Австрия әдебиеті: тарихы мен ерекшеліктері

Аустрия әдебиеті: неміс тіліндегі көрнекті авторлар (Шнитцлер, Цвейг, Кафка, Йелинек). 19 ғасырдан бері дамып келеді. Тарихы, қазіргі заманғы трендтері.

24 мин оқу

100%

Дереккөз: Austrian literature — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Австрия әдебиетінің шолуы

Австрия әдебиеті (Österreichische Literatur) көбінесе неміс тілінде жазылады және неміс әдебиетімен тығыз байланыста болады.

Шығуы және тарихы

XIX ғасырдан бастап Австрияда Адалберт Стифтер, Артур Шницлер, Франц Верфель, Стефан Цвейг, Франц Кафка, Томас Бернхард, Джозеф Рот және Роберт Мусил сияқты романдар мен әңгімелер жазушылары, сондай-ақ Георг Тракль, Роза Аусландер, Франц Грильпарцер, Райнер Мария Рильке және Поль Целан сияқты ақындар мекен етті. Қазіргі танымал драматургтер мен романдар жазушыларының қатарында Эльфриде Йелинек пен Питер Хандке, ал Роберт Менассе мен Карл Маркус Гаус сияқты белгілі эссешілер бар. Австрияның архитектура мен құрметті музыкалық дәстүрлеріне жасаған үлесіне қарамастан, XIX ғасырға дейін австриялық әдебиет классикалық канонға енген жоқ. 18 ғасырдың басында Венаға келген Леди Мэри Уортли Монтегю мүлдем жазушы таппағанына таң қалды. Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, өнер императорлық сарайдың меншігінде болды, олар мәдениетті саяси құрал, пропаганда ретінде қарастырды. Сәнді барокко сарайлары, императорлық портреттер және музыкаға жасалған тапсырыстар осы мақсатқа өте тиімді болды, бірақ әдебиет оған қолайсыз деп есептелді, сондықтан оны қолдамады. Екіншіден, неміс әдебиетінің кеш пайда болуы; көптеген шығармалар неміс тілінде жарияланғанымен, Гете мен Шиллер жаза бастаған 18 ғасырдың соңына дейін «классикалық» деңгейге жеткен жоқ. Австрияда императорлық мемлекет барлық кітаптарды аяусыз цензуралады. Гетенің жас жігіттің құштарлық сезімі мен өзін-өзі өлтіруін бейнелейтін «Жас Вертердің қайғысы» романы Германияда көптеген еліктеушілердің өзін-өзі өлтіруіне себеп болды, көптеген мемлекеттер бұл туындыны тыйым салды, бірақ австриялық билік те Гетенің барлық шығармасын тоқтатып қойды. Бұл негізінен императрица Мария Терезияның «Адамгершілік комиссиясынан» туындады, ол қоғамдық моральды сақтауға бағытталған, бірақ бұл тек сыртқы әдеміліктің қана емес, сонымен қатар ақыл-ойдың дамуына кедерес келтірді. Австрияның әдебиетте кеш гүлденуінің басты себебі оның мәдени көзқарасы болуы мүмкін. Мәдениет тарихшысы Карл Эмиль Шорске айтқандай, «терең католиктік болғандықтан, ол терең сезімтал, пластикалық мәдениет еді». Бейнет көрмейтін аристократияның көзқарасы төменгі таптар тарапынан да қабылданып, көшірілді. Бұл ойлау әрине жаман емес еді; сұлулық пен қиялға баса назар аудару Венаның императорлық астанасының құрылысында маңызды рөл атқарды және Венаны Еуропадағы музыканың ең ірі орталығына айналдырды. Бірақ бұл әдеби тәжірибе үшін ең қолайлы жағдай емес еді. Дегенмен, XIX ғасырдың соңында Австрияның либералдануы жазу үшін жаңа және серпінді атмосфера жасады, ол көп ұзамай гүлденуге әкелді.

From the 19th century onward, Austria was the home of novelists and short story writers, including Adalbert Stifter, Arthur Schnitzler, Franz Werfel, Stefan Zweig, Franz Kafka, Thomas Bernhard, Joseph Roth, and Robert Musil, and of poets Georg Trakl, Rose Ausländer, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, and Paul Celan. Famous contemporary playwrights and novelists include Elfriede Jelinek and Peter Handke, and well known essayists such as Robert Menasse and Karl Markus Gauß. Despite Austria's contributions to architecture and revered musical traditions, no Austrian literature made it to the classical canon until the 19th century. In the early 18th century, Lady Mary Wortley Montagu, whilst visiting Vienna, was stunned to meet no writers at all. Several reasons can be given. First, the arts were the preserve of the imperial court, who saw culture as a political tool, as propaganda. Fine baroque palaces, imperial portraits, and commissions of music could all work very well to this aim, but literature was deemed less suitable and thus not encouraged. Second, the late emergence of German literature; while much was published in German, hardly had the caliber to become "classic" until the late 18th century, when Goethe and Schiller began writing. In Austria, the imperial state also censored all books mercilessly; The Sorrows of Young Werther, Goethe's novel depicting a young man's ecstatic love and suicide, spawned a string of copycat suicides across Germany, and many states banned the work, but Austrian authorities also banned Goethe's entire opus. It came mostly from Empress Maria Theresa's 'Chastity Commission', intended to uphold public morals, but it had the effect not only of creating a facade of decency but a stunted intellectual front. Perhaps the primary reason for Austria's late literary fruition was its cultural mindset. According to the cultural historian Carl Emil Schorske, 'profoundly Catholic, it was a deeply sensuous, plastic culture'. The outlook of a leisured aristocracy, it was copied by the lower classes. This mentality was not necessarily bad; the emphasis on beauty and fantasy was integral to establishing the imperial capital of Vienna, and it made Vienna the greatest center of music in Europe. But it was not the best ground for the literary experiment. Nevertheless, the liberalization of Austria in the late 19th century created a more dynamic climate for writing, which soon produced a flowering.

Анықтама іздеу

Динамикалық дамуды анықтаудың басты мәселесі, кез келген анықтама белгілі бір әдебиет түріне алып келетін әртүрлі ағымдарды толық қамтымай қалуы мүмкін. Ғасырлар бойы әртүрлі тәсілдер болды, бірақ олардың көпшілігі мәдени, идеологиялық немесе саяси көзқарасқа ие деп сынға ұшырады. Австрия әдебиеті әртүрлі аймақтық дәстүрлер мен тілдердің үйлесімінен пайда болды. Орта ғасырларда Дунай өзені бойында Бавариядан шығысқа қарай созылған біртекті аймақ болды. Саяхатшылар мен жыршылар осы жолмен қозғалып, жаңа ықпалдар әкелді. Алпіс тауындағы шағын, қол тигізбеген аңғарлар өздерінің өңірлік мәдениетін дамытты. Бұл маңызды, өйткені ол ғасырлар бойы сақталды. Бір жағынан, жазушылар белгілі бір аймақтың (қалалар, елдер және т.б.) дәстүріне, тіліне немесе мәдениетіне қатаң бағынды, екінші жағынан, олар бір-бірінің жазуы мен ойлауына үнемі әсер етті. Сондықтан көпұлтты Габсбург монархиясы, Австрия империясы және соңында Австро-Венгрия империясы тек империяның неміс бөліктерімен шектелуі керек емес. Прага, Будапешт немесе Вена сияқты барлық аймақтық орталықтарда үлкен этникалық немесе діни азшылықтар болды – өз дәстүрлері мен ерекшеліктері бар шағын әлемдер. Франц Кафка жақсы мысал: ол өзінің кейбір жазбаларында өзін «неміс» деп жариялағанмен, бұл империяның басқа бөлігіне қатысты емес, Прагада тұратын этникалық азшылыққа қатысты еді. Олай болса, ол «неміс тілінде сөйлейтін, дінге бейжай еврей, Прагада туған, австро-венгриялық, австро-чех жазушысы» болуы мүмкін – қиындықтарды ең жақсы көрсететін термин. Облыстар арасындағы ұлттық айырмашылықтардан басқа, жазу стиліне әсер ететін әртүрлі аймақтар да болды. Алпіс тауының ерекше дәстүрлері, терең орман, Триест (қазір Италия мен Словения) және Хорватия аралдары, француздық Лазурь жағажайының австро-венгриялық баламасы ретінде жазушылар, суретшілер және басқа да өнер шеберлерінің орталығы болды. Онда көбінесе діни мәтіндер жазылды. Сонымен қатар, көптеген мәтіндер латын тіліне аударылып, содан кейін жазылды (мысалы, германдық тайпалық заңдар). Бірақ әртүрлі дереккөздер аристократиялық тарихи жазбалар (Heldenlieder сияқты), лирикалық фольклор (би, махаббат әндері, сиқырлар) болғанын көрсетеді. Жеке мәтіндер монастырьларда кездейсоқ түрде ғана сақталды. Мысалы, «Мерсбург сиқыр сөздері» (Merseburger Zaubersprüche) – герман тіліндегі екі сиқыр сөз, неміс тіліндегі ескі діннің жалғыз жазба дәлелі. «Хилдебранд жырлары» германдық батырлар әдебиетінің құндылығы ретінде маңызды. Алғашқы неміс мәтіндері 750 жылдары орта ғасырдың басында латын діни кітаптарын аудару үшін жазылған. Мелк және Зальцбургтегі бенедикт монастырьлары маңызды әдеби және діни қызметтер атқарды. Ава (1060–1127), алғашқы белгілі неміс жазушысы, осы діни шабыттанған дәстүрде жазып, Австрияның қазіргі және өткен шекараларында өмір сүрді.

