Кеңес Одағының Әскери-Теңіз Флоты

Кіріспе

Кеңес Қарулы Күштерінің теңіз қызметі тармағы

Кеңес теңіз флоты – Кеңес Қарулы Күштерінің теңіз соғысының бірыңғай қызмет тармағы болды. Көптеген жағдайда "Қызыл флот" деп аталатын Кеңес теңіз флоты, Суық соғыс кезінде (1945–1991) қарсылас супердержава – АҚШ-пен қақтығыс жағдайында Кеңес Одағының стратегиялық жоспарлауының маңызды бөлігін құрады. Кеңес теңіз флоты Суық соғыста маңызды рөл атқарды, Батыс Еуропадағы Солтүстік Атлантика шарты ұйымына қарсы тұрып, немесе Шығыс Еуропадағы өз ықпалын сақтау үшін күш көрсетті. Кеңес теңіз флоты төрт негізгі флотқа бөлінді: Солтүстік, Тынық мұхиты, Қара теңіз және Балтық флоттары, сондай-ақ жеке басқарылатын Ленинград теңіз базасы. Одан басқа, Каспий теңізінде жұмыс істейтін, кішігірім Каспий флотилиясы және Жерорта теңізіндегі 5-ші эскадрильясы бар болды. Кеңес теңіз флотына теңіз авиациясы, теңіз жаяу әскері және жағалау артиллериясы кірді. Кеңес теңіз флоты Ресей азаматтық соғысы кезінде Ресей империясының теңіз флотының қалдықтарынан құрылды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін, Ресей Федерациясы Кеңес теңіз флотының ең үлкен бөлігін мұра етіп алды және оны Ресей теңіз флотына қайта құрды, ал қалған бөліктері жаңадан тәуелсіз посткеңестік мемлекеттердің теңіз күштерінің негізін құрады.

Ресейлік Азамат соғысы (1917-1922)

Кеңес Теңіз күштері Императорлық Ресей Теңіз күштерінің қалдықтарынан құрылған республикалық теңіз күштеріне негізделген. Олар 1917 жылғы екі төңкеріс кезінде (ақпан және қазан/қараша) және Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918), одан кейінгі Ресей азаматтық соғысы (1917–1922) мен 1921 жылғы Кронштадт көтерілісінде толығымен жойылған Императорлық Ресей Теңіз күштерінің қалдықтарынан құрылған. Революциялық кезеңде ресейлік теңізшілер өз кемелерін тастап кетуге еркін болды және көбінесе өздерінің міндеттерін орындамайтын. Офицерлер таратылды (кейбіреулері қызыл террорде қаза тапты, ал кейбіреулері коммунистерге қарсы «ақ» әскерлерге қосылды, ал қалғандары отставкаға кетті), ал көптеген теңізшілер кемелерін тастап кетіп қалды. Кеме құрылыс орындарында жұмыс тоқтады, аяқталмаған кемелер тез нашарлай бастады. Қара теңіз флоты Балтық флотынан нашар болған жоқ. Большевиктер (коммунистер) төңкерісі оның құрамын толығымен бұзды, офицерлердің жаппай өліміне әкелді; кемелер пайдалануға жарамсыз күйге дейін тозып кетті. 1918 жылдың сәуір айының соңында Императорлық неміс әскерлері Қара теңіз жағалауымен жылжып, Қырымға кірді және Севастополь теңіз базасына қарай жылжуды бастады. Ең тиімді кемелер Севастопольден Новороссийске көшірілді, онда Германиядан алған ультиматумнан кейін Владимир Лениннің бұйрығымен батырылды. Севастопольде қалған кемелер немістер басып алды, ал 1918 жылдың 11 қарашасындағы Батыс майданындағы соғыс аяқталғаннан кейін британдықтар қосымша ресейлік кемелерді тәркіледі. 1919 жылдың 1 сәуірінде, Ресей азаматтық соғысы кезінде Қызыл Армия күштері Қырымды басып алғанда, Британ Корольдік Теңіз күштерінің эскадрильясы кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ кетер алдында қалған барлық линкорларды зақымдап, он үш жаңа суасты кемесін батырды. 1919 жылы қарсыластағы патшалық Ақ Армия Қырымды басып алғанда, бірнеше бірліктерді құтқарып, жөндеу жұмыстарын жүргізді. Азамат соғысының соңында Врангель флоты, Ақ флотилия, Қара теңіз, Дарданелл бұғазы және Эгей теңізі арқылы Жерорта теңізіне, Солтүстік Африка жағалауындағы Француз Тунисіндегі Бизертаға қарай оңтүстікке жылжыды, онда ол интернировкаланды. Революциялық теңіз күштерінің алғашқы кемесі 1900 жылы салынған бүлікші Императорлық Ресей крейсері «Аврора» саналады, оның экипажы коммунистік большевиктерге қосылды. Балтық флотының теңізшілері 1917 жылдың қарашасындағы Қазан төңкерісі кезінде Александр Керенскийдің алғашқы ақпан төңкерісінен кейін құрылған демократиялық уақытша үкіметке қарсы Владимир Ленин мен Леон Троцкий басқарған большевиктердің күшін қамтамасыз етті. Кейбір императорлық кемелер революциядан кейін де, бірақ басқа атаулармен қызмет етуді жалғастырды. 1918 жылғы жаңа Халық Комиссарлары Кеңесінің қаулысымен «Жұмысшы және шаруалардың Қызыл Флоты» ретінде құрылған Кеңес Теңіз күштері, уақытша революциялық үкімет ретінде құрылған, 1918 жылдан 1941 жылға дейінгі соғыс аралық жылдары толыққанды қызмет етуге дайын болмады. Елдің назары көбінесе ішкі мәселелерге аударылғандықтан, Теңіз күштеріне жеткілікті қаржы және оқу орындары болған жоқ. Оның беделінің көрсеткіші - советтерді 1921–1922 жылдарғы Вашингтондық Теңіз келісімі бойынша келіссөздерге шақырмауы, ол ең күшті теңіз күштерінің – британдық, американдық, жапондық, француздық және итальяндық теңіз күштерінің мөлшері мен мүмкіндіктерін шектеді. Ескі флоттың көп бөлігін Кеңес үкіметі соғыстан кейінгі Германияға металл терісі үшін сатты. Балтық теңізінде үш нашар күйдегі линкор, екі крейсер, онға жуық эсминец және бірнеше суасты кемесі қалды. Осы жағдайға қарамастан, Балтық флоты маңызды теңіз күштері болып қала берді, ал Қара теңіз флоты да кеңейтуге негіз болды. Сонымен қатар, отыздан астам шағын су жолдарындағы жауынгерлік флотилиялар да болды.

The Soviet Navy was based on a republican naval force formed from the remnants of the Imperial Russian Navy, which had been almost completely destroyed in the two Revolutions of 1917 (February and October/November) during World War I (1914–1918), the following Russian Civil War (1917–1922), and the Kronstadt rebellion in 1921. During the revolutionary period, Russian sailors deserted their ships at will and generally neglected their duties. The officers were dispersed (some were killed by the Red Terror, some joined the "White" (anti communist) opposing armies, and others simply resigned) and most of the sailors walked off and left their ships. Work stopped in the shipyards, where uncompleted ships deteriorated rapidly. The Black Sea Fleet fared no better than the Baltic. The Bolshevik (Communist) revolution entirely disrupted its personnel, with mass murders of officers; the ships were allowed to decay to unserviceability. At the end of April 1918, Imperial German troops moved along the Black Sea coast and entered Crimea and started to advance towards the Sevastopol naval base. The more effective ships were moved from Sevastopol to Novorossiysk where, after an ultimatum from Germany, they were scuttled by Vladimir Lenin's order. The ships remaining in Sevastopol were captured by the Germans and then, after the later Armistice of 11 November 1918 on the Western Front which ended the War, additional Russian ships were confiscated by the British. On 1 April 1919, during the ensuing Russian Civil War when Red Army forces captured Crimea, the British Royal Navy squadron had to withdraw, but before leaving they damaged all the remaining battleships and sank thirteen new submarines. When the opposing Czarist White Army captured Crimea in 1919, it rescued and reconditioned a few units. At the end of the civil war, Wrangel's fleet, a White flotilla, moved south through the Black Sea, Dardanelles straits and the Aegean Sea to the Mediterranean Sea to Bizerta in French Tunisia on the North Africa coast, where it was interned. The first ship of the revolutionary navy could be considered the rebellious Imperial Russian cruiser Russian cruiser Aurora, built 1900, whose crew joined the communist Bolsheviks. Sailors of the Baltic fleet supplied the fighting force of the Bolsheviks led by Vladimir Lenin and Leon Trotsky during the October Revolution of November 1917 against the democratic provisional government of Alexander Kerensky established after the earlier first revolution of February against the Czar. Some imperial vessels continued to serve after the revolution, albeit with different names. The Soviet Navy, established as the "Workers' and Peasants' Red Fleet" by a 1918 decree of the new Council of People's Commissars, installed as a temporary Russian revolutionary government, was less than service ready during the interwar years of 1918 to 1941. As the country's attentions were largely directed internally, the Navy did not have much funding or training. An indicator of its reputation was that the Soviets were not invited to participate in negotiations for the Washington Naval Treaty of 1921–1922, which limited the size and capabilities of the most powerful navies – British,
American, Japanese, French, Italian. The greater part of the old fleet was sold by the Soviet government to post war Germany for scrap. In the Baltic Sea there remained only three much neglected battleships, two cruisers, some ten destroyers, and a few submarines. Despite this state of affairs, the Baltic Fleet remained a significant naval formation, and the Black Sea Fleet also provided a basis for expansion. There also existed some thirty minor waterways combat flotillas.

Соғыс аралығы (1922-1941 жж.)

1930 жылдары Кеңес Одағының индустрияландыруы жүргенде, Кеңес Әскери-теңіз күшін әлемдегі ең қуаттылардың біріне айналдыру жоспарлары жасалды. 1926 жылы Еңбек және қорғаныс кеңесі бекіткен Теңіз кемелерін салу бағдарламасы он екі су асты кемесін салу жоспарларын қамтыды; алғашқы алтысы 1926 жылғы 4 қарашадан бастап №4 техникалық бюро (бұрынғы Су асты кемелер бөлімі, әлі де құпия), Б.М. Малинин басшылығымен Балтық кеме жасау зауытында су асты кемелерін салу жұмыстарын жүргізді. Бұл құрылыс бағдарламасы 1941 жылы неміс шапқыншылығы оны тоқтатуға мәжбүр еткен кезде бастапқы сатысында ғана болды. 1937 жылдың соңына қарай ең ірі флот Ленинградта орналасқан Балтық флоты болды, оның құрамында екі линкор, бір оқу крейсері, сегіз эсминец, оның ішінде бір эсминец басшысы, бес патрульдік кеме, екі мина тазартқыш және бірнеше ескі мина тазартқыштар бар еді. Севастопольдегі Қара теңіз флотында бір линкор, үш крейсер, бір оқу крейсері, бес эсминец, екі патрульдік кеме және төрт мина тазартқыш болды. Кола шығанағы мен Полярный жағалауынан жұмыс істейтін Солтүстік флот үш эсминец пен үш патрульдік кемеден тұрды, ал Тынық мұхиты флотында 1936 жылы шығысқа ауыстырылған екі эсминец және алыс Шығыста құрастырылған алты патрульдік кеме болды. Кеңес Әскери-теңіз күштері 1939-1940 жылдардағы Финляндияға қарсы қысқы соғыста Балтық теңізінде шағын қақтығыстарға қатысты. Ол негізінен фин бекіністерімен артиллериялық дуэльдер өткізетін крейсерлер мен линкорлармен шектелді.

Су асты кемелері

Совет Одағының географиялық орналасуына байланысты, су асты кемелері Әскери-теңіз күштерінің негізгі күші саналды. Су асты кемелері Балтық және Қара теңіздердің шектеулі суларында немесе КСРО-ның батыс Арктикасының қашық аймақтарында блокада әрекеттерін бұзуға қабілетті болды, ал су үсті кемелерін табу және шабуылдау әлдеқайда оңай болды. КСРО Екінші дүниежүзілік соғысқа Германиядан көбірек су асты кемелерімен кірді, бірақ географиялық жағдай және неміс шабуылының жылдамдығы оның көп санды флотын тиімді пайдалануына мүмкіндік бермеді. "Санның өзіндік сапасы бар" деген пікірді ұстана отырып және Флот адмиралы Сергей Горшковтың талабы бойынша, Кеңес Әскери-теңіз күштері 1960 жылдардың басында салынған көптеген бірінші буын зымырандық су асты кемелерін 1991 жылғы Суық соғыс аяқталғанға дейін пайдалануды жалғастырды. Көлік жылдамдығы және реактор технологиясы сияқты кейбір жағынан кеңестік су асты кемелері ерекше табыстарға жетті, бірақ көп бөлігінде олардың жалпы мүмкіндіктері батыстық әріптестерінен кем болды. Олардың салыстырмалы түрде жоғары жылдамдығы мен үлкен тереңдікте жұмыс істеу мүмкіндігіне қоса, көп бөлімдерге бөлінуі, үлкен жүзу қоры және екі қабатты корпусының болуы оларды жоюды қиын етті. Олардың басты кемшіліктері жеткіліксіз шуды басу (американдық кемелер тыныш болды) және қарапайым сонар технологиясы еді. Акустика – кеңестік тараптың Батыс су асты кемелерін құрастыру әдістері туралы іздеген маңызды ақпараттың бір түрі болды, ал ұзақ жылдар бойы белсенді болған Джон Энтони Уокердің тыңшылар желісі олардың осы саладагы біліміне үлкен үлес қосуы мүмкін. Соңғы жылдары кеңестік су асты кемелері бірнеше апатқа ұшырады, оның ішінде бірнеше ядролық су асты кемелеріндегі оқиғалар ең ауыр болды. Ең танымал оқиғалар – К-219 совет су асты кемесі мен "Комсомолец" кемесі, екеуі де өрттен қирады, ал К-19 совет су асты кемесіндегі ядролық реактордың ағып кету қаупін капитан шамалы айырмамен болдырмады. Ядролық қауіпсіздіктің жеткіліксіздігі, зақымды басқарудың нашарлығы және құрылыс кезіндегі сапаны бақылау мәселелері (әсіресе ертерек су асты кемелерінде) апаттардың негізгі себептері болды. Бірнеше рет американдық су асты кемелерімен соқтығысқандығы туралы хабарлар тарады. Алайда, бұл оқиғалардың ешқайсысы АҚШ Әскери-теңіз күштерімен ресми расталмады. 1976 жылдың 28 тамызында K 22 (Echo II) Жерорта теңізінде "Воге" фрегатымен соқтығысты.

Due to the Soviet Union's geographic position, submarines were considered the capital ships of the Navy. Submarines could penetrate attempts at blockade, either in the constrained waters of the Baltic and Black Seas or in the remote reaches of the USSR's western Arctic, while surface ships were clearly much easier to find and attack. The USSR had entered the Second World War with more submarines than Germany, but geography and the speed of the German attack precluded it from effectively using its more numerous fleet to its advantage. Because of its opinion that "quantity had a quality of its own" and at the insistence of Admiral of the Fleet Sergey Gorshkov, the Soviet Navy continued to operate many first generation missile submarines, built in the early 1960s, until the end of the Cold War in 1991. In some respects, including speed and reactor technology, Soviet submarines achieved unique successes, but for most of the era lagged their Western counterparts in overall capability. In addition to their relatively high speeds and great operating depths they were difficult anti submarine warfare (ASW) targets to destroy because of their multiple compartments, their large reserve buoyancy, and especially their double hulled design. Their principal shortcomings were insufficient noise damping (American boats were quieter) and primitive sonar technology. Acoustics was a particularly interesting type of information that the Soviets sought about the West's submarine production methods, and the long active John Anthony Walker spy ring may have made a major contribution to their knowledge of such. Over the years Soviet submarines suffered a number of accidents, most notably on several nuclear boats. The most famous incidents include the Soviet submarine K 219, and the Komsomolets, both lost to fire, and the far more menacing nuclear reactor leak on the Soviet submarine K 19, narrowly averted by her captain. Inadequate nuclear safety, poor damage control, and quality control issues during construction (particularly on the earlier submarines) were typical causes of accidents. On several occasions there were alleged collisions with American submarines. None of these, however, has been confirmed officially by the U. S. Navy. On 28 August 1976, K 22 (Echo II) collided with frigate Voge in the Mediterranean Sea.

Өтпелі кезең

КСРО тарағаннан кейін және "суық соғыс" аяқталғаннан кейін, Кеңес теңіз күштері, Қарулы күштердің басқа түрлері сияқты, кейбір бөлімшелерін бұрынғы Кеңес республикаларына жоғалтты және қаржыландырудан айырылды. Кейбір кемелер бұрынғы кеңестік мемлекеттерге берілді:
Балтық теңізі: Эстония, Латвия және Литва әскери-теңіз күштері. Бұл үш ел 2004 жылы НАТО-ға қосылды. Қара теңіз: Украина және Грузия әскери-теңіз күштері. Грузия теңіз күштері 2008 жылы Абхазия маңындағы шайқаста Ресей теңіз күштерінен жеңілді. 2014 жылы Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялаған кезде Украина теңіз күштерінің көп бөлігі қайта басып алынды. Каспий теңізі: Әзірбайжан, Қазақстан және Түрікменстан әскери-теңіз күштері.

Кеңес теңіз авиациясы

Тұрақты совет теңіз авиациясының бөлімдері 1918 жылы құрылды. Олар Ресей азамат соғысына қатысып, Петроград, Балтық теңізі, Қара теңіз, Волга, Кама өзені, Солтүстік Двина және Онега көліндегі шайқастарда кемелермен және армиямен бірлесіп әрекет етті. Жаңа құрылған совет теңіз авиациясы тек 76 ескірген гидроұшақтан тұрды. Аз ғана және техникалық жағынан жетілмегендіктен, ол көбінесе кемелер мен армияны жабдықтау үшін қолданылды. 1920 жылдардың екінші жартысында теңіз авиациясының құрамы кеңейе бастады. Ол жаңа барлау гидроұшақтары, бомбалаушылар және истребительдер алды. 1930 жылдардың ортасында советтер Балтық флотында, Қара теңіз флотында және Тынық мұхиты флотында теңіз авиациясын құрды. 1938–1940 жылдары теңіз авиациясының маңызы айтарлықтай өсіп, совет теңіз күштерінің маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Осы кезде советтер торпедалық және бомбалық авиацияның құрамалары мен бөлімшелерін құрды.