Кіріспе

Қала тарихы

Қазіргі Владивосток орналасқан аймақ бұрын Мохэ, Когурё, Балхае және кейін Ляо, Цзинь және Мин династиялары сияқты түрлі мемлекеттердің билігінде болды. Бұл жер 1858 жылғы Айгун шарты және 1860 жылғы Пекин шарты нәтижесінде Қытайдан Ресейге өткен.

Қытай ықпалы

Юань әулетінің (1271–1368) қытай карталарында Владивосток Йонгминченг (永明城 [Yǒngmíngchéng], "мәңгілік жарық қаласы") деп аталады. Мин әулеті (1368–1644) кезінде ол Мин билігі астында Нұрған аймақтық әскери комиссиясының бір бөлігі болды. Ол Хайси Джурчен евнухы Ишиха басқаратын қытай экспедицияларына тоқтаған, және сол кездің жәдігері – Минг Йоннинг ғибадатханасының стеласы жергілікті мұражайда сақталады. 1689 жылғы Нерчинск шарты бойынша бұл аймақ Маньчжу Цинь әулеті тұсында Қытайдың құрамында болды. Кейіннен маньчжурлар Маньчжурияның көп бөлігіне (Владивосток аймағын қоса алғанда) емес-банерлік хань қытайларын кіргізбеді, сондықтан ол жерге тек шэньцзэй (參賊, женьшень немесе теңіз қызанағын ұрлайтын) ғана заңсыз кіріп, женьшень немесе теңіз қызанағы іздеді (екі сөз де қытай тіліндегі 參, шэнь таңбасын қолданады, сондықтан мағынасы шашыраңқы). Осыдан қаланың қазіргі қытайша атауы – 海參崴 (Hǎishēnwǎi, "теңіз қызанағының жартастары") пайда болды. 1858 жыл шамасында аймаққа келген француз кемесі хань немесе маньчжур балықшыларына тиесілі бірнеше лашықтарды тапты. Владивосток қаласының құрылуына дейін ондаған жылдар бойында шетелдік немесе қытай карталарында осы аймақтағы қытай қоныстануы көрсетілмеген. Владивостокта Удге, Орочи, Нанай және Мохе тайпалары да тұрады.

Ресей бақылауы

1859 жылдың жазында Шығыс Сібірдің генерал-губернаторы Николай Н. Муравьев "Америка" бу корветімен жарым арал мен шығанаққа (Константинопольдегі Алтын мүйіз шығанағына едәуір ұқсас) сапар жасады. Жарым арал оның құрметіне Муравьев Амурский деп аталды. Кейін Алтын мүйіз шығанағы деп аталған шығанақты алғаш рет 1855 жылы британдық "Винчестер" және "Баракута" соғыс кемелерінің экипаждары зерттеді.

Қазіргі қаланың пайда болуы

20 маусым күні 1860 жылы (Григориан күнтізбесі бойынша 2 шілдеде) капитан-лейтенант Алексей К. Шефнер басқаратын әскери жабдықтау кемесі «Манчур» Владивосток бекінісін салу үшін Алтын мүйіз шығанағына келді. Амурдағы Николаевск қаласынан 28 сарбаз және екі кіші офицермен бірге келіп, алғашқы құрылыстарды салуға кезеңді офицер Николай Комаров басшылық етті. Олар «Алтын мүйіз» шығанағына кіретін жері көрінетін жерді таңдап, лагерь құрды. 1862 жылы Евгений Бурачоктың жетекшілігімен Владивосток ресми портқа айналды. Сыртқы сауданы дамыту үшін ол импорт бойынша еркін порт ретінде жарияланды. 1864 жылы Оңтүстік порттар басқармасы Амурдағы Николаевск қаласынан Владивостокқа көшірілді. Бір жылдан кейін қалада кеме жасау шеберханасы салынды, ал Амурдағы Николаевск қаласынан алғашқы қоныс аударушылар келе бастады. 1871 жылы әскери порт, әскери губернатордың резиденциясы және Сібір әскери флотилиясының негізгі базасы Амурдағы Николаевск қаласынан Владивостокқа көшірілді, ал «Ұлы Солтүстік Телеграф» компаниясы Владивосток пен Нагасакині су асты кабель арқылы Шанхаймен байланыстырды. Владивостоктың алғашқы көшесі – Америка көшесі (ул. Американская), 1871 жылы «Америка» корветінің құрметіне аталды. Екі жылдан кейін, Ресейдің Ұлы князі Алексей Александрович Владивостокқа келгенде, ол «Светлана» фрегатының құрметіне Светланская көшесі (ул. Светланская) деп аталды. Ол кезде ол қазіргі Светланская көшесінің Амур шығанағынан 85-ші үйге дейінгі бөлігінен тұрды. Оның қалған бөліктері Портовая, Афанасьевская және Экипажная сияқты бөлек көшелерден құралды. 1878 жылы қала тұрғындарының 40 пайызы, яғни 4000-нан астам адам шетелдіктер еді. Бұл көше аттарында көрінді, мысалы, Корейская (Корей), Пекинская (Пекин) және Китайская (Қытай), қазіргі атаулары Пограничная (ул. Пограничная), Адмирала Фокина (ул. Адмирала Фокина) және Океанский проспекті. 1880 жылы Ресей еріктілер флоты үкімет көмегімен Одесса және Санкт-Петербургке жүйістік сапарларды ұйымдастырды. 1880 жылдың 28 сәуірінде (Григориан күнтізбесі бойынша 10 мамырда) Владивосток ресми түрде қала және Приморск облысынан бөлек әкімшілік бірлік деп жарияланды. Ол кезде қала халқы 7300 адамды құрады, бұл 1878 жылғы көрсеткіштен екі есе көп. Үш қонақ үй жұмыс істеді: «Мәскеу», «Владивосток» және «Лувр». 1883 жылы Владивостокта қоныс аудару басқармасы құрылды, ал Ресей еріктілер флотының кемелері еуропалық Ресейден Қиыр Шығысқа шаруаларды жаппай тасымалдауға кірісті. Владивосток кеме қатынасының орталығына айналды, ал 1888 жылы облыс губернаторының резиденциясы Хабаровск қаласынан осы қалаға көшірілді. 1889 жылы Владивосток бекініс ретінде жарияланды және Қара теңізден бөлшектеп әкелінген екі торпедалық қайық суға түсірілді. 1880-ші жылдары Владивостоктың мәдени өмірі жақсарды, Сібір флотының депосында музыка мектебі ашылды. 1883 жылы қаланың алғашқы газеті («Владивосток») жарық көрді, ал келесі жылы Амурский аумағын зерттеу қоғамы (төрағасы Федор Ф. Буссе) құрылды. 1887 жылы қоғамдық кітапхана ашылды, ал кәсіби театр Владивостокте алғаш рет өнер көрсетті. Негізгі көшелер бойында ағаштар отырғызылды, 120 керосиндік көше шамдары орнатылды. 1880-ші жылдардың соңында Владивостокта екі немесе үш қабатты, 600-ға жуық ағаш және 50-ден астам тас үйлер болды. Көптеген ғимараттар бүгінгі орталық алаң және Матросская Слобода (Теңізшілер маңы) ауданында, Обыяснения өзенінен Гайдамак трамвай аялдамасына дейін орналасқан. 1891 жылы Владивостокте Транссибір темір жолының құрылысы басталды. 1890-шы жылдары Кобе, Нагасаки және Шанхайға кеме қатынасы басталды. 1897 жылы Владивостокта жаңа сауда порты ашылды, Хабаровскқа жүйістік темір жол қызметі басталды. 1899 жылы Қиыр Шығыстағы алғашқы жоғары оқу орны – Шығыстану институты құрылды. Қазіргі уақытта онда Қиыр Шығыс мемлекеттік техникалық университетінің (ҚМТУ) негізгі ғимараты орналасқан. 1899-1909 жылдары Владивостокте төрт театр ашылды: «Тынық мұхит» театры, Мәскеу көркемөнер театрынан шабыт алған «Қоғамдық театр», «Алтын мүйіз» театры және Вера Коммисаржевскаяның өнер көрсеткен «Пушкин» театры. 1912 жылы «Театр және музыка» газеті алғаш рет жарық көрді. Ресей-жапон соғысы кезінде жапондық әскери кемелері қалаға оқ атты. Владивосток крейсерлік тобы соғысқа қатысып, Порт-Артурға жақындауды тоқтатты. Владивосток 1905 жылғы революцияға қатысты және 1906 жылдың басында бүлікші әскери бөлімдермен басқарылды. Генерал Георгий Казбек күш пен дипломатия арқылы қаладағы тәртіпсіздікті басып тастады. Екі Ресей революциясының арасындағы кезеңде (1907–1917) 17 ғасыр стиліндегі темір жол вокзалы, электр стансасы, екі қыздар мектебі, коммерция мектебі және «Версаль» қонақ үйі салынды, трамвайлар жұмыс істеуге басталды. 1909 жылы портына 795 кеме, оның ішінде 477 шетелдік кеме кірді, ал Владивостокте 3000-ға жуық дүкен болды. 1913 жылы жергілікті баспалар орыс және басқа тілдерде 61 аталымды шығарды.

Революциядан кейін

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін 31 желтоқсанда жапон, британ және американдық крейсерлер Алтын мүйіз шығанағына кірді. 1918 жылғы сәуірде Владивостокта Isido жапон компаниясына шабуыл жасалды. Осы оқиғадан кейін жапон және британдық қолбасшылар өз азаматтарын қорғау үшін әскерлерді түсірді. Антанта жақын арада Сібірдегі араласуын кеңейтті; Канада 4000 сарбаз жіберді, олардың штабы Пушкин театрында орналасты, ал екінші өзен мен Горностай шығанағында казармалары болды. Большевиктердің жақтастары қалада партизандық күрес жүргізді. 1916 жылдан 1922 жылға дейін Владивосток халқы 97 000-нан 410 000-ға дейін өсті, себебі жаңа үкіметке қарсыластар (Ақ армияны қоса) шығысқа қарай шегінді. 1920-1922 жылдары Мәскеу мен Санкт-Петербургтен келген мәдени қашқынтар екі консерватория, екі театр және бірнеше симфониялық оркестр құрып, өнер журналдарын шығарды. Большевиктер жеңіске жеткеннен кейін көптеген адамдар шетелге кетті, ал 1926 жылы Владивосток халқы 108 000 адамды құрады. 1922 жылғы 25 қазанда соңғы интервенциялық бөлімдер қаладан кетіп, Қызыл Армия билікті өз қолына алды. 15 қарашада 1920 жылдан бері бар болған Қиыр Шығыс Республикасы РСФСР құрамына енді. Большевиктер Владивостоктың стратегиялық маңыздылығын түсінді, сондықтан 1920-1930 жылдары оның портын қайта жаңарту жұмыстары басталды. 1930 жылдардың басында Мәскеуге тікелей әуе қатынасы ашылды, ал 1932 жылы қала Тынық мұхиты флотының базасына айналды. 1920 жылдардың басында Владивостокта Қиыр Шығыс мемлекеттік университеті құрылды, бірақ 1930 жылдардың соңында Сталиннің кезінде ол жиырма жылға жабылды. 1925 жылы қалада 1930 жылы Тынық мұхиты ғылыми-зерттеу институты ретінде қайта ұйымдастырылған Тынық мұхиты ғылыми-зерттеу институты (TINRO) құрылды. 1932 жылы КСРО Ғылым академиясының Қиыр Шығыс бөлімшесі құрылды. 1926 жылы Владивостоктың алғашқы радиостанциясы хабар таратуды бастады. 1931 жылы қалада үш театр мен үш кинотеатр ашылды. Приморье сурет галереясының коллекциясы 1929 жылдан 1931 жылға дейін жиналды. Оған Эрмитаж, Ресей мұражайы және Третьяков галереясынан 1000-ға жуық картина әкелінді. Сталиннің көзқарасы бойынша бүлікшіл деп саналған көптеген этникалық топтар, соның ішінде қытайлар, маньчжулар, еврейлер, украиндер, поляктар, қырым татарлары, чечендер және армяндар жер аударылды. 1930 жылдары елде жаппай қуғын-сүргін басталды, Владивостокта Батыс Ресейден Колымаға жіберілген саяси тұтқындар үшін транзиттік лагерь ашылды. Тұтқындар пойызбен келді және қорқынышты жағдайда түрме кемелеріне отырғызылып, кетіп барады. Алғашында кеңестік, 1939 жылдан кейін Шығыс Еуропадан келген тұтқындар, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жапондық әскери тұтқындар келді. 