Кіріспе

Пабло Пикассоның сурет сериясы

Пабло Пикассоның 1906 жылдан 1909 жылға дейін созылған Африка кезеңі, Африка мүсін өнерінің, әсіресе дәстүрлі африкалық маскалар мен ежелгі Египет өнерінің, сондай-ақ Африкадан тыс Иберия мүсіндері, Поль Сезанн және Эль Греко өнері сияқты ықпалдардың күшті әсерімен сурет салған кезеңі болды. Пикассоның көгілдір және қызыл кезеңдерінен кейінгі бұл протокубистік кезең «Негр кезеңі» немесе «Қара кезең» деп те аталады. Пикассо осы кезеңде африкалық өнерді жинап қана қоймай, одан шабыттанды, сонымен қатар одан кейінгі көп жылдар бойы да осылай істеді.

Контекст және кезең

XX ғасырдың басында француз империясының Сахарадан оңтүстік Африкаға қарай кеңеюі нәтижесінде африкалық өнер туындылары Парижге әкелінді. Баспасөз адам жеушілік туралы және Африкадағы Дагомея патшалығы туралы қызық әңгімелермен толы болды. Бельгиялық Конгодағы африкалықтардың жағдайы Джозеф Конрадтың танымал "Қараңғылық жүрегі" кітабында жарияланды. Осы ортаға байланысты Пикассо және басқа суретшілер африкалық өнерден шабыт іздеуді бастады. Пикассоның африкалық өнерге деген қызығушылығы Анри Матисс оған ағаштан жасалған Конго Вили мүсінін көрсеткен кезде оянды. 1907 жылдың мамыр немесе маусым айында Пикассо Трокадер сарайындағы этнографиялық мұражайда африкалық өнерді көріп тұрғанда "аян" басынан өтті. Пикассоның африкалық өнерді ашуы оның "Авиньон қыздары" картинасының (сол жылдың шілдесінде аяқталған) кейбір аспектілеріне әсер етті, әсіресе композицияның оң жағындағы екі суреттің беттерінің бейнеленуіне. Көптеген қазіргі заманғы өнер кураторлары осы суреттердің бет-әлпеттерін жеке африкалық маскалармен сәйкес келтіруге тырысқан, бірақ бұл мысалдарда қолданылған африкалық маскалар әрқашан дәл болған жоқ, және суретші көптеген жұмыстардан идеялар алды. Пикассо 1910 жылы суреттеріндегі аналитикалық кубизм кезеңі басталар алдында африкалық, египеттік және ибериялық өнерден алынған стильді дамытуын жалғастырды. Пикассоның Африка кезеңінің басқа туындылары: Әйелдің бюсі (1907, Прагадағы Ұлттық галереяда); Ана мен бала (1907 жылғы жаз, Музей Пикассо, Париж); Қолдарын көтерген жалаңаш әйел (1907, Мадридтегі Тиссен-Борнемиза мұражайы, Испания); және Үш әйел (1908 жылғы жаз, Эрмитаж мұражайы, Санкт-Петербург).

Дау

Тарихи зерделеулерде Пикассо үшін осы өнер жанрының пайда болуына қатысты бірнеше мәселе көтерілді, оның ішінде оның бастауын сұраққа салу да бар. Примитивизм эстетикалық тұрғыдан еуропалықтардың Батыс емес мәдениеттерден алған нәрселерін пайдалануымен жиі қолданыс тапты. Пикассо өзінен өзге мәдениеттердің эстетикасынан күшті шабыт алғаны анық болғанымен, көптеген өнер тарихшылары мен сыншылар мұндай қарыз алу – модернизмнің бір көрінісі деп санайды. Өнер тарихшысы Кобена Мерсер өзінің "Саяхаттап көру" атты қара нәсілді диаспора өнеріне арналған кітабында Пикассоның "Авиньон қыздары" картинасын талдайды. Оның пікірінше, Пикассоның африкалық эстетикаға қарай стиліндегі өзгерісі жеке және заманауи болса, ал өз мәдениетінен шабыттанған туындылары үшін азшылық өкілдеріне тиісінше танылмайды. Сонымен қатар, "Авиньон қыздары" картинасында африкалық маска киген әйелдер Барселонаның қызыл шамдар ауданындағы әйелдер болуы мүмкін. Пикассо ақ денелерді маскалап, олардың сексуалды бейнесін еуропалық көрерменге қабылдауға ыңғайлы етуге тырысқан. Пикассо өзі сурет салу туралы: «Бұл эстетикалық процесс емес, ол біз бен жауынгер ғалам арасына кедергі қоятын, қорқыныштар мен құштарлықтарымызға форма беріп, билікке қол жеткізу құралындай сиқырдың бір түрі» деген. Ол үшін бұл маскалар – адамдардың өзі мен оның өнері арқылы бетпе-бет келетін жауынгер әлем арасындағы байланысы. 2006 жылдың ақпан айында Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласындағы Standard Bank галереясында «Пикассо және Африка» атты көрме өтті, онда Пикассоның африкалық кезеңінен туындылары мен оған шабыттанған көптеген африкалық мүсіндер бірге қойылды. Көрмені ұйымдастырушылардың бірі Мэрилин Мартин Guardian газетіне берген сұхбатында: «Пикассо ешқашан африкалық өнерді көшірген жоқ, сондықтан бұл көрмеде нақты африкалық туындыны Пикассоның картинасымен салыстыру жоқ» деді. Көрменің мақсаты Пикассоны ұрлық жасады деп айыптау емес, оның оны қалай басып өтіп, өзінің және оның шабытын біріктіріп, жаңа эстетиканы қалай жасағанын көрсету болды.