The main problem of defining a dynamic development may be that any definition will fall short of the various currents which lead to a certain type of literature. Through the centuries, there have been different approaches, but most of them have been criticized to be biased cultural, ideological, or political. Austrian literature developed out of a symbiosis of different regional traditions and languages. In the Middle Ages, there was a homogeneous zone along the Danube River, spanning from Bavaria down to the eastern territories. Travelers and bards moved along this route, bringing with them new influences. At the same time Alps had their forbidding little valleys, which were virtually untouched they developed their own regional culture. This is important because it remains characteristic through the centuries. On the other hand, there were writers strictly in the tradition of a region (like towns, countries etc.) language or culture, on the other hand there was a continuous influence on each other's writing and thinking. The multi ethnic Habsburg monarchy, Austrian Empire and eventually Austro Hungarian Empire should therefore not be reduced to the German parts of the empire. There were large ethnic or religious minorities in nearly all regional capitals, like Prague, Budapest or Vienna—microcosmi with their own traditions and characteristics. Franz Kafka may be a good example: while in some of his writings he declared himself to be "German" this was meant more in relation to the ethnic minority living in Prague than as a declaration for another part of the empire. So perhaps he was a "German speaking secular Jewish Prague born Austro Hungarian Austro Czech writer" a term which best shows the difficulties that are to be faced. Besides the national differences between the provinces, there were also different regions which influenced the writing style. There were Alps with their distinctive traditions, the deep woods, the coastal regions around Trieste (now Italy and Slovenia) and the Croatian islands, which served as the Austro Hungarian equivalent to the French Côte d'Azur, a center for writers, painters and other artists at value and that often meant religious texts were written down. In addition, most texts were also translated into Latin before they were put down (e. g. Germanic tribal laws). Different sources however suggest that there also existed aristocratic historical records (like Heldenlieder), lyric folklore (dance, love songs, spells). Only by accident individual texts were preserved in monasteries. Examples for this are the "Merseburger Zaubersprüche", two Germanic spells being the only written proofs for pagan religion in the German speaking lands. The "Hildebrandslied" is important as a voucher of Germanic hero literature. The first German texts were written to translate Latin religious books around 750 in the early Middle Ages. The Benedictine communities in Melk and Salzburg were carrying on notable literary and religious activities. Ava (1060–1127), who was the first known German female writer, wrote in this religiously inspired tradition and lived in the territories which were then and now within the borders of Austria.

Жоғарғы және кейінгі орта ғасырлар (11701500)

1160 жылы крест жорықтары кезінде рыцарьтардың мәні артып, олар өркендеді. Ауызша миннесанг – олардың махаббаты туралы жаңа форма болды. Балладалардың тақырыптары да көбірек дүниелік нәрселерге қатысты, махаббат пен соғыстан бастап саяси сынға дейін. Дунай өзені бойында көп саяхаттар болды, саяхатшы бардтар (Minnesänger) жаңалықтар мен жаңа әндер әкелді. Қалалар байып, тәуелсіздікке ие болды. Бұл қозғалыстың алғашқы өкілдері және неміс тіліндегі алғашқы белгілі жазушылар – Дер фон Кюренберг пен Дитмар фон Аист (12-ғасыр) болды. 12-ғасырдың соңында сол заманның ең маңызды әдеби шығармаларының бірі – «Нибелунг әні» пайда болды. Оны белгісіз миннесанг ақыны, көптеген болжамдар бойынша Австрия аумағында жазған. Миннесанг дәстүрі дамыған сайын, ересек ақындар жас ақындарға білім беруді бастады. Мысалы, ең танымал неміс барды Вальтер фон дер Вогельвейде (13-ғасыр) өнер шеберлігін Венадағы сарайда Рейнмар фон Хагенаудан үйренген. Басқа да белгілі миннесанг ақындарының арасында Нейдхарт, Янс дер Эникель, Ульрих фон Лихтенштейн және Освальд фон Волькенштейн бар. 12-ғасырда сатира да дамыды. Сейфрид Хелблинг – осы типтегі мәтіндерді жазған жазушының мысалы. Кейіннен рыцарьлар өсірген миннесангты қалалықтар – мейстерзингерлер өсіретін кәсіпке айналдырды. Оның орталығы батысқа қарай, Нюрнбергте орналасқан. Майкл Бегейм – Венадағы сараймен байланысы бар мейстерзингер ақыны. Сол кезде дамыған тағы бір форма – драма. Әсіресе, құдайдың құмарлығын бейнелейтін қойылымдар жиі қойылды. «Венский пассион» пьесасын атап өткен жөн. Австрияның Киелі Грааль әдебиетінің өкілі Генрих фон дем Тюрлин (Тюрлин деп те жазылады). Ол «Диу-Крон» атты өлеңін жазды, онда шамамен 30 000 жол бар. Орта және жоғарғы неміс тіліндегі түпнұсқа мәтіннің басылымын жақында вендік неміс тілі мамандары Фриц Петер Кнап, Мануэла Ниснер (I бөлім, Altdeutsche Textbibliothek, Tübingen 2000), Альфред Эбенбауэр және Флориан Крагл (II бөлім, Altdeutsche Textbibliothek, Tübingen 2005) аяқтады, қазір олар оны қазіргі неміс тіліне аударуда.

With the Crusades around 1160, knights became more important and prosperous. The oral minnesang was a new form, dealing with their love. The topics of the ballads were also more worldly with themes ranging from love and war to political criticism. There was a lot of travelling along the Danube River, with travelling bards (Minnesänger) bringing news and new songs. The towns were getting rich and independent. The first representatives of this movement and first known male writers in German were Der von Kürenberg and Dietmar von Aist (12th century). At the end of the 12th century, one of the most important literary works of the times, Nibelungenlied, emerged. It was created by an unknown minnesang poet most probably in the territories of Austria. As the tradition of minnesang grew, the older poets started teaching younger ones. For example, probably the most known German bard Walther von der Vogelweide (13th century) learnt his craft from Reinmar von Hagenau at the court in Vienna. Among other known minnesang poets are Neidhart, Jans der Enikel, Ulrich von Liechtenstein, and Oswald von Wolkenstein. In the 12th century, satire was also developing. Seifried Helbling was an example of a writer who wrote texts of this type. Later on the minnesang, which was cultivated by knights, became a craft practiced by burghers – meistersingers. Its center was more to the west, in Nuremberg. Michael Beheim was a meistersinger poet strongly connected with the court in Vienna. Yet another form that developed at that time was drama. Especially, presentations of Passion were regularly played. Das Wiener Passionsspiel is worth mentioning here. An Austrian representative of Holy Grail literature is Heinrich von dem Tuerlîn (also written Türlin). He wrote the poem Diu Crône, which has about 30,000 lines. The edition of the original text in Middle High German has completed recently by the Viennese Germanists Fritz Peter Knapp, Manuela Niesner (Part I, Altdeutsche Textbibliothek, Tübingen 2000), Alfred Ebenbauer and Florian Kragl (Part II, Altdeutsche Textbibliothek, Tübingen 2005), who are preparing a translation to Modern German.