1930 жылдары Қиыр Шығыстағы фабрикалар, порттар мен қалалар түрме еңбегімен салынды. 1942 жылғы 18 сәуірде американдық ұшқыштар Токионы бомбалағаннан кейін, отыны біткен кезде он алты B-25 бомбалаушысының бірі Владивостокқа қонды; бомбалаушы тәркіленді және экипажы тұтқындалды. Капитан Эдвард Йорк пен оның экипажы жақсы күтімге ие болғанымен, оларды АҚШ-қа қайтаруға жасалған дипломатиялық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Олар ақырында Иран шекарасынан 32 шақырым қашықтықтағы Ашхабадқа көшірілді. Йорк контрабандистке пара беріп, шекарадан өтіп, жақын маңдағы британдық консулдыққа жетуге көмектесті. Совет архивтерінің құпиясы ашылған мәліметтеріне сәйкес, контрабанданы НКВД ұйымдастырған, өйткені Кеңес үкіметі Жапониямен бейтараптық шартының негізінде оларды заңды түрде қайтара алмайтынын сезінген. 1954 жылы Коммунистік партияның бірінші хатшысы Никита Хрущев Владивостокқа келді, бұл ресейлік көшбасшының алғашқы сапары болды. Хрущевтің сапарынан кейін қала құрылысы басталды. 1956 жылы Ресейдің Қиыр Шығысындағы жалғыз классикалық университет – Қиыр Шығыс мемлекеттік университеті қайта ашылды. Чуркин микроауданы 1950 жылдардың соңында, ал Вторая Речка (Екінші өзен) мен Моргородок 1960 жылдардың басында салынды. Владивостоктың жаңа көп қабатты үйлермен салынған соңғы үлкен ауданы 1980 жылы Патриса Лумумба және Нейбута көшелерінде салына бастады. 1950-1980 жылдары балық шаруашылығы дамыды. Көптеген жылдар бойы Владивосток порттары Ресейдің Қиыр Шығысындағы жүк айналымы бойынша бірінші орында болды, бірақ соңғы кезде Находкаға жол берді. Қала сонымен қатар көптеген әскери тауарларды өндірді. 1930 жылдан 1970 жылға дейін шетелдіктерге Владивостокқа кіруге рұқсат берілмеді, бірақ 1974 жылы Кеңес Одағының Коммунистік партиясы Орталық комитетінің Бас хатшысы Леонид Брежнев пен АҚШ президенті Джеральд Форд арасындағы қаруды бақылау жөніндегі Владивосток саммиті өтті. Фордтың сапарынан кейін, Тынық мұхиты флотының орналасқан жері болған қала 1992 жылға дейін қайтадан жабылды. 1996 жылға қарай қалада алты консульдық, төрт жапондық телекомпанияның кеңсесі, АҚШ ақпараттық қызметі, 100-ден астам шетелдік компания кеңсесі және 600-ға жуық бірлескен кәсіпорын болды. 2008 жылғы желтоқсанда қолданылған автомобильдерге артық импорттық баж салығына қарсы Владивосток қаласында өткен наразылықтар туралы хабарлар бүкіл әлемге тарады, бірақ Ресейде жариялану шектеулі болды. Наразылықтар Ресей үкіметінің жаһандық қаржылық дағдарысқа жауап беруіне қатысты алғашқы көрінетін халықтық наразылық ретінде қарастырылды. Көтеріліс киімдерін киген полицейлер наразылық жасағандарды ұстады, ал басқа наразылық жасағандар қала орталығындағы қозғалысты тоқтатып, шараларды жақтырып, от жақты. Кейінірек өткен тағы бір наразылық қаланың әуежайын қысқа мерзімге тоқтатып тастады.