Кіріспе

Вэй Цзяньсу (韋見素) (687–763), әдепті аты Хуэйвэй (會微), ресми түрде Биннің герцогы Чжунчжэнь (豳忠貞公), Тан императоры Сюаньцзун және оның ұлы император Суцзунның тұсында канцлер болып қызмет еткен қытай саясаткері. Жас кезінде Вэй император Сюаньцзунның әкесі, болашақ император Руйцзунның, сол кезде Дан патшасының әскери көмекшісі болды. Кейіннен ол Чанъаньдағы Тан сарайында түрлі аймақтық және жоғары лауазымдарда қызмет етті. Оның мінез-құлқы мақұлдауға ие болғанымен, мансабының соңғы кезеңдерінде оны бақылау оңай деп есептеді. Осының және император Руйцзунмен ерте байланысының арқасында, жетекші канцлер Ян Гуочжун император Сюаньцзунның тұсында Вэйді канцлер және емтихан бюросының директоры етіп тағайындады. Ан Лушан көтерілісі кезінде Вэй император Сюаньцзун мен Янның Чанъаньнан қашуына бірге ілесіп, императорлық сақшылар Ян мен оның отбасын қырғынға ұшыратқанда ауыр жарақат алды. Кейіннен, император Суцзун таққа отырғаннан және император Сюаньцзун тақтан бас тарғаннан кейін, Вэй бастапқыда канцлерлігін сақтап қалды, бірақ кейін жауапкершілігі азайтылған лауазымдарға ауыстырылды. Ақырында ол толығымен қызметтен кетіп, 763 жылы зейнеткерлікте қайтыс болды.

Өмірбаян

Вэй Цзяньсу 687 жылы император Руйцзунның тұңғыш билігі кезінде дүниеге келген. Оның отбасы Тан әулетінің астанасы Чанъань қаласынан шыққан, және оның әулеті Хан, Цао Вэй, Солтүстік Чжоу, Суй және Тан әулеттерінің шенеуніктеріне дейін жетеді. Вэй Цзяньсудың әкесі Вэй Фу (韋福) префектуралық басшы қызметін атқарған, ал әкесі Вэй Куо (韋湊) император Руйцзонгтың әкесі – император Гаоцзонг, анасы Ву Цзэтянь, ағасы – император Чжунцзонг, император Руйцзонгтың өзі және император Руйцзонгтың ұлы – император Сюаньцзонгтың билік кезінде адалдығымен және тікелейлігімен белгілі болған шенеунік болды. Вэй Цзяньсу өзі императорлық емтиханды тапсырып, император Чжунцзонгтың Цзиньлун дәуірінде (707-710) сол кездегі Дан патшасы болған император Руйцзонгтың резиденциясында әскери шенеунік болып қызмет етті. Кейіннен ол күзет командирі, содан кейін Хэнань провинциясының (河南府, шығыс астанасы Луоянгты қамтитын) қойма басшысы болды.

