Кіріспе

Құлдар базары – құлдардың сатылып-алу және сатылатын орны. Мұндай базарлар құлдықтың тарихында маңызды рөл атқарды.

Осман империясындағы құл сауда орындары

14 ғасырдың ортасында Осман империясында құлдар "Есир" немесе "Есир" деп аталатын арнайы базарларда саудаланып жүрді, олар империяның көптеген қалалары мен кенттерінде орналасқан. Сұлтан Мехмед II "Жаулаушы" 1460 жылдары Константинопольде алғашқы Осман құл сауда орталығын құрған, бұл орын бұрынғы Византия құл сауда орталығының орнында болған болуы мүмкін. Никола де Николайдың мәлімдемесіне сәйкес, барлық жастағы және екі жыныстағы құлдар сатылымға қойылған, оларды ықтимал сатып алушылар мұқият тексеру үшін жалаңаш көрсеткен. 18 ғасырдың басында Қырым хандығы Осман империясымен және Таяу Шығыспен кең көлемде құл саудасын жүргізіп, 1500-1700 жылдар аралығында Ресей және Польша-Литвадан шамамен 2 миллион құлды экспорттаған. Каффа (қазіргі Феодосия) ең белгілі және маңызды сауда порты мен құл сауда орталығына айналды.

Шығыс Африкадағы құл саудасындағы құл базарлары

Сомалиде тұратын бантулар Нигерия/Камеруннан бастау алған кеңеюден кейін Оңтүстік-Шығыс Африкаға қоныстанған банту топтарының ұрпақтары болып табылады, олардың мүшелері кейіннен тұтқындалып, араб құл саудасына сатылды. 1800 жылдан 1890 жылға дейін Занзибар құл сауда нарығынан Сомали жағалауына 25 000–50 000 банту құлы сатылған деп есептеледі. Көптеген құлдар Танзания, Мозамбик және Малавидің Маджиндо, Макуа, Ньяса, Яо, Залама, Зарамо және Зигуа этностарынан шыққан. Бұл банту топтарының барлығы «мушунгули» деп аталады, бұл термин Зигуа тайпасының «адамдар» деген сөзінен (сөздің «жұмысшы», «шетелдік» және «құл» сияқты бірнеше мағынасы бар) алынған. Банту ересектер мен бала құлдар (сомали қожайындары оларды «жарер» деп атаған) құл сауда нарығында плантациялардағы қанағаттандырмайтын жұмыстарды орындау үшін ғана сатып алынды. Африкалық құлдар араб елдерінің қалаларына сатылды. 1416 жылы әл-Макризи Такрурдан (Сенегал өзенінің жанында) келген паломниктің Меккеге 1700 құлды әкелгенін айтты. Солтүстік Африкадағы негізгі құл сауда орындары Марокко, Алжир, Триполи және Каир болды. Сатулар қоғамдық орындарда немесе базарларда өткізілді. Сатып алушылар «тауарды» мұқият тексеріп, оның денсаулығын бағалады. Каирде евнухтар мен кәнизактармен сауда жеке үйлерде жүргізілді. Баға құлдың сапасына байланысты өзгерді. Британдық зерттеу кемесі «Тернате» командирі Томас Сми 1811 жылы Занзибардағы мұндай нарыққа барып, толыққанды сипаттама берді: «Шоу» кешкі сағат төрт шамасында басталады. Құлдардың терісі тазартылып, какао майымен жылтыратылып, беттері қызыл және ақ жолақтармен боялып, қолдары, мұрындары, құлақтары және аяқтары алтын, күміс және зергерлік бұйымдармен әшекейленеді. Олар ең кішкентайынан бастап, жасы мен дене бітіміне қарай тізіліп тұрады. Бұл тізімнің алдында әртүрлі жастағы және жыныстағы адамдар – 6 жастан 60 жасқа дейін жүреді. Осы процессияны олардың иесі бастап келеді, ал оның жанында, оң және сол жағында, қылыштар мен найзалармен қаруланған екі-үш құлы күзетші болып жүреді. Осылайша процессия базар алаңдары мен басты көшелер арқылы өтеді. Кез келген адамның назарын аударса, тізім дереу тоқтатылып, тексеру процесі басталады, ол тіпті Еуропадағы мал базарларында да кездеспейтін мұқияттықпен жүзеге асырылады. Болашақ сатып алушы сөйлеу, есту және т.б. қабілеттерінде кемшілік жоқ екенін, денсаулықтарында аурудың жоқ екенін анықтағаннан кейін, адамды тексеруге кіріседі. Алдымен ауыз және тістер тексеріледі, содан кейін қыздардың денелерінің барлық бөліктері, тіпті кеуделері де тексеріледі. Мен көптеген қыздарды қоғамдық базарда сатып алушыларының өте ұятсыздықпен қарап тексергенін көрдім. Шындығында, құл сатушылардың жас қыздарды сатудан бұрын олардың құмарлықтарына бағынуға мәжбүр ететініне сенуге жеткілікті себептер бар. Мұндай көріністерге қарағанда адам аяушылық пен ашу-ызаға толады.

Еуропадағы құлдар нарығы

Еуропаның көптеген құл базарларының ішінде Генуя мен Венеция белгілі бір атаққа ие болды, олардың маңыздылығы мен сұранысы 14-шы ғасырдағы қатерлі обадан кейін арта түсті, ол Еуропаның еңбекке қабілетті халқының көп бөлігін қырып салған еді. Португалияның Лагос порты 1444 жылы ашылған, Африкадан әкелінген құлдарды сатуға арналған Португалиядағы алғашқы құл базары – Mercado de Escravos болды. 1441 жылы Солтүстік Мавританиядан Португалияға алғашқы құлдар жеткізілді. 16-шы ғасырдың екінші жартысында тәж құл саудасына монополиялық құқығынан бас тарды және еуропалық сауданың Африка құлдарын Еуропаға импорттаудан Американың тропикалық колонияларына тікелей тасымалдауға қарай ығысуына әкелді – Португалия жағдайында, әсіресе Бразилияға.

Африкадағы құл сауда орындары

Құл саудасы Солтүстік Африкада ежелгі заманнан бері болған, африкалық құлдар Сахара арқылы жүретін сауда жолдары арқылы жеткізілген. Рим дәуірінде Солтүстік Африка жағалауындағы қалалар құл базарларымен танымал болды, және бұл үрдіс орта ғасырларда да жалғасты. 15 ғасырда Осман империясы аймақты билеуге келген кезде Барбария жағалауындағы құл саудасының ықпалы артты. Бұған қоса, Реконкистадан кейін Испаниядан қуылған сефард яһудилері мен мавр босқындары да көптеп келді. Барбария құл саудасы африкалық құлдық пен еуропалық құлдықты қамтыды. 1502 жылы Лагос штатының Бадагри қаласында құрылған Велекете құл базары Атлантикалық құл саудасы кезінде Бадагриде маңызды рөл атқарды, себебі ол африкалық делдалдардың құлдарды еуропалық құл саудагерлеріне сататын сауда орталығы болды, осылайша ол Батыс Африкадағы ең ірі құл базарларының біріне айналды. Тағы бір тарихи құл базары – 16 ғасырдың басында пайда болған Боно Мансо құл базары, ол қаланың батысындағы алып баобаб ағашының маңында орналасқан және Атлантикалық құл саудасында маңызды рөл атқарды. Бұл Алтын жағалаудағы ең көне құл тасымалдау орталықтарының бірі болды.

Солтүстік Америкадағы құлдар нарығы

Америка Құрама Штаттарындағы құлдықтың тарихында 1815 жылға қарай құл саудасы ірі экономикалық қызметке айналып, 1860 жылдарға дейін жалғасты. 1830 және 1840 жылдар аралығында шамамен 250 000 құл штаттардың шекарасы арқылы тасымалданды. Штаттар аралық құл саудасының кеңеюі "бір кезде құлдыраған жағалау штаттарының экономикалық жаңаруына" септігін тигізді, себебі сұраныс сатуға қойылған құлдардың құнын арттырды. Кей саудагерлер өз "мүліктерін" теңіз арқылы тасыды, ең көп таралған бағыт – Норфолктан Нью-Орлеансқа дейін, бірақ көптеген құлдар кофляларда құрлықпен жүруге мәжбүр болды. Басқалары Огайо өзені бойындағы Луисвилл және Миссисипи өзені бойындағы Нэтчез сияқты сауда орындарынан өзенмен тасымалданды. Саудагерлер құлдарды уақытша орналастыру үшін қажетті құл қоралары, аулалары мен қоймалары бар тұрақты көшіп-қону жолдарын құрды. Сонымен қатар, басқа саудагерлер құлдарға киім, азық-түлік және қажетті жабдықтармен қамтамасыз етті. Сапар барысында кейбір құлдар сатылып, жаңалары сатып алынды. Берлин былай деп қорытындылады: "Құл саудасы, оның орталықтары мен аймақтық орталықтары, тармақтары мен айналымдарымен Оңтүстік қоғамының әрбір бұрышына жетті. Оңтүстіктегі ақ және қара нәсілді адамдардың көбі бұл құбылыстан зардап шекпеді". Француз отарлаушылары қант плантацияларын құрып, қантты басты экспорттық тауар ретінде тасыған Нью-Орлеанс құл нарығы және порты ретінде ұлттық маңызы бар болды, себебі құлдар Миссисипи өзені бойындағы плантацияларға кемемен тасымалданды; сондай-ақ, Луисвилл сияқты нарықтардан өзенмен жеткізілген құлдарды сатты. 1840 жылға қарай Солтүстік Америкадағы ең ірі құл нарығы осы қалада орналасты. Құл саудасы мен оған байланысты бизнестердің негізінде қала елдегі ең бай және төртінші ірі қалаға айналды. Сауда маусымы егін жинаудан кейін, қыркүйектен мамырға дейін жалғасты. Америка Құрама Штаттарындағы құл нарығының ең танымал ғимараттарының бірі – Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Ескі құл базары. 19 ғасырдың бірінші жартысында Чарльстонға әкелінген құлдар Биржа және Провост ғимаратының солтүстік жағында өткізілген аукциондарда сатылды. 1856 жылы қалада құл саудасына тыйым салынғаннан кейін, 1859 жылы аукцион шебері З. Б. Оукс Райанның дүкенін сатып алып, аукцион галереясы ретінде пайдалану үшін қазіргі Ескі құл базары ғимаратын салды. Ғимараттағы аукцион үстелінің биіктігі 1 метр, ұзындығы 3 метр болатын және күмбезделген есіктің ішінде орналасқан. Құлдардан басқа, базар жылжымайтын мүлік пен акцияларды да сатты. 1850 жылдары Райанның сауда базарындағы құл саудасы туралы хабарламалар жарнамалар арқылы таратылды, олардың кейбіреулері Техастың Галвестон қаласына дейін жетті.