Кіріспе

Саяси білім беру мекемелері. Социалистік жексенбілік мектептер (ССШ) Ұлыбританияда және кейіннен АҚШ-та христиандық жексенбілік мектептерді алмастыру немесе толықтыру мақсатымен құрылды. Олар социалистердің балаларына білім беру орны ретінде дәстүрлі жексенбілік мектептердің жеткіліксіздігіне және балалар мен жастарға социализмнің идеалдары мен принциптерін үйрету үшін социалистік көзқарасты жүйелі және ұйымдасқан түрде ұсыну қажеттілігіне жауап ретінде пайда болды. АҚШ-та неміс-американдық социалистік қозғалысымен байланысты жексенбілік мектеп қозғалысы 1880 жылдары Нью-Йорк пен Чикагода пайда болды, ал 20 ғасырдың басындағы қазіргі заманғы мектеп қозғалысының бір бөлігі ретінде кеңірек өріс алды. Америка Социалистік партиясының мүшелері 20 ғасырдың басында британдық қозғалысқа ұқсас, американдық Социалистік жексенбілік мектептердің одан да ірі желісін құрды.

Тарих

Радикалды қозғалыстың әлемдік жексенбілік мектептерді пайдалануының алғашқы кезеңдері 1830-жылдардың басында Ұлыбританияда басталды, ол кезде Роберт Оуэннің және чартизмнің жақтастары өз балалары үшін жексенбілік мектептер ашты. Бұл мектептер 1850-ші жылдардың он жылдығына дейін жұмыс істей берді, ертедегі радикалды қозғалыстың әлсіреуімен бірге тоқтатылды. 1894 жылы тағы бір социалистік жексенбілік мектепті кәсіподақ жетекшісі Том Андерсон құрды. 1912 жылы бүкіл Британияда 200-ден астам социалистік жексенбілік мектеп болды. Олардың алғашқы күндерінде жергілікті билік пен саясаткерлердің қарсылығына тап болды, олар социалистік жексенбілік мектептердің жастардың санасын саяси және дінге қарсы доктриналар мен ілімдермен бұзатынын айтты. 1909 жылы құрылған Британдық социалистік жексенбілік мектептер одағының Ұлттық кеңесі – ұлттық қозғалыстың бастауы, оның тамыры Кэролайн Мартин мен Арчи МакАртурдың Глазго қаласында ашқан мектебіне жетеді, бұл 1895 жылы Лиззи Глазиердің Еңбек партиясының басшысына жазған хатынан бастау алды. Ол, дәстүрлі шіркеулердің орта тапқа бейімділігі мен болжамдарына қарсы наразылық ретінде және оған балама ретінде құрылды. Оның мақсаты – мектептерге социализмді оқытуда көмектесу болды. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық дайындалды, онда сабақ жоспарларының үлгілері, мұғалімдерге көмектесетін оқу кеңестері және социалистік білім беру үшін ұсынылатын оқулықтар бар еді. SSS жетекшілері мемлекеттік білім берудің зайырлы болуын қатыстырды. Социалистік жексенбілік мектептердің қызметі тек білім берумен шектелді. Олардың рәсімдері мен әндері діни мазмұннан мүлдем бос болды. Олар Еңбек қозғалысымен тығыз байланыста жұмыс істеді және адамдардың күнделікті өмірі мен мінез-құлқына қатысты рухани және әлеуметтік қажеттіліктерімен айналысты. Социалистік жексенбілік мектептер, Еңбек шіркеуімен бірге, өздеріне тиісті кездесу орындарының болмауынан қиындықтарға тап болды. Олар жалдауға қолайлы залдарды табуда қарсылыққа ұшырады, сондықтан 1907 жылы Лондон округтік кеңесі мектеп ғимаратынан бес филиалды шығарып тастады. Трафальгар алаңында үлкен демонстрация өтті, онда Маргарет Макмиллан сөз сөйледі, ол өз әпкесімен бірге кедей балаларға жақсы білім беру мен денсаулық сақтау үшін күрескен христиан социалисті болды. Спрингберн филиалы көптеген жылдар бойы Айр көшесіндегі Еңбек партиясының бірлік залында басқа орын болмағандықтан жиналды. 1926 жылы Фулхэм кеңесі SSS-ке жексенбі күндері жиналуға рұқсат бермеді, себебі ол "теологиялық сипатта емес" еді. Социалистік жексенбілік мектептер қарсылыққа ұшырады, өйткені олар "елдің жастарын саяси және дінге қарсы ілімдермен улау және саналарын уландыруға бағытталған" деп есептелді, сондай-ақ мектептерді қарапайымдыққа салу және революциялық ілімдерді тарату туралы айыптаулармен беделін түсіруге тырысқандар болды.