Император Сюаньцзунның тұсында

Вэй Ку император Сюаньцзунның Кайюань дәуірінде (713–741) қайтыс болды, ал Вэй Цзяньсу аза тұту үшін мемлекеттік қызметтен кетті. Аза тұру аяқталғаннан кейін, ол Жоғарғы соттың (大理寺丞, Дали Сычэн) бас хатшысы болды және әкесінің Пеңченг герцогы атағын мұралады. Бір кезде ол тарихқа енбеген қылмыс жасады деп айыпталып, Фан префектурасының (坊州, қазіргі Янань, Шэньси) префектының әскери кеңесшісі болып төмендетілді. Кейіннен ол қазынашылық министрлігінде төменгі деңгейдегі лауазымға қайта оралды және оған "Чаосан Дайфу" (朝散大夫) деген құрметті атақ берілді. Одан кейін ол қорғаныс министрлігінде қызмет етті, содан кейін Цзяньи Дайфу (諫議大夫) болып, заң шығару бюросының (中書省, Чжуншу Шэн) немесе емтихан бюросының (門下省, Мэнься Шэн) кеңесшісі болды. 746 жылы Вэй Цзянси, Шаннан (山南, яғни қазіргі солтүстік Хубэй), Цзяньчжун (黔中, яғни қазіргі Гуйчжоу және батыс Хунань) және Линнань аймақтарының сарапшысы болып тағайындалды, аймақтарды аралап, жергілікті әдет-ғұрыптарды тексеру және лауазымға көтеруге немесе төмендетуге болатын шенеуніктерді іздеу үшін. Ол қайда барса да қатал болды, соның салдарынан шенеуніктер де қаталдыққа бейімделді. Чанъанға оралғаннан кейін ол императордың жеке кеңесшісі (給事中, Цзишичжун) болып тағайындалды. Кейін ол қоғамдық жұмыстар министрінің орынбасары (工部侍郎, Гунбу Шиланг) және содан кейін Шаншу Ю Чэн (尚書右丞), атқарушы бюроның (尚書省, Шаншу Шэн) бас хатшыларының бірі болды. 750 жылы ол мемлекеттік қызмет істері министрінің орынбасары (吏部侍郎, Либу Шиланг) болып тағайындалды және оған Инцин Гуанлу Дайфу (銀青光祿大夫) деген құрметті атақ берілді. Ол мейірімді және кешірімді болды, мемлекеттік қызмет істері жөніндегі вице-министр болып қызмет еткен кезінде шенеуніктерді таңдауда әділдік танытты. Осы уақытта канцлерлер Ян Гуочжун мен Чэнь Сили жақсы қарым-қатынаста болған жоқ, император Сюаньцзун Ченді лайықты канцлер деп санамады. 754 жылы Чэнь отставкаға кетті, ал бастапқыда император Сюаньцзун оны Цзи Вэньмен (吉溫) алмастыруды жоспарлады. Ян қарсылық көрсетті, өйткені Цзи сол кезде Ан Лушаньмен байланыста болды, ал Янның да Ан Лушаньмен бәсекелестігі болды. Ян Бао Хуа (寶華) және Сонг Ю (宋昱) шенеуніктермен кеңесті, екеуі де Янға Вэйдің іздеп табуға және басқаруға оңай болғанын айтты. Сондықтан Ян Вэйді ұсынды, ал император Сюаньцзун император Руйцзунның Дан ханзадасы болған кезде Вэйдің император Руйцзунға көрсеткен қызметін еске алып, келісті. 754 жылдың күзінде император Сюаньцзун Вэйді қорғаныс министрі (武部尚書, Убу Шаншу) етіп тағайындады және оған "Тун Чжуншу Мэнься Пинчжанши" (同中書門下平章事) атағын берді, осылайша оны де-факто канцлер етті. Ол Вэйді Цзисян институтында (集賢院) императорлық ғалым етіп тағайындады және емтихан бюросын басқаруды тапсырды. Ян Вэйді ұсынғандықтан, Вэй оның нұсқауларын орындады және Ян мен Ан арасындағы қақтығысты басаңдатуға ештеңе істемеді, бұл ақырында 755 жылы Анның бүлігіне әкелді. 756 жылы Анның алғы күштері Тан генералы Гешу Ханды Тонг асуында жеңіп, тұтқындағаннан кейін, император Сюаньцзун Янның кеңесімен Чанъаньды тастап, Цзяньнан аймағына (劍南, штаб-пәтері қазіргі Чэнду, Сычуань) қашуға шешім қабылдады. 13 шілдеде императорлық сарай, Чанъань халқына еш хабар бермей, Чанъаньнан кетіп қалды, император Сюаньцзунмен бірге императорлық клан мүшелері, Ян, Вэй Цзяньсу, ресми Вэй Фанцзин (魏方進), генерал Чэнь Сюаньли (陳玄禮) және императордың жанында күтіп тұрған евнухтар мен әйелдер болды. 15 шілдеде император Сюаньцзунның сарайы Мавей станциясына (馬嵬驛, қазіргі Сянян, Шэньси) жетті. Императорлық сақшылар тамақтанбай, Ян Гуочжунға ашуланды. Чэнь сондай-ақ Ян Гуочжунның осы апатты тудырғанын және оны алып жүруді жоспарлап отырғанын айтты, ол өз жоспарларын Ли Хэнге Ли Хэннің евнухы Ли Фуго арқылы жеткізді, бірақ Ли Хэн шектен шығып, келісім бермеді. Осы уақытта император Сюаньцзунның оңтүстікке қарай еріп келген Туфан елшілері Ян Гуочжунмен кездесіп, өздерінің де тамақтанбайтынына наразылық білдірді. Императорлық сақшылар бұл мүмкіндікті пайдаланып, Ян Гуочжунның Туфан елшілерімен бірге сатқындық жоспарлап отырғанын жариялады және оны ұлы Ян Сюаньмен (楊暄), Хан мен Цинь ханымдарымен және Вэй Фанцзиньмен бірге өлтірді. Вэй Цзяньсу да қаза тапқанға азда-кем қалды, бірақ ауыр жарақат алып, соңғы сәтте аман қалды. Сол кезде сарбаздар император Сюаньцзунның павильонын қоршап алды және император Сюаньцзун оларды жұбатып, тарауға бұйрық бергеннен кейін де таралудан бас тартты. Чэнь оны император Сюаньцзунның сүйікті кәнизагы және Ян Гуочжунның туысы Консорт Ян Юхуанды өлімге кесуге шақырды, бірақ император Сюаньцзун бастапқыда бас тартты. Вэй Цзяньсудың ұлы Вэй Е (韋諤) және Гао Лиши одан әрі сөйлегеннен кейін император Сюаньцзун ақыры солай етуге шешім қабылдады. Сондықтан ол Гаоға Ян ханшайымын буддалық ғибадатханаға алып барып, оны сонда өлтіруді бұйырды. Император Сюаньцзун Ли Маоға (李瑁), Шоу ханзадасына Вэй Цзяньсуға барып, оған дәрі беруді бұйырды. Янның өлімінен кейін Вэй Цзяньсу императорлық сарайдағы жалғыз жоғары деңгейлі шенеунік болып қалды, ал қалған генералдар не істеу керектігі туралы пікір келіспеді, көптегендері Ян Цзяньнанның әскери губернаторы (jiedushi) болғандықтан, Цзяньнанға одан әрі баруды қаламады, осылайша оны қауіпті тұрақ деп санады. Сондықтан әртүрлі ұсыныстар болды: Хэсиге (河西, штаб-пәтері қазіргі Увэй, Ганьсу) және Лунъюға (隴右, штаб-пәтері қазіргі Хайдун префектурасы, Цинхай) қашуға; Линъуға қашуға; Тайюаньға қашуға; және Чанъаньға оралуға. Император Сюаньцзун әлі де Цзяньнанға баруға ниеттенді, бірақ сарбаздарды ренжітуге батыл болмады. Вэй Е-нің ұсынысымен ол Фуфэнге (扶風, қазіргі Баоцзи, Шэньси) барып, Ли Хэнды мұрагер ханзада ретінде қалдырды, бірақ Ли Хэн сарбаздар тарапынан ұсталды, олар қарсы шабуыл жасау керек деп сенді және ақырында император Сюаньцзуннан айырылып, Линъуға басты. Ли Хэннің кеткеннен кейін император Сюаньцзун оңтүстікке қарай саяхатын жалғастырды, бірақ сарбаздар наразы болды, тіпті кейбіреулері императорды қарғыс сөздерімен қарсылады. Ақырсоңында, аймақтың (Шу аймағы, шамамен қазіргі Чэнду) жібік жіберіп келді. Император Сюаньцзун сарбаздарға бүлік болғанының кінәсі өзінде екенін мәлімдеді және сарбаздар жібікті алып, үйлеріне қайтуы керек екенін, ал императорлық сарай Шу аймағына баруы керек екенін айтты. Сарбаздар қозғалды және императорға қарсы бүлік жасау туралы ойларын тоқтатты. 756 жылдың күзінде император Сюаньцзун Баси аймағына (巴西, шамамен қазіргі Мяньян, Сычуань) жеткеннен кейін Вэйді қорғаныс министрі болып тағайындады, сонымен қатар оған "Зуо Сян" (左相) атағын берді, емтихан бюросының басшысы және канцлерлік лауазым деп есептелетін лауазым. Шу аймағына жеткеннен кейін император Сюаньцзун оны Бин герцогы етіп жариялады және оған "Цзиньцзы Гуанлу Дайфу" (金紫光祿大夫) деген құрметті атақ берді.

Император Сусонның тұсында

Осы арада Ли Хенг Лингвуда өзін император деп жариялады (Император Сусонг ретінде). Император Сусонгтың хабаршылары Император Сюаньцзюньге жеткенде, ол бұл жағдайды жария етіп мақұлдады және Тайшанг Хуан (зейнеткерген император) атағын алды. Ол Вэй Цзяньсуді және басқа канцлерлер Фан Гуан мен Цюй Хуанды Лингвуға жіберіп, Император Сусонгты ресми түрде император етіп тағайындады, сондай-ақ императорлық мөр мен таққа отыру туралы жарлықты тапсырды. Олар сол кезде қарсы шабуылға көшкен Император Сусонгты Шунхуада (順化, қазіргі Циньян, Ганьсу) кездестіріп, мөр мен жарлықты ұсынды. Император Сусонг, империяның әлі де тұрақсыз екенін айтып, таққа отыруға асығудың қажеті жоқ екенін мәлімдеді. Ол мөр мен жарлықты қабылдамай, оларды Император Сюаньцзюньнің өкілдері ретінде құрметпен сақтап, күнделікті сыйлықтар жасады. Бірақ, Император Сусонг Фанның беделін жоғары бағалап, оған көптеген жауапкершіліктерді жүктеді. Ал Вэйдің Ян Гуочжунның нұсқауларын орындауына наразы болғандықтан, оған көп құрмет көрсетпеді, бірақ оны біраз уақытқа канцлер қызметінде қалдырды. 757 жылдың көктемінде Вэй атқарушы бюро басшыларының бірі – Зуо Пуйе (左僕射) болып тағайындалды және канцлер лауазымынан алынды. Кейіннен ол тәж мұрагерінің аға кеңесшісі болды. 757 жылдың күзінде Император Сусонг Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін, Император Сюаньцзюньді Чанъаньға эскорттау үшін Вэйді Шуға жіберді. Вэй Император Сюаньцзюньді Чанъаньға жеткізгеннен кейін, оған Кайфу Итун Санси (開府儀同三司) құрметті атағы берілді. Император Сусонгтың Шангюань дәуірінде (760-761) Вэй денсаулығына байланысты зейнеткерлікке шығуға рұқсат сұрады, және Император Сусонг оған рұқсат берді. Ол 763 жылдың басында қайтыс болды, бұл Император Сусонгтың өлімінен және оның ұлы Император Дайдзунның таққа отыруынан кейін болды. Вэйге өлімнен кейін құрмет көрсетіліп, ресми түрде жерленді.

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 108-том. Танның жаңа кітабы, 118-том. Зичжи Тунцзянь, 216, 217, 218, 219, 220-томдар.