Қайта өрлеу дәуірі

1600 жыл шамасында ежелгі мәдениеттер мен идеяларды қайта жаңарту арқылы гуманизм Италиядан бүкіл Еуропаға тарады. Император Максимилиан I осы қозғалысты ынталы түрде қолдады. Ол Венадағы сарайына Конрад Кельтес сияқты гуманистерді – Collegium Poetarum негізін қалаушы, немесе кейіннен латын тілінде шығармалар жазған Вадиан (Йоахим фон Ватт) ақынының лауреаттарын жинақтады. Австриялық Элеонора кеңінен танымал француздық Pontus et la belle Sidonie атты оқиғалар романын неміс тіліне аударды. Сол заманғы Католик шіркеуінің көрнекті өкілдері Николай Кузанский мен Петрус Канизий Австрия сарайымен байланыста болды, ал олардың бірнеше еңбектері неміс тілінде жазылды.

Барокко

Отыз жылдық соғыс еуропалық әдебиеттік бағыттарға көп қырылы әсер етті. Кейбір жазушылар өз шығармаларын сол кездегі қасіреттерге негіздесе, ал енді біреулері діни сипаттағы жазбаларға бет бұрды. Тағы басқалары оқырмандарға әдемі және тыныш әлемдер ұсынып, олардан қашуға мүмкіндік берді. Күлкілі әңгімелер ("Шелменроман") азап шеккен халыққа жеңілдік әкелді. Бұл үрдіс Ыбырайым Санкта-Клараның діни және комедиялық туындыларында, сондай-ақ Катарина Регина фон Грейфенбергтің діни поэзиясында жақсы көрінеді. Габсбургтер басқарған католик аймақтарын дүрліктірген Реформацияның протестанттық қозғалыстарына жауап ретінде Австрия аумақтарында көптеген католик мектептері ашылды. Иезуиттер ордені басқарған бұл колледждер итальяндық стильдегі және сәнді жабдықтарымен көзге түсетін пьесалар мен опералар жасады. Вағзалар барокко әдебиетінің маңызды жанры болды, себебі олар Контрреформация дәуірінде пайда болды. Аталған бенедикт монахы Ыбырайым Санкта-Клара сол заманның белгілі уағызшысы еді. Георг Шерер – уағыздары жарияланып, көпке тараған тағы бір езуит монахы. Тағы бір әдеби форма – "Hanswurstspiele" деп аталатын импровизациялық пьесалар. Бұл бағытты Жозеф Антон Страницкий, Готфрид Прехаузер, Йоахим Перинет және Жозеф Феликс фон Курц Бернардон ұсынды. Барокко эпосының мысалдары – Жоханн Биердің рыцарлық романдары мен "Шелменроман", олар сол кездегі шындықтың реалистік бейнесін көрсетеді.

Түсіндіру

1720 жылы Ағарту дәуірінің басталуымен философия және әдебиеттің оқырманды тәрбиелеу қажеттілігі (Lehrdichtung, Bildungsroman) әдебиетке екі жаңа және күшті ықпал етті. Аристотель мен оның мектебінің ой-пікірлері қайта жаңғырды. Бұл идеялар Мария Терезия мен оның ұлы Иосиф II билігінде Австрия аумақтарында дамыды. 1790 жылға қарай Ағарту идеялары берік орнықты, ал ежелгі классикалық мәдениеттер (грек және рим) ақындарға, суретшілерге, сәулетшілерге және жазушыларға шабыт көзі болды. Гармония мен сұлулық сол кездегі идеалдардың бірі еді. Австрия әдебиеті масондыққа күшті ықпалда болды және дін қызметкерлеріне бағытталған сынмен тығыз байланысты болды. Осының барлығы әдебиеттің білім беру және нұсқау беру сипатын күшейтті. Сатира – әдебиетте ең көп қолданылатын жанрлардың біріне айналды. Ағарту дәуірінің әдеби өмірі «Wienerischer Musen Almanach» альманағының айналасында шоғырланды. Ол 1777 жылы (1786 жылдан бастап «Wiener Musen Almanach» деген атаумен) Иосиф Франц фон Рацкий мен Готлиб фон Леон бастады. Алой Блюмауэр 1781 жылдан бастап оның редакторы болды (кейбір басылымдарды тіпті өзі редакциялады). Осы кезеңдегі австриялық әдебиеттің көрнекті өкілі Иоганн Баптист фон Альксингер, ол «Дулин фон Майнц» (1787) және «Блиомберис» (1791) атты батырлық эпостар жазды, олар масондық дәстүрінен шабыт алды. Альксингер дінге қарсы идеяларға негізделген өлеңдер де жазды. Монах Иоганн Пезльдің еңбектері де осы сипаттамаға ие болды. Ол журналистік және эпикалық мәтіндер жазды. Иосиф Шрейвогельдің поэзияға қатысты классикалық көзқарасы кейінгі авторларға (мысалы, Франц Гриллпарцерге) зор әсер етті. Шрейвогель австриялық театрдың сапасын едәуір жақсартты. 1814 жылдан 1832 жылға дейін «Wiener Burgtheater» театрында драмалық кеңесші болып жұмыс істеді. Тағы бір маңызды драматург – Иоганн Непомук фон Кальхберг, бірақ оның драмаларының тарихи тақырыптары оның туындыларына романтизмнің әсерін қосты.

XIX ғасырдың бірінші жартысы

1790 жылы бұл идеялар нық қалыптасып, ежелгі классикалық мәдениеттер (грек және рим) ақындарға, суретшілерге, сәулетшілерге және жазушыларға шабыт берді. Гармония мен сұлулық сол кездегі идеалдардың бірі болды. 1820 жылдар шамасында Романтизм дәуірінде (көбінесе дворяндықтан шыққан жазушылар) философиялық және эстетикалық жазбалар көп жиналды. Наполеон соғыстары кезінде көптеген адамдар қиял әлеміне алып кететін әдебиет іздеді. Сонымен қатар, көптеген діни жазбалар адамдарға жаңа үміт сыйлады. Клеменс Мария Хофбауэр, Эдуард фон Бауернфельд және Франц Гриллпарцер – осы оқиғаларға ұшыраған жазушылардың үш мысалы ғана. 1809 жылы неміс жазушысы Карл Вильгельм Фридрих фон Шлегель де Венада өмір сүрді және жұмыс істеді. 1815 жыл, Наполеон соғыстарының аяқталуы мен 1848 жыл, Еуропа төңкерістерінің жылы аралығында Бидермейер дәуірі Романтизм дәуіріне ішінара қарсы қойылды. Бидермейерді 19 ғасырдың басындағы екі үрдіспен байланыстыруға болады. Біріншісі – қаланың өсуі, урбанизация және индустрияландыру нәтижесінде жаңа орта таптың қалыптасуы. Шуберттің ерте Лидерлері, оларды музыкалық білімі жоқтар да фортепианода орындай алатын, соның мысалы. Екіншіден, Бидермейер жазушылары негізінен орта таптан шыққан, ал неміс Романтиктері көбінесе дворяндықтан шыққан. Екінші үрдіс – Наполеон соғыстарынан кейін күшейген саяси қысым, адамдарды отандық және саяси емес мәселелерге назар аударуға итермеледі.