Шығу тегі

АҚШ-тағы ең алғашқы белгілі Социалистік жексенбілік мектеп 1880 жылдың 1 наурызында Нью-Йорк қаласында Америка Социалистік Еңбек партиясының 14-ші бөлімшесі тарапынан ашылды. Мектеп ашылған кезде шамамен 30 студент қатысты, ал күнделікті шығатын «Нью-Йорк фолксцайтунг» газеті оны Манхэттеннің шығыс жағындағы неміс жұмысшыларының ауданы үшін зор пайда әкелетін мекеме деп мақтады. 14-ші бөлімшенің әйел мүшелері мектептің қаржылық қолдауына үлкен үлес қосты, ал келесі екі жылда бірқатар концерттер, қойылымдар мен қаржы жинауға арналған әлеуметтік шаралар ұйымдастырылды. 1880-жылдардың соңында Чикагода да бірнеше ерте американдық Социалистік жексенбілік мектептер ашылды. Полиция қызметкерлері сол кезде төрт мектепті анықтады және билік оларды «социалистік және анархистік идеологиялық бағыты бар» деп жариялады. Бұл мектептерге барлығы шамамен 500 баланың қатысқандығы күдік тудырады. Чикагодағы Солтүстік жақтағы жексенбілік мектеп, жергілікті Turn Verein мүшесінің бір сағаттық сабақтарын өткізді, онда капиталистік жүйенің кемшіліктері мен социализмнің ұсынылатын баламасы түсіндірілді. 1888 жылы «Чикаго трибьюн» газетінің бірінші бетінде «дін мен шіркеу жоқ» деген ұранмен балалардың «әсіресе сезімтал жасында социалистік көзқарастарға баулу» жүргізіліп жатқаны жазылды. 1900-жылдардың басында ұйымдастырылған анархистік қозғалысқа байланысты бірнеше қосымша жексенбілік мектептер американдық қалалық орталықтарда пайда болды, олар негізінен 1901 жылы каталондық анархист Франсиско Феррер ұсынған «жаңа мектеп» қозғалысынан бастау алды. АҚШ-тағы негізгі Социалистік жексенбілік мектеп қозғалысы елдің ең ірі социалистік ұйымы – Америка Социалистік партиясымен (АСП) байланысты болды. XX ғасырдың алғашқы екі онжылдығында АСП 100-ге жуық Социалистік жексенбілік мектептер құрды. Бұл мекемелер жұмысшы сыныбының балаларына мемлекеттік мектептерде алатын білімді толықтыруға бағытталған еді. АСП-ның Социалистік жексенбілік мектептері 20 штат пен Колумбия округінде орналасқан 64 қалада ұйымдастырылды. «Социалистік Нью-Йоркский Volkszeitung» газетінің баспагерлері де бұл күш-жігерге қолдау көрсетіп, 1908 жылдың желтоқсан айында «Жігіттер мен қыздарға арналған кішкентай социалистік журнал» атты мерзімді басылымды шығарды. 1911 жылдың маусым айында басылымның атауы «Жас социалистер журналы» деп өзгертілді. 1911 жылы Нью-Йорк метрополиясында 14 Социалистік жексенбілік мектеп жұмыс істеді. Калифорния Социалистік партиясының белсендісі Х.Х. Лилиенталдың үйлестіруімен 28 қаңтарда Оуклендтің жергілікті штаб-пәтерінде ұйымдастырылған шарада 100-ден астам бала тіркелді. Нақты тіркелгендердің саны белгісіз болғамен, 1911 жылдың көктемінде бір замандас ағылшын тіліндегі Социалистік жексенбілік мектептерге 2000-ға жуық бала қатысқандығын айтты, ал басқалары неміс, латыш, идиш және иммигранттардың басқа да тілдерінде білім алды. Социалистік партияның Социалистік жексенбілік мектептерді дамыту жөніндегі күш-жігеріне Берта Мейли жетекшілік етті, ол Нью-Йорк штаты комитетінің хатшысы болған және болашақ SSS мұғалімдерін Джон Дьюидің «Мектеп және қоғам» кітабын оқып, өздерінің жұмысы үшін тұжырымдамалық негіздерді анықтауға шақырды. XX ғасырдың екінші онжылдығында Вильям Крузе басқарған Социалистік партияның «Жастар бөлімі» Социалистік жексенбілік мектептер құруға ниеттенген партиялық ұйымдар үшін ұйымдастыру нұсқаулығын және ССС кітапханалары үшін ұсынылатын кітаптардың кең тізімін жариялады. Америкадағы социалистік білім беру қозғалысы балаларды ана тілінде оқытатын АСП-ның кейбір шет тілдері федерацияларымен тығыз байланысты болды. Бұл кезеңде Социалистік жексенбілік мектептерді ұйымдастырғаны белгілі Фин Социалистік Федