Кіріспе
Қытай дипломаты және саясаткер Су У (; б.з.д. 140-шы жылдар – б.з.д. 60 ж.) – Батыс Хан әулетінің дипломаты және саясаткері. Қытай тарихында ол шетелдік жерге аттанған миссиясын ең жақсы деңгейде орындағанымен белгілі. Миссиясы барысында ол тұтқындалып, он тоғыз жылға дейін ұсталды, әсіресе тұтқындықтағы алғашқы жылдары ауыр қиындықтарға тап болды. Дегенмен, ол міндетіне және туған еліне адал болып, бұл жағдайға төтеп берді. Қытай дәстүріне сәйкес, тұтқындықтағы алғашқы кезеңдерде Су У тамақтан қатты қиындық көріп, тек суық солтүстік аймақтарда киімдерін жеп аман қалды, содан кейін үйіне оралуға дейін ұзақ жылдар бойы қой бағып құлдық қызмет етті. Ол тұтқындаушыларын Батыс Хан әулетіне жабайы үйрек аяғына байлап жіберген хатты жібергенім туралы айтып алдап, үйіне қайта оралды. Судың Батыс Хан әулетіне деген адалдығын оның тұтқындықта әйелге үйленгені, балалары болғаны, бірақ ол әйелі мен балаларын тастап, туған еліне оралуды таңдағаны туралы әңгіме көрсетіп тұр. Су У Цзинь Гуляньнің "Ву Шуан Пу" (無雙譜, Теңдесі жоқ батырлар тізімі) кітабында бейнеленген.
Su Wu (; 140s BC 60 BC) was a Chinese diplomat and politician of the Western Han dynasty. He is known in Chinese history for making the best of his mission into foreign territory. During his mission he was captured and then detained for nineteen years, enduring major hardship at least in the early years of his captivity. Nevertheless, he endured this treatment while remaining faithful to his mission and his homeland. According to Chinese tradition, in the early stages of his captivity, Su Wu was so deprived of food that he only survived in the cold north lands by eating his coverings, then enduring long years of servitude herding sheep, before managing to return home. He was able to return home after deceiving his captors with a story about his having sent a message back to the Western Han dynasty by means of tying a letter on the leg of a wild goose. Su's loyalty to the Western Han is emphasised by the story that during his detainment he married a wife, that he had children by her, but that he chose to return to his homeland, even though it meant abandoning his wife and children. Su Wu is depicted in the Wu Shuang Pu (無雙譜, Table of Peerless Heroes) by Jin Guliang.
Сионнуға жіберілген
Судың өмірі мен мансабы туралы, Батыс Ханның шекарасынан тыс, Сионғумен байланысты миссиясынан басқа ештеңе белгісіз, бұл миссия күткеннен әлдеқайда қиын және ұзаққа созылды. Б.з.д. 100 жылы Батыс Хан мен Сионғу арасындағы ұзақ жылдарға созылған қақтығыстардан кейін қысқа мерзімді татулық орнады. Б.з.д. 101 жылы Сионғуда жаңа Чанью билікке келді – Чанью Цыедихоу (且鞮侯), ол Ханмен бейбіт қарым-қатынас орнатуға ниеттенгенін білдірді. Жақсы ниет белгісі ретінде Сионғулар ұстап алған бірнеше Хан дипломаттарына Батыс Ханға оралуға рұхсат берді, сонымен қатар Чаньюдың сыйлықтарын да қайтарды. Б.з.д. 100 жылы Хан императоры У Суды, сол кезде императорлық гвардияның орынбасары командирін, Сионғуға елшілік жасауға жіберді. Оның орынбасары – Чжан Шен (張勝), ал үшінші командир – Чан Хуэй (常惠) болды. Бірақ олар Сионғу Чаньюының штаб-пәтеріне келгенде, Чанью Цыедихоу күткеннен әлдеқайда мақтаншыл болды, бұл Чжанды ашуландырды. Оған жауап ретінде Чжан Сионғу сарайының шаһзадасы (緱王) мен Ю Чан (虞常) есімді екі шенеунікпен бірге Чанью Цыедихоудың жартылай хан кеңесшісі Вэй Люді (衛律) өлтіріп, Чаньюдың анасын ұрлап әкетуге сөз байластырды. Шаһзада мен Ю Чан Чанью аң аулауға кеткен кезде жоспарларын орындады, бірақ біреу Чаньюға хабар берді. Чанью дереу оралып, шаһзаданы шайқаста өлтірді, ал Юды тұтқынға алды. Ю Чжанмен бірге жасаған қылмысын мойындады. Чжан қорқып, Суға хабарлады, ол Чжанның жоспарынан мүлдем хабарсыз еді. Су Сионғудың оны бағындыруға ниеттенгенін білген соң, өзінің ар-намысын сақтау үшін қанжарымен өзін-өзі өлтіруге тырысты. Судың беріліп, Чаньюдың кеңесшісі болуын қалаған Вэй дереу дәрігерлерді шақырып, Судың өмірін сақтап қалды. Судың батырлығына таң қалған Чанью Цыедихоу, Судың жазылуына көмектесу үшін елшілерді жіберді, ал Чжан мен Чанды тұтқынға алды. Су жазылғаннан кейін Чанью Цыедихоу Юды жазалау үшін ашық түрде өлім жазасын беруге және бүкіл Хан елшілігін бағынуға мәжбүрлеуге шешім қабылдады. Чжан қорқып, бағынды. Бірақ Су, тіпті Вэй оның мойнына қанжар тіреген кезде де бекем тұрды, ал Чжан Чаньюдың кеңесшісі болудың үлкен құрмет екенін түсіндіруге тырысты. Су оны Батыс Ханға адал болмағаны үшін айыптады және бағынудан бас тартты.