Бидермейер

Бидермейер – 1815 жылғы Вена конгресі, Наполеон соғыстарының аяқталуы мен 1848 жылғы Еуропа төңкерістері аралығындағы әдебиет, музыка, бейнелеу өнері және интерьер дизайны саласындағы туындыларды білдіреді. Ол оған дейінгі Романтизм дәуірінен өзгеше. Бидермейерді 19-шы ғасырдың басындағы неміс тарихындағы екі үрдіспен байланыстыруға болады. Біріншісі – қаланың қарқынды өсуі мен индустриялануы, нәтижесінде жаңа орта таптың қалыптасуы. Мысал ретінде Шуберттің ерте шығармаларын келтіруге болады, оларды айрықша музыкалық білімсіз де фортепианода орындауға болады. Сонымен қатар, Бидермейер жазушылары көбінесе орта таптан шыққан, ал Романтиктер негізінен аристократиядан болған. Екінші үрдіс – Наполеон соғыстарынан кейін күшейген саяси қысым, адамдарды тұрмыстық мәселелерге және (кем дегенде, ашық түрде) саяси мәселелерден аулақ болуға итермеледі. Қатаң басылым ережелері мен цензура салдарынан, жазылған негізгі тақырыптар саяси сипатта болмады, мысалы, тарихи романдар немесе ауылдағы тыныш өмір туралы кітаптар. Бұл саяси талқылаулар болмады деген сөз емес, олар үйлерде және жақын достардың арасында жүрді. Осы шиеленісті жағдай 1848 жылғы Еуропа төңкерістеріне әкелді. Австриядағы сол кездегі ақындар Николаус Ленау (1802–1850) және Франц Гриллпарцер болды. Соңғысы әдебиетте австриялық классицизмнің өкілі ретінде жиі еске алынады. Сол замандағы драматургтар – Франц Гриллпарцер (1791–1872), Фридрих Хальм (1806–1871), сондай-ақ «новеллалар» (құбылыстар мен қысқа әңгімелер) авторы, Иоганн Непомук Нестрой (1801–1862) және Фердинанд Раймунд (1790–1836). Гриллпарцер «Веймар классикасы» дәстүрінде трагедиялар жазды, ал Нестрой мен Раймунд «Вена халық пьесасының» өкілдері болды, олар негізінен Венаның «Volkstheater Wien» театрында қойылды. Карл Постлдың псевдонимі Чарльз Силсфилд ұзақ уақыт АҚШ-та тұрды және Батыс шекарасында оқиғалар орын алатын романдар жазды. Бірақ ол Австрия туралы жазып, Бидермейер кезеңінде австриялық абсолютизмді сынға алуға қабілетті болды, бірақ австриялық билік оны танымады. Бидермейердің аяқталуын Адалберт Стифтердің (1805–1868) туындыларымен белгілеуге болады. Оның алғашқы туындысы «Nachsommer» 1857 жылы жарық көрді, бірақ ол әлі де Бидермейердің ең үздік туындыларының бірі саналады. Стифтер тек Петер Розеггерге ғана емес, сонымен қатар Гангофер, Хейзе, Фрейтаг, Вильденбрух сияқты неміс жазушыларына және кейінірек Шторм, Фонтане сияқты авторларға («Бюргерлишен Реализм» дәуірінде) әсер етті, сондай-ақ олар арқылы Томас Манн мен Гессеге де ықпал етті.

Biedermeier refers to work in the fields of literature, music, the visual arts and interior design in the period between the years 1815 (Vienna Congress), the end of the Napoleonic Wars, and 1848, the year of the European revolutions and contrasts with the Romantic era which preceded it. Biedermeier can be identified with two trends in early 19th century German history. The first trend is growing urbanization and industrialization leading to a new urban middle class. The early Lieder of Schubert, which were performable at the piano without substantial musical training, serve as examples. Further, Biedermeier writers were mainly middle class, as opposed to the Romantics, who were mainly drawn from the nobility. The second trend is the growing political oppression following the end of the Napoleonic Wars prompting people to concentrate on the domestic and (at least in public) the non political. The strict publication rules and the censorship had the consequence, that the main topics written about were unpolitical, e. g. Historical Fiction or Books about the quiet life in the countryside. This does not mean that there was not a lot of political discussion going on, but it happened at home and in the presence of close friends. This explosive situation finally led to the revolutions in Europe in the year 1848. Poets of that time in Austria were Nikolaus Lenau (1802–1850) and Franz Grillparzer. The latter is often mentioned as a representative of Austrian Classicism in literature. Playwrights at that time were Franz Grillparzer (1791–1872), Friedrich Halm (1806–1871) also an accomplished writer of "Novellen" (novellas and short stories) , Johann Nepomuk Nestroy (1801–1862) and Ferdinand Raimund (1790–1836). Grillparzer wrote tragedies in the tradition of the "Weimarer Klassik", Nestroy and Raimund were representatives for the "Wiener Volksstück" mainly played at the Viennese theater "Volkstheater Wien". Charles Sealsfield a pseudonym of Karl Postl lived a long time in the US and wrote novels set in the Wild West. On the other hand, he managed to write about Austria and to criticize the Austrian absolutism during Biedermeier without being recognized by Austrian authorities. The end of Biedermeier is marked by the writings of Adalbert Stifter (1805–1868). His first work Nachsommer was published in 1857 but was still believed to be one of the finest works of biedermeier. Stifter not only influenced Peter Rosegger but also German writers like Ganghofer, Heyse, Freytag, Wildenbruch and later authors (the time of "Bürgerlichen Realismus") like Storm, Fontane and through them Thomas Mann and Hesse.

Реализм

Реализмнің австриялық жазушылары негізінен қысқа повесть жазушысы Фердинанд фон Саар, Мари фон Эбнер Эшенбах және жоғарыда аталған Адалберт Стифтер болып табылады. Мари фон Эбнер Эшенбах психологиялық романдары мен повестьтерімен, сондай-ақ қоғамдық қызметімен танымал. Фердинанд Кюрнбергер Леопольд фон Захер-Мазох сияқты роман жазушы еді, ол "Венера мехтары" романымен аты шықты. Ол сипаттаған эротикалық мінез-құлық кейіннен оның атымен мазохизм деп аталатын болды. Тағы бір атауға лайық жазушы – Берта фон Саттнер. Ол әдеби сыншылар мен неміс тілі мамандары жоғары бағаламайтын әлеуметтік романдар жазды, бірақ Саттнер 1905 жылы "Die Waffen nieder" ("Қолыңнан қаруды түсір") романы үшін Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Германияда реализм натурализмге жол ашса, Австрияда осыған ұқсас әдеби ағым дамыған емес. Оның орнына, одан кейін Югендстиль мен экспрессионизм пайда болды.

