рет атқылады. 1941 жылдың 12 шілдесінде Ілмаринен Текктомдағы совет әуежайына жиырма снаряд атып жіберді. Бұл әуежайға бұрын 806-шы Küstenfliegergruppe-нің неміс Junkers Ju 88 ұшақтары бомба тастаған еді. Екі фин жағалау қорғаныс кемесі 1941 жылдың 13 қыркүйегінде "Nordwind" операциясына қатысты, онда неміс күштері Эстонияның Сааремаа және Хийумаа аралдарын басып алуға тиіс болды. Фин және неміс кемелерінен құралған топ, оңтүстіктен келе жатқан нағыз шабуыл күштерінен алыс, совет флотын шайқасқа салу үшін диверсиялық операцияда қолданылуға тиіс еді. Басқа неміс флоты, соның ішінде крейсерлер – неміс крейсері Эмден, неміс крейсері Кёльн және неміс крейсері Лейпциг, совет кемелері пайда болған жағдайда шайқасқа қосылу үшін алысырақ күтті; алайда, солтүстік флот байқалмай қалды және олар Утоның оңтүстігіне жеткенде кері қайтуға бұйрық берілді. Формацияны мина сыпырушылар бастап келе жатқан, бірақ кейбір миналар сыпырудан қашып шықты. Ілмаринен экипажы параванды сүйрейтін кабельге тиісінше назар аудармады. Ықтимал, кеме параванда бір-екі минаға ілігіп, кеме бұрылғанда миналар корпустың түбіне тиіп, жарылған. Жарылыс кемеде үлкен тесік жасады, ол тез арада жаққа бұрылып, суға батып кетті. Кеме жеті минут ішінде батып кетті. Экипаждың 132 адамы ғана аман қалды, ал 271-і қаза болды, олардың көпшілігі корпустың ішінде қалды. 57 адамды патрульдік қайық ВМВ 1 құтқарып алды, ол суға батқан кемеге жақындап, Ілмаринен экипажының мүмкіндігінше көп мүшесін алып кетті. Осы уақыт аралығында Ілмариненнің оқ-дәрі қоймалары өртенсе, оның да жойылу қаупі болды. Тірі қалғандар кейіннен Ilmarisen uimaseura (Ілмариненнің жүзу клубы) деп аталды. Тірі қалғандардың арасында Ілмариненнің капитаны, командир Рагнар Горанссон, және фин флотының бас қолбасшысы, коммодор Ээро Рахола, сондай-ақ кейіннен танымал сәулетші болған лейтенант Вильйо Ревелл болды. Ілмариненнің жоғалуы – фин теңіз флотының бүгінгі күнге дейінгі ең ірі жоғалуы. Әскери басшылық жоғалтуды құпия ұстауға тырысты, бірақ швед газеттері оқиға туралы дереу хабарлады, ал фин газеттеріндегі көптеген теңізшілердің некрологтары советтерді де ескертіп білуі мүмкін, олар да жоғалту туралы дереу хабарлады. Кеме 1990 жылы табылған. Ол төңкерілген күйде, лайға терең сіңген, шамамен 400 метр тереңдікте жатыр. Ол соғыс қабірі ретінде саналады. Эстония кемесінің қираған жері алыста жатыр.