Қалғандағы өмір
Суды бағындыра алмай, Чанью Цыедихоу оны аштықпен жазалауға шешім қабылдады, сондықтан оны тамақ пен сусыз жер астына қамады. Бірақ бірнеше күн бойы Су өзінің киімінен жұлын жұлып, жер астына түскен қарды жеп тірі қалды. Чанью тағы да таңғалып, құдайлар оны қорғап отыр деп ойлады. Сосын ол Суды Байкал көліне жер аударып, қой бағуға бұйырды, қойлар бала бергенде ғана үйіне қайтуға рұқсат беретінін айтты. Кейін Су мен Ли Линг арасындағы хат алмасуларының куәлігіне сүйене отырып, Чанью Суға Сяньби әйелін бергені және олардан балалары болғаны болжамдалады. Шетте жүргенде Су көбінесе азық-түлік жетіспеді, себебі Сяньби штабынан келетін жабдықтаулар үнемі келмейтін. Ол көбінесе шөп тамырларын және жабайы егеуқұйрықтарды жеуге мәжбүр болды. Дегенмен, қиындықтарға қарамастан, Су императорлық жеделхатшылардың барлығына берілген императорлық таяқты (節) ұстап, оны шопан таяғы ретінде соншалықты көп қолданды ki, таяқтың әсем өрнектерінің шаштары бірте-бірте түсіп қалды. Б.з.д. 99 жылы шайқаста жеңілгеннен кейін Сяньбиге бағынған Ли Лингті Суды көру үшін екі рет жер аударылған жеріне жіберді. Бірінші рет Ли Суға екі бауырының қылмыс жасағаны үшін өзіне-өзі қол жұмсағанын, анасының қайтыс болғанын және әйелінің қайтадан үйленгенін хабарлады. Ол Суды бағынуға көндіруге тырысты, бірақ Су бас тартты. Екінші рет Ли оған Император Удың қайтыс болғанын айтты, Су қатты қайғырып, күйзелістен қан құсып кетті. Хан императоры қайтыс болғанда, Су Ву өзінің туған жері Қытайға қарай оңтүстікке бет бұрып, терең қайғымен жылады.
Ханға қайта оралу
81 жылы хан елшілері Судың тағдырын сұрағанда, Хан тағы да Сюньнумен келісімге келді. Сюньну үкіметі Судың көп бұрын қайтыс болғанын мәлімдеді. Бірақ, Судың бұрынғы көмекшісі Чан Хуи елшілерге Судың жер аударылғаны туралы құпия хабарлады, ал елшілер Чанның ұсынысымен император Чжао аң аулау кезінде көшпенді қазды өлтіргенін және құстың аяғынан Судан көмек сұраған хат табылғанын айтты. Осыған таңқалған Чанью Хуянди Судың іс жүзінде әлі тірі екенін мойындады, оны қайтарды және оған, сондай-ақ оның тоғыз ізбасарына үйлеріне оралуға рұқсат берді. Ол 19 жыл жер аударылып өмір сүрді. Су Ханға оралғаннан кейін, оған жоғары лауазым – Отарлау директоры (典屬國) лауазымы берілді. Ол кем дегенде император Сюаньның билігінің алғашқы жылдарына дейін, яғни б.з.б. 70-ші жылдардың соңына дейін осы лауазымда қалды. Б.з.б. 51 жылы император Сюань өзіне жақсы қызмет еткен 11 маңызды шенеунікке ризашылық білдіріп, олардың портреттерін император сарайының басты галереясына іліп қойды. Су осы 11 адамның бірі болды.
Қытай тарихына әсері
Су үлкен қиындықтар мен сынақтарға қарамастан адал қызметтің белгісі ретінде жиі қарастырылды. Оның тарихы шенеуніктер зор сенім мен батылдық көрсеткен кезде әдетте еске алынар еді. Нақты тарихта оның оқиғасы қаншалықты толық болмаса да, ол Қытай тарихында драмалардың, өлеңдердің және әндердің тақырыбына айналды. Көптеген адамдар оны екінші Чжан Цян санады, ол да осыған ұқсас жағдайға түсіп, бағынудан бас тартып, Хан Қытайына қашып құтылуға үміттенген.
Музыка
Су Ву тақырыбындағы басқа да музыкалық туындылардың арасында, дәстүрлі қытай мелодиясы "Су Ву Му Ян" (蘇武牧羊) Су Вудың қой шабу оқиғасына негізделген. Ол көбінесе қытай сыбызғысында орындалады.
Суреттер
Қытай халық өнерінің қағаз кесу сияқты графикалық бейнелеулерінде Су Ву көбінесе таяғымен қой шабумен көрсетіледі.