XX ғасырдың бірінші жартысы

Югендстиль қозғалысы негізінен сәулет және декоративтік өнердің мәдени қозғалысы болды. Дегенмен, Веналық югендстиль әр түрлі жанрлардағы суретшілердің, оның ішінде композиторлар мен жазушылардың болуымен ерекшеленді. Артур Шницлер мен Стефан Цвейг сияқты вендік жазушылар көбінесе осы қозғалысқа жатқызылады. Артур Шницлер сол заманғы әдебиеттің өкілі еді. Ол 1890 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғына дейін, атап айтқанда, романдар, әңгімелер және театр пьесалары жазды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдындағы шамамен 20 жылдың ішінде Прага австриялық әдебиеттің маңызды орталығы болды. Ол негізінен еврей болған, неміс тілінде жазатын көптеген авторлардың орталығы еді, олар австриялық және тіпті әлемдік әдебиетке елеулі үлес қосты. Олардың ықпалы 1930 жылға дейін сақталды. Оскар Баум, Макс Брод, Франц Кафка, журналист Эгон Эрвин Киш, Густав Мейринк, Роберт Мусил, Райнер Мария Рилке, Франц Верфель және Оскар Винер сияқты авторларды атауға болады. Экспрессионизмді негізінен Зальцбургтен шыққан ақын Георг Тракл және драматург және әңгімеші Хуго фон Хофмансталь ұсынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы Австрияны өте шағын, негізінен неміс тілінде сөйлейтін елге айналдырды. Кейбір австриялық (және неміс тілінде жазатын) авторлар, мысалы, Кафка мен Верфель Чехословакияға қоныс аударды. Ал Роберт Мусил, Райнер Мария Рилке және Элиас Канетти Венаға көшіп келді. Саяси жарылыс және неміс тілінде сөйлейтін Австрияның көптеген аумақтарын, өнеркәсібін және ауыл шаруашылығын жоғалтуы көптеген австриялықтарды Германиямен бірігу ғана елді толық құлдыраудан сақтай алады деген сенімге жеткізді, бұл сенім 1938 жылы Гитлердің елді аннексиялауына жол ашты. Кейбір жазушылардың шығармалары осы сенімді түсінуге көмектеседі. Роберт Мусил мен Хуго фон Хофмансталь «неміс орталықтығы» көзқарасын білдірді, ал Стефан Цвейг, Франц Верфель және Александр Лернет Холенья сияқты басқалар Австрия мен оның дәстүрі мен мәдениетін қорғады. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Австрияда көркем әдебиет гүлденді. Роберт Мусил «Сыпайылықсыз адам» романын жазды, Стефан Цвейг көптеген эсселер, әңгімелер мен романдар жариялады, Карл Краус «Факл» журналын шығарды, онда ол дерлік барлық мақалаларды өзі жазды, Франц Верфель өзінің ең жақсы романдарының бірін – 1915 жылғы армян трагедиясын баяндайтын «Муса Дагтың қырық күнін» жазды, ал Франц Кафканың өлімінен кейін оның өмірлік досы Макс Брод Кафканың аяқталмаған романдарын жариялай бастады. Кейіннен Нобель сыйлығын алған Элиас Канетти Венада оқыды және өмір сүрді, содан соң «Auto da Fe» романын жазды және Аншлюс алдында Англияға қашып кетті. Роберт Мусилдің Каканиясына (1918 жылға дейін болған императорлық және патшалық монархияның анаграммасы) ұқсас, Фриц фон Герцмановский Орландо өзінің күлкілі романдары мен әңгімелеріндегі ерекше тұлғалар үшін Тароканияны жасады.

The Jugendstil movement was primarily a cultural movement of architecture and decorative arts. However, Viennese Jugendstil was marked by the presence of artists of every genre, including compositors and writers. Viennese writers, such as Arthur Schnitzler and Stefan Zweig, are often included in this movement. Arthur Schnitzler was a very typical writer of that time. He wrote his major works between 1890 and the end of World War I, namely novels, short stories and theater plays. A very important center of Austrian literature during the ca. 20 years before the end of World War I was Prague. It was the center of many German speaking, mostly Jewish, authors who contributed significantly to Austrian and partly even to world literature. Their influence endured until the 1930s. Authors to mention are Oskar Baum, Max Brod, Franz Kafka, the journalist Egon Erwin Kisch, Gustav Meyrink, Robert Musil, Rainer Maria Rilke, Franz Werfel, and Oskar Wiener. Expressionism was presented primarily by the poet Georg Trakl and the dramatist and narrator Hugo von Hofmannsthal, both originating from Salzburg. The end of World War I reduced Austria to a very small and mainly German speaking country. Some Austrian (and German writing) authors relocated to new emerging countries, such as Kafka and Werfel to Czechoslovakia. Others, such as Robert Musil, Rainer Maria Rilke, and Elias Canetti, migrated to Vienna. The political rupture and the fact that this small German speaking Austria had lost most of its territory, industry, and agriculture, led to the fatal conviction of many Austrians that only a union with Germany would be able to save the country from a total downfall, a conviction which paved the way to its later annexation by Hitler in 1938. The texts of some writers give an insight to this conviction. Robert Musil and Hugo von Hofmannsthal expressed their "German centric" point of view, while others, such as Stefan Zweig, Franz Werfel and Alexander Lernet Holenia, strictly spoke up for Austria and Austrian tradition and culture. The time between the two world wars gave way to rich literature in Austria. Robert Musil wrote the well known novel The Man without Qualities, Stefan Zweig published a multitude of essays, stories and novels, Karl Kraus edited the magazine Die Fackel (The Torch), for which he wrote almost all articles by himself, Franz Werfel wrote some of his best novels, e. g. The Forty Days of Musa Dagh which narrates the Armenian tragedy of 1915, and after Franz Kafka's death, his life time friend Max Brod began to publish Kafka's unfinished novels. Later Nobel Prize winner Elias Canetti studied and lived in Vienna and wrote his only novel Auto da Fe, before the Anschluss he fled to England. In analogy to Musil's Kakania (from the anagram for the k. u. k., i. e. imperial and royal monarchy till 1918), Fritz von Herzmanovsky Orlando created Tarockania for the weird figures of his humorous novels and stories.

Аустрофашизм және нацистік диктатура

Католик және консервативті австрофашизм Австрия азамат соғысынан кейін билікке келді және цензураны жаңартты. Бірақ, 1933 жылы Германияда нацистердің билікке келуі Австрия әдебиетіне одан да маңызды әсер етті. Есте ұстаған жөн, неміс тілінде оқитын оқырмандардың көп бөлігі ғана емес, неміс тіліндегі әдебиеттің ірі және маңызды баспаларының барлығы да Германияда орналасқан. 1933 жылы Дубровникте өткен П.Е.Н. конференциясында жарылыс болды. Мүшелер жазушыларды қудалауға және нацистердің кітаптарды өртеуіне қарсы ресми наразылық білдіруді талқылады. Соның салдарынан неміс делегациясы конференцияны тастап кетті және ұйымның саясатқа араласпау принципіне сілтеме жасады. Австрия делегациясының бір бөлігі немістермен ынтымақтасты, ал қалғаны резолюцияны қолдады. Бұл жарылыс кейін Венада да жалғасты және либералды және «неміс ұлтшыл» авторлардың бөлінуіне әкелді; соңғылары Австрия ПЕН-клубынан шығып, кейін Гитлерді және Австрияны аннексиялауды құлшындықпен қарсы алды. Нацистік Германия оқиғаларды мұқият бақылады, Германияда жариялану мүмкіншілігінен айырылған либералды авторларды дереу бойкоттады, олар оқырмандары мен табыстарының көп бөлігінен айырылды. Аннексиядан кейін бұл авторлар, неміс әріптестері сияқты, бірнеше жылдан бері қудаланды, олардың көпшілігі, әсіресе еврейлер, өлтірілді немесе эмиграцияға мәжбүр болды. Стефан Цвейг Бразилияға қашты, Франц Верфель неміс жазушысы Генрих Маннмен бірге АҚШ-қа, ал Элиас Канетти Англияға кетті. Юра Сойфер сияқты басқалары нацистер тарапынан өлтірілді. 2007 жылы Теодор Крамер қоғамы «In welcher Sprache träumen Sie?» (Сіз қай тілде армандайсыз?) деген атпен елден шығарылған австриялық поэзия антологиясын жариялады. Редакциялар көптеген жағдайларда есімдері жойылған 278 авторды ұсынады. Олардың ішіндегі ең танымалдары: Ильзе Айчингер, Франц Теодор Цокор, Альберт Драх, Альберт Париж Гютерсло, Герман Хакель, Теодор Крамер, Йозеф Люитпольд Штерн, Феликс Поллак, Паула фон Прерадович, Йозеф Рот, Хильда Шпиль, Вильгельм Сабо, Ханс Вайгель, Стефан Цвейг. Австрия мемлекетін іс жүзінде жойған нацистік диктатура кезінде Австрия ПЕН-клубы Лондонда эмиграцияда болды және 1946 жылдан бастап Австриядағы жұмысын жалғастырды. 1973 жылға дейін ПЕН – Австриядағы жазушылардың ең маңызды ұйымы болды.

Catholic and conservative Austrofascism came into power after the Austrian Civil War and revitalized censorship. A more important influence on Austrian literature resulted however from Nazi empowerment in Germany in 1933. It has to be understood that not only the majority of German speaking readers live in Germany, but almost all large and important publishers for literature in German are situated in Germany as well. In 1933 it came to a breakup at the P. E. N. conference in Dubrovnik. The members discussed an official protest against the prosecution of writers and the burning of books by the Nazis. In consequence the German delegation left the conference and referred to the organization's principle not to interfere with politics. Some members of the Austrian delegation solidarized with the Germans, while others supported the resolution. This breakup continued afterwards in Vienna and led to a separation of liberal and "German nationalistic" authors; the latter left the Austrian PEN Club and later worshipped Hitler and his annexation of Austria. Nazi Germany observed the events carefully, boycotted immediately the liberal authors, who couldn't go on publishing in Germany and lost most of their readers and income. After the annexation, these authors were prosecuted as well as their German counterparts since years, and many of them, especially the Jewish, were murdered or forced to emigration. Stefan Zweig flew to Brazil, Franz Werfel escaped to the US together with the German writer Heinrich Mann, Elias Canetti to England. Others, like Jura Soyfer, were killed by the Nazis. In 2007, the Theodor Kramer Society published an anthology of Austrian poetry written in exile, under the title In welcher Sprache träumen Sie? (Which Language Do You Dream In?). The editors present 278 authors whose names in many cases have been wiped out. The better known among them are Ilse Aichinger, Franz Theodor Csokor, Albert Drach, Albert Paris Gütersloh, Hermann Hakel, Theodor Kramer, Josef Luitpold Stern, Felix Pollak, Paula von Preradović, Joseph Roth, Hilde Spiel, Wilhelm Szabo, Hans Weigel, Stefan Zweig. During the Nazi dictatorship, which had factually wiped out the Austrian state, the Austrian PEN Club was in exile in London and continued its work in Austria from 1946 on. Until 1973, PEN was the only Austrian writers' organization of importance.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін: Вена тобы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әдебиетте көптеген түрлі ағымдар біріктірілді. Кейбір авторлар қайта бағдарлану іздеді, мысалы, Ильзе Айхингер, Ингеборг Бахман, Хеймито фон Додерер, Александр Лернет Холенья, Герхард Фрич және Ханс Леберт, ал басқалары концентрациялық лагерьлерден оралды, мысалы, Жан Амери, бұрынғы (монархия кезеңінде) Австрия аймақтарынан, мысалы, Роза Аусландер және Пол Селан, немесе эмиграциядан, мысалы, Ханс Вайгель және Фридрих Торберг. Ал кейбіреулері, мысалы, Герман Брох немесе Франц Верфель эмиграциядан оралмады. Екінші жағынан, бұрынғы "нацистік" жазушылардың кейбіреуі өз орнын сақтап қалды, мысалы, Макс Мелл, Франц Набл және Карл Генрих Ваггерл. Соңғылары және басқа католик жазушылары Австрия әдебиетінде өте консервативті топ құра бастады. Олар Австрия ПЕН клубы арқылы тіпті 1970 жылдарға дейін әдебиетке мемлекеттік субсидиялар мен әдеби сыйлықтарды бақылағандай болды. Кейбір авторлар Германиядағы "47-ші топпен" жақсы қарым-қатынаста болды немесе оның мүшелері болды. Олардың арасында "Үлкен үміт" романын жариялаған Ильзе Айхингер және әңгімеші және ақын Ингеборг Бахман болды. Екеуі де "47-ші топтың әдебиет сыйлығымен" марапатталды. "47-ші топтың" басқа австриялық мүшелері Пол Селан мен Эрих Фрид болды. Селан Венада біраз уақыт тұрғаннан кейін Парижге көшсе, Фрид Берлинге көшті. 1954 жылы Г.С. Артман және басқалар "Вена тобын" құрды. Фридрих Ахелайтнер, Конрад Байер, Герхард Рюхм және Освальд Винер, сондай-ақ Эрнст Яндль және Фридерика Майроккер осы топқа кірді. Ханс Леберт "Күлк терісі" романын жазды, онда ол "Тыныштық" деп аталатын ойдан шығарылған ауылды сипаттады, бұл нацистік диктатурадан кейін көптеген австриялықтардың үнсіздігінің аллегориясы болды, олар өз елінде не болғанын білмейтіндей болды. Хеймито фон Додерердің соғыс естеліктері бірнеше томдық күнделіктерде сақталған. Алайда, бұл автор ең алдымен өте мұқият жоспарланған романдарымен танымал болды, мысалы, "Струдлхофстieге", "Шайтандар", "Слунь сарқырамалары" және "Меровингтер". Додерер өзінің романдық өнерімен Роберт Шиндель сияқты көптеген авторларға әсер етті.

The literature after World War II combined many different movements. While some authors were in search for reorientation, such as Ilse Aichinger, Ingeborg Bachmann, Heimito von Doderer, Alexander Lernet Holenia, Gerhard Fritsch and Hans Lebert, others came back from concentration camps, such as Jean Améry, from former (in times of monarchy) Austrian territories, such as Rose Ausländer and Paul Celan, or from exile, such as Hans Weigel and Friedrich Torberg, while others again did not come back from exile, such as Hermann Broch or Franz Werfel. On the other hand, some former "Nazi" writers kept their positions, such as Max Mell, Franz Nabl and Karl Heinrich Waggerl. The latter and other, catholic, writers began to form a very conservative block within the Austrian literature. Through the Austrian PEN Club, they even seemed to control statal subsidies for literature as well as literary awards till the 1970s. Some authors had good relations to the Group 47 based in Germany or were members. Among them Ilse Aichinger who published the novel Die größere Hoffnung (Greater Hope) and the narrator and poet Ingeborg Bachmann. Both were awarded the Group 47 Prize for Literature. Other Austrian members of the Group 47 were Paul Celan and Erich Fried. While Celan, after some time in Vienna, went to live in Paris, Fried moved to Berlin. In 1954, the Wiener Gruppe (Group of Vienna) was formed by H. C. Artmann and others. Friedrich Achleitner, Konrad Bayer, Gerhard Rühm and Oswald Wiener belonged to the group, as well as Ernst Jandl and Friederike Mayröcker. Hans Lebert wrote the novel Wolfshaut (Wolf's Skin), in which he described a fictional village named Schweigen (Silence), an allegory for the silence of many Austrians after the Nazi dictatorship, who pretended to know nothing about what had happened in their country. Several volumes of Diaries contain the war memories of Heimito von Doderer. However, this author was best known for his novels, which he designed meticulously, such as The Strudlhofstiege, The Demons, The Waterfalls of Slunj, and The Merowingians. Doderer influenced many other authors with his novelistic art, e. g., Robert Schindel.

1970 2000 жыл

1973 жылы Грацта (Штирия) жаңа жазушылар қауымдастығы құрылды, бұл негізінен П.Е.Н. ұйымының консервативтілігі мен олардың, әсіресе әдебиет сыйлықтарына қатысты, бақылаушылық позициясына қарсы наразылық болды. Жаңа қауымдастық Grazer Autorenversammlung (GAV) деп аталды. Оның негізін қалаушылары мен алғашқы мүшелері Барбара Фришмут, Питер Хандке, Эрнст Яндл, Альфред Коллерич, Фридерика Майрокер және Майкл Шаранг болды. Көп ұзамай GAV 500-ден астам мүшесі бар Австриядағы ең ірі жазушылар қауымдастығына айналды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында эксперименталды театрлық қойылымдар кеңінен таралды. Питер Хандке 1966 жылы «Көрерменді ренжіту» пьесасымен театрлық коммуникацияның жаңа жолдарын сынап көрді. Эрнст Яндл мен Фридерика Майрокер сөздің мағынасынан гөрі дыбысталуымен жұмыс істейтін эксперименталды поэзияның жаңа түрін – Konkrete Poesie жазды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең маңызды жазушылардың бірі Томас Бернхард (1931–1989) болды. Ол тоғыз роман, бірнеше әңгімелер мен қысқа проза жинақтарын, автобиографиялық туындылар мен көптеген драмалық шығармаларды жазды. Бернхардтың нацистік өткенді елемеудің австриялық бейжайлығына жасаған тұрақты сындықтарынан туындаған туындылары көптеген дау-дамайларға себеп болды. Оның драмаларының бірі – «Хелденплац», бұл Венаның орталық императорлық алаңына жасалған ашық сілтеме, сол алаңнан Адольф Гитлер елдің нацистік Германиямен аннексияланғаннан кейін жүздеген мың қолдау білдірген австриялықтардың алдында алғашқы сөзін айтқан. Марианна Фриц (1948–2007) романда жазатын автор ретінде танымал болды. Оның үшінші романы «Dessen Sprache du nicht verstehst» («Сенің түсінбеген сөйлеуің») 1985 жылы жарық көрді. Үш мыңнан астам беттен тұратын бұл роман Фрицтің Австрия империясының құлдырауын бейнелейтін тілдік және ойдан шығарылған әлемді сипаттайды. Ол көптеген тілдік нормаларды бұзатын жасанды тілді қолданып, сөйлеудің ырғақтылығын арттырды. Марианна Фриц өзінің төртінші және бесінші романдарымен осы ерекше стильді одан әрі дамытты. 1980 жылдары, әсіресе БҰҰ-ның бұрынғы бас хатшысы және кейіннен Австрияның федералды президенті болған Курт Вальдхаймға қатысты саяси жанжалдан кейін, жаңа және ерекше еврей әдебиеті қалыптасты. Роберт Шиндель «Гебирт» романын жариялады, ол Австриядағы қазіргі еврей қоғамы мен Шоаның ауыр естеліктері туралы айтады. Роберт Менасс өзінің романдарымен және әсіресе Австрия туралы эсселерімен танымал. Еврей тақырыптарымен жұмыс істейтін тағы бір автор – Дорон Рабиновичи. Кристоф Рансмайр тарихи фактілерді және ойдан шығарылған оқиғаларды үйлестіреді. Оның танымал романы «Morbus Kithara» Австрияның екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Маршалл жоспарынан көмек алмаған және эксклюзивті аграрлық ел болуға міндеттелген сценарийді көрсетеді. Осы фонға сүйене отырып, автор соғыстан кейінгі кезең, бұрынғы солдаттар, нацистер және концлагерьтен аман қалғандар туралы жазады, соның арқасында соғыстан кейінгі Австрияның күрделілігін көрсетеді. Йозеф Хаслингер «Opernball» романын жазды, онда Вена операсының балында болған ойдан шығарылған шабуылды сипаттайды, нәтижесінде барлық қатысушылар, соның ішінде Австрия үкіметінің барлық мүшелері, жауынгерлік газбен қаза табады. Бұл шабуыл билікке жаңа фашистік партияны әкеледі, оның іс-қимылын бірқатар идеалистік журналистер әлемге жеткізуге тырысады. Хаслингер сонымен қатар Вальдхайм ісі туралы эссе авторы. Мило Дор, барлық кітаптарын неміс тілінде жазған және Австрияның әдеби өмірінде маңызды рөл атқарған серб тегінен шыққан автор, өзінің повестемелік туындыларының бірінде – «Wien, Juli 1999» ультраоңшыл партиялардың қаупін таңдады. Оның басқа кітаптарында соғыстан кейінгі иммигранттардың тағдыры суреттеледі. Эссе Австрия әдебиетінде де дәстүрлі жанр болып табылады. Оның тамыры Франц Гриллпарцер, Герман Бар және әсіресе Карл Крауста жатыр, бірақ екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең маңызды эссешілердің бірі Жан Амери, оның туындылары негізінен эсселерден, мақалалардан және сын-пикирлерден тұрады. Тарихшы және ғалым Фридрих Хер шамамен елу мың беттен тұратын туындылардың авторы, олардың көп бөлігі Австрия және Еуропа тақырыптарына, тарих пен философияға, сондай-ақ дін мен әдебиетке арналған эсселерден тұрады. Австрия эссеистикасының жас өкілі Карл Маркус Гаус Австрия, Швейцария және Германияның бірнеше газеттері мен журналдарына жазады. Оның кітаптарында Орталық және Шығыс Еуропа халықтарының, мәдениеттерінің және әдебиеттерінің тарихы баяндалады. Ол сонымен қатар «Literatur und Kritik» журналының бас редакторы. Каринтиядан шыққан словен тілінде жазатын авторлар – Флоран Липуш, Цветка Липуш және Янко Месснер. Олар көбінесе тек словен тілінде немесе словен және неміс тілінде жазады. Танымал каринтиялық жазушы Питер Хандке словен тілінен неміс тіліне бірнеше туындыларды аударған.

In 1973, a new writers' association was founded in Graz (Styria), mostly as a protest against the conservatism of P. E. N. and their controlling position, e. g. concerning literature prizes. The new association was called Grazer Autorenversammlung (GAV). Among its founders and first members include Barbara Frischmuth, Peter Handke, Ernst Jandl, Alfred Kolleritsch, Friederike Mayröcker, and Michael Scharang. Eventually, the GAV became the largest writers' association in Austria with more than 500 members. The end of the 1960s and eventually the 1970s were characterized by experimental theater plays. Peter Handke tried out new ways of theater communication with his play Offending the Audience in 1966. Ernst Jandl and Friederike Mayröcker wrote a new sort of experimental poetry, Konkrete Poesie, working with the sounds of speech than with semantics. One of the most important writers after World War II was Thomas Bernhard (1931–1989). He wrote nine novels, several books of stories and short prose, some autobiographical works, and numerous plays. His works triggered public controversies as Bernhard constantly attacked a typical Austrian manner of ignoring the Nazi past. One of the dramas is called Heldenplatz, an open allusion to Vienna's central imperial place, from which Adolf Hitler had held his first speech after the country's annexation by Nazi German troops in front of hundreds of thousands of cheering Austrians. Marianne Fritz (1948–2007) was known as a novelist. Her third novel, Dessen Sprache du nicht verstehst (Whose speech you don't understand), was published in 1985. On more than three thousand pages, Fritz describes a linguistic and fictional universe that deals with the decline of the Austrian empire. She used an artificial language that broke many linguistic norms, to achieve a more rhythmic speech. Marianne Fritz intensified this individual esthetics with her fourth and fifth novel. During the 1980s, especially after the political scandal around former UN secretary and eventually Austrian federal president Kurt Waldheim, a new and more distinctive Jewish literature formed. Robert Schindel published the novel Gebirtig, which deals with a contemporary Jewish society within Austria and the difficult memories of the Shoah. Robert Menasse is known for his novels and especially for his essays on Austria. Another author who works with Jewish topics is Doron Rabinovici. Christoph Ransmayr mixes historical facts with fiction. The acclaimed novel Morbus Kithara creates a scenario, in which Austria did not get aid from the Marshall Plan after World War II and was condemned to become an exclusively agrarian country. On this background, the author writes about the time after the war, about ex soldiers, ex Nazis and concentration camp survivors, and thus depicts the complexity of post war Austria. Josef Haslinger wrote the novel Opernball, in which he described a fictitious attack at the Vienna Opera Ball, in which all attendants, incl. the entire Austrian government, is killed by combat gas. This attack brings a new fascist party to power, which a handful of idealistic journalists try to tell the world. Haslinger is also the author of an essay about the Waldheim affair. Also Milo Dor, a born Serb who wrote all of his books in German and became a very important figure in Austria's literary scene, chose the danger of ultra right wing parties as topic for one of his narrative texts, Wien, Juli 1999. Other books describe the destiny of immigrants after the world war. Essays have also a tradition in Austrian literature. While the roots may be found with Franz Grillparzer, Hermann Bahr and especially Karl Kraus, one of the most important essayists after World War II is Jean Améry whose oeuvre primarily consists of essays, articles and critiques. The historian and scholar Friedrich Heer is the author of about fifty thousand pages, most of them essays on Austrian and European topics, on history and philosophy as well as on religion and literature. A younger representative of Austrian essayism is Karl Markus Gauß who writes for several newspapers and magazines in Austria, Switzerland and Germany. His books speak about Central and Eastern European peoples, cultures, and literatures. He is also the editor in chief of the magazine Literatur und Kritik. Authors in Slovene, originating in Carinthia, are Florjan Lipuš, Cvetka Lipuš and Janko Messner. Usually they write either exclusively in Slovene, or in Slovene and German. Another famous Carinthian writer, Peter Handke, has translated several works from Slovene to German.

Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы

1981 жылы Элиас Канетти (1905–1994) әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды. Болгарияда туған ол, ересек өмірінің көп бөлігін Венада өткізіп, барлық кітаптарын неміс тілінде жазды. 1938 жылы Австрияның Германиямен қосылуынан кейін Канетти Лондонға көшіп, Ұлыбритания азаматы болды. Өмірінің соңғы жылдары Швейцарияның Цюрих қаласында да тұрды. Оның ең танымал туындылары – «Авто да Фе» романы және «Адамдар мен билік» атты ғылыми еңбегі. Оның үш томдық естеліктері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңдегі австриялық қоғамға жекеше көзқарас ұсынады. 2004 жылы Эльфриде Желинек (1946 ж.т.) романдары мен пьесаларындағы «дауыстар мен қарсы дауыстардың әдемі ағыны арқылы қоғамның қалыпты ойлау қағидаларының әбессіздігін және олардың үстемдік күшін ерекше тілдік құлшыныспен ашатындығы» үшін әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды. Оның шығармаларына «Пиано сабақтары», «Құштарлық» және «Өлгендердің балалары» сияқты романдармен қатар «Клара С.», «Бургтеатр» және «Бамбиленд» сияқты театрлық пьесалар кіреді. 1960 жылдары ол өлеңдер мен әңгімелер жаза бастады.

21 ғасыр

Франзобель, Питер Хандке, Питер Хениш, Эльфриде Джелинек, Герхард Рот және Роберт Шнайдер сияқты танымал авторлардың бірқатары әлі де тұрақты түрде жариялап жүр, бірақ негізінен жас буын жетекшілік ететін көрнекті әдеби ағымдар да бар. Көп жағдайда әдеби журналдар жазушыларды біріктіріп, олардың туындыларын дамытуға көмектеседі.

Әдеби журналдар мен баспагерлер

Literatur und Kritik және Erostepost Зальцбургте, Manuskripte, Sterz, Schreibkraft және Lichtungen Грацта, Wespennest және Kolik Венада, Cognac & Biskotten Инсбрукте, DUM Төменгі Австрияда жарияланады. Олар қазіргі Австриядағы ең беделді және маңызды әдеби журналдардың қатарында. Сонымен қатар, 1989 жылдан бері "Buchkultur" әдеби журналы шығып тұрады. "Residenz" баспасы 1970-1980 жылдары маңызды рөл атқарды, сол кезде көптеген көрнекті австриялық жазушылардың еңбектері жарық көрді. Атап айтқанда, Arovell, Drava, FZA Verlag, Mitter, Otto Müller, Pichler, Ritter, Skarabaeus, Sonderzahl, Wieser сияқты кішірек баспалар жаңа және жас авторларды оқырманға таныстыруда. Алайда, көптеген австриялық жазушылар өздерінің кітаптарын Германияда жарыққа шығарады, себебі Германияда іріктемелі және күшті баспаханалар көп. Әрине, баспаханалардың экономикалық тұрғыдан қайта құрылуы мен бірігуі австриялық баспаларға да әсер етеді. Сонымен, "Zsolnay" және "Deuticke" енді неміс баспалар тобы "Hanser" құрамына кіреді.

Әдебиет сыйлықтары мен субсидиялар

Австрия және федералды үкіметтер қаржылайтын және ұйымдастыратын субсидиялар мен сыйлықтарға қоса, бірнеше шағын әдеби сыйлықтар австриялық және басқа неміс тілінде жазатын авторларға табыс етіледі. Альфред Гессвайн әдебиет сыйлығы, Эростепост әдебиет сыйлығы, Франц Кафка сыйлығы, Фельдкирхер лирикасы сыйлығы, Винер Векштатт сыйлығы, Антон Вильдганс сыйлығы және Манускрипт сыйлығы – осы австриялық әдебиет саласына жатады. Ғалым Клаус Зейрингердің сөзіне қарағанда, мемлекеттік субсидиялар қазіргі әдеби өндірістің, әсіресе Австриядағы баспа ісінің негізгі тірегі болып табылады, және бұл Германиядағы жағдайдан айқын ерекшеленуінің бір себебі болуы мүмкін. Мемлекеттік субсидиялар баспаханаларды, әдеби журналдарды, қоғамдық шараларды, кітап басылымдарын және жазушылардың табысын қаржыландыруға көмектеседі. Зейрингер атап көрсетеді, бір жағынан бұл дәстүр арнайы бағыттан тыс және күрделі әдеби туындыларды жариялауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан көптеген мәдени ұйымдардың, оның ішінде баспагерлердің тиімді маркетингтік шаралардың қажеттілігін сезінуін азайтады.

Қазіргі авторлар

Кітап жариялымдары, журналдар, публично оқылымдар және әдеби жүлделер көптеген жазушыларды, оның ішінде романда жазатын авторларды, драматургтерді, прозашыларды, очеркшілерді және ақындарды тіркеп алады. Олардың қатарында Мари Андерс, Рейнхольд Аумайер, Зденка Беккер, Адельхейд Дахимен, Димитр Динев, Мартин Драгоситс, Клаус Эбнер, Гюнтер Айхбергер, Ольга Флор, Карин Гейер, Томас Главиник, Константин Геттферт, Марианна Грубер, Эгид Гстетнер, Вольф Хас, Клаус Хэндл, Людвиг Лагер, Габриэль Лойдолт, Вольфганг Кауэр, Даниэль Кельман, Михаэль Кёльмейер, Меламар, Ханно Миллеси, Габриэле Петричек, Джудит Ника Пфайфер, Вольфганг Полланц, Дорон Рабинович, Юля Рабинович, Софи Рейер, Катрин Рёггла, Гудрун Сейденауэр, Линда Стифт, Эрвин Ухман, Владимир Вертлиб, Филипп Вейс, Кристине Вернер, Петер Пол Виплингер бар. Көбінесе бұл авторлар Австрияда ғана емес, сонымен қатар Германия мен Швейцарияда да жарияланады.

Мәдениеттің балқыма қазандығы

Өз тарихында Австрия және оның әдебиеті әртүрлі этностар, идеялар мен мәдениеттерді біріктірген мәдени балқыту ошағы болды. Бүгінде бұл элемент қатты азайды, бірақ толығымен жойылған жоқ. Мысалы, Словакиядан көшіп келген романист Зденка Беккер, Болгариядан келген Димитр Динев және Ресейде туған Владимир Вертлибті атауға болады. Олардың шығармалары көбінесе көші-қон және мәдениаралық байланыс тақырыптарына арналған. Австриядағы жергілікті азшылықтардың өкілдері жазған әдебиеттер де бар. Мысалы, Флоран Липуштің қызы, бірнеше жылдан бері АҚШ-та тұратын ақын Цветка Липуш. Оның өлеңдері словен және неміс тілдерінде жарияланды. Кейбір авторлар неміс тілінде әдебиет жазып жүріп, Австриядан басқа елдерде өмір сүруді қалаған. Шетелде өмір сүрген тәжірибелері олардың шығармаларына әсер етеді. Мысалы, Марлен Стрейрувиц пен Энн Коттен Берлинде тұрады, Рауль Шрот бірнеше жыл Ирландияда өмір сүрді, ал Кристоф Рансмайр да сонда көшті.

Ақпарат көздері (кітаптар)

Гер, Фридрих: Аустриялық жекелікті сақтау күресі. Böhlau Verlag, Вена 1981/1996/2001,
Herz Kestranek, Miguel, Константин Кайзер және Daniela Strigl (ред. ): Сіз қандай тілде армандайсыз? Австриялық эмигранттық поэзия. Verlag der Theodor Kramer Gesellschaft, Вена 2007,
Zeman, Herbert және Fritz P. Knapp (ред. ): Австрия әдебиетінің тарихы. 7 томдық, Akademische Druck und Verlagsanstalt, Вена 1994 ж. бастап, 1-том: , 2-том: және 7-том:
Zeyringer, Klaus: 1945 жылдан бергі Австрия әдебиеті. Haymon Verlag, Инсбрук 2001,
Žmegač, Viktor (ред. ): Немец әдебиетінің тарихы. Бастапқыдан қазіргі уақытқа дейін. Marix, Висбаден 2004.