Кіріспе
Кечуа ақсүйегі Фелипе Гуаман Пома де Аяла (шамамен 1535 – 1616 жылдан кейін), сондай-ақ Уаман Пома деп те белгілі, Перуді жаулап алғаннан кейін Испания империясының Анд тауларының жергілікті халқына жасаған зұлымдықтарын баяндап, айыптаған кечуа ақсүйегі болған. Бүгінде Гуаман Пома өзінің суреттерімен толық "El primer nueva corónica y buen gobierno" атты хроникасымен танымал.
Felipe Guamán Poma de Ayala (c. 1535after 1616), also known as Huamán Poma or Waman Poma, was a Quechua nobleman known for chronicling and denouncing the ill treatment of the natives of the Andes by the Spanish Empire after their conquest of Peru. Today, Guaman Poma is noted for his illustrated chronicle, El primer nueva corónica y buen gobierno.
Өмірбаян
Солтүстік Перу тауларындағы Гуануконың жергілікті (бірақ инка емес) Яровилька әулетінің асыл отбасының ұлы, ол көрнекті жергілікті жаулап алушы және билеуші Хуаман Чава Аяука Яровилька Хуануконың тікелей ұрпағы болды. Гуаман Пома бірнеше кечуа және ару диалектілерін еркін сөйлеген, ал бала кезінде немесе жасөспірім шағында испан тілін үйренген болуы мүмкін. Ол испан грамматикасын толыққанды меңгермесе де, тіл біліміне қол жеткізді, соның салдарынан көптеген адамдар оның 1533 жылы Перуді испан жаулап алғаннан кейін, 1535 жылы туғанын болжайды. Сегіздің саны қарттыққа метафора болуы мүмкін, ал оның мәтініндегі көптеген басқа сілтемелер оның 1550 жылы немесе одан кейін туғанын көрсетеді. Гуаман Поманың өмірі туралы белгілі мәліметтер әртүрлі жазба көздерден алынған. Көптеген деректер оның Луканас провинциясында туғанын немесе өмірінің көп бөлігін орталық Перудегі Хуаманга ауданында немесе оның маңында өткізгенін көрсетеді. Ол алғаш рет туған қаласынан испан діни қызметкері Кристобаль де Альборнос шіркеуді тексеру сапарында аудармашы болып қызмет еткен кезде шыққан, ол кішкентай кечуа қалаларындағы жалған тәңірлерге табынушылықты жоюға тырысқан. 1580-жылдардың соңы мен 1590-жылдардың басында ол испан дінбасысы Мартин де Муруаның көмекшісі болды. 1594 жылы ол Хуаманга судьясының жұмысына орналасты, ол жер қағаздарымен айналысты. Алайда 1600 жылдың соңында оның барлық мүлкі тәркіленді және ол Хуамангадан қуылды, бұл оқиға оның ел бойынша саяхаттауына және шедеврін жазуына әкелді. Хуаман отбасы Инка империясының ішінде, жаулап алынғанға дейін де, одан кейін де бай болды. Ол кезде билік иелері арасында некелесу саяси билікті сақтау үшін кең таралған. Ол кезде Хуаман (кечуа тілінде Уаман, испан тілінде Гуаман) Инка империясының бірнеше аймақтарындағы жауынгерлер мен жер иелері болды. Олар Перудің таулы аймақтарында, теңіз деңгейінен 4000 метрден жоғары биіктікте тіршілік ететін жабайы құсты (құзғынға ұқсас) қастерледі. Гуаман Пома инка патшалығына үш әулет арқылы байланысты: Инка Майта Капачтың ұлы Тарко Гуаман Инка, Капак Юпанкидің туысы және Ллоке Юпанкидің немересі; Тупак Инка Юпанкидің ағасы Гуаман Ачачи; және Инка Роканың ұлы Инка Хуаман Тайси. 1570 жылы Хуаманга қаласындағы жер иесі Дон Антонио Хуаман Кучо Хуаман отбасының ұрпақтарына бірнеше қаланың иесі екенін жариялады, олар инка ұрпақтары еді. Испан жаулап алушылары басып алған кезде Хуаман отбасы өте кең болғандықтан, испандықтар отаршылдық үкіметтің құлатылуынан, испандықтардың басып алуына қарсы іс-қимыл жасаудан және жерлестердің жер иелігіне талап етуінен қорқып, қатал қудаланды. Сондықтан олардың алтын мен әшекейлеріндегі байлықтарының көп бөлігі жасырылып, ұрпақтары арасында қайта бөлінді. Отбасының көпшілігі Перу мен Эквадордың әртүрлі аймақтарына қоныс аударды. Ең танымал жер иелері Париамкарда, Сантьяго-де-Хуаман, Кито мен Хуамангада орналасқан. Дәстүр бойынша, Инканың басқарушы Хуаманның тікелей ұрпақтары қорғауға алынып, құпия сақталады, олар Перу империясын қайта басып алуға және хаос үстінен тәртіптің үстемдігін қайта орнатуға дайын. Анд халқы арасында «Аққу күннің батып бара жатқан жеріне ұшады» деген аңыз бар. Қосымша ақпарат үшін «Аты» бөлімін қараңыз.
Жылнама
XVI ғасырдағы бірнеше құжаттар Гуаман Поманың 1560-1570 жылдары Кристобаль де Альборноз монахы үшін кечуа тілінде аудармашы болып қызмет еткенін көрсетеді. Патша бұл құжатты ешқашан алмаған. Бұл жылнама өте ерекше. Біріншіден, ол жазу мен әдемі сызықтармен салынған суреттерді біріктіреді (кітаптың 398 беті Гуаман Поманың толық беттік суреттерінен тұрады). Екіншіден, қолжазба жаулау туралы провинциялық ақсүйектің көзқарасын білдіреді, ал колониялық дәуірдегі жергілікті халықтың пікірлерінің көп бөлігі Куско ақсүйектерінен келген. Үшіншіден, автор негізінен испан тілінде жазылған бұл еңбегінде кечуа тіліндегі сөздер мен тіркестерді жиі қолданады, бұл ғалымдарға кечуа тілін жақсырақ зерттеуге мүмкіндік берді.
Мартин де Муруамен қарым-қатынасы
ХХ ғасыр ғалымдары Гуаман Поманың короникасы мен Фрей Мартин де Муруаның Historia general del Piru (Перудің жалпы тарихы, 1616) арасында белгілі бір байланыс бар екенін жиі болжады, Гуаман Пома Муруаға ақпарат көзі немесе бірлескен автор болған деп есептеді. 1967 жылы Кондарко Моралес екі мәтінді салыстырып, Гуаман Пома Муруаның еңбегіне сүйенген деген тұжырым жасады. Гуаман Пома мен Муруаның арасындағы тікелей байланыс 2007–2008 жылдары Гетти зерттеу институтында жүргізілген жоба арқылы расталды. Жобаның бас ғалымдары Хуан де Оссио, Томас Камминс және Барбара Андерсон болды, ал Ролена Адорно мен Иван Бозеруп ынтымақтастық етті.
Атауы
Гуаман сөзі кечуа тілінде «жазғырт» деген мағынаны білдіреді және ол замандас инка қоғамында «жоғары дәрежелі» саналыпты. Инка және олардан бұрынғы мәдениеттерде «жазғырт» аталымы бар адам ең жоғары құрметке ие болған. Пома сөзі кечуа диалектісінде «пума» дегенді білдіреді. Қазіргі кечуа жазуында ол Waman Puma деп жазылады. Басқа варианттарға Вамэн Пома, Хуаман Пома және Гуаман Пома (соңғы екеуі испандық айтылумен; кечуа тілінде басымдық бірінші буынға түседі) жатады. Өзінің жазбаларында ол испандық крещениелік аты Фелипе (немесе Фелипе деп те жазған) және оның әулет тарихымен байланысты испан конкистадоры Луис Авалос де Аяланың тегі арасында кечуалық есімімен қол қойған. Гуаман Пома өзінің кітабында барлық аттарының символикасы туралы жазады. Ол испандық аттармен қоршалған болса да, өзінің кечуалық кімдігі өз өзегінде сақталғанын, есімінің түрі арқылы білдірген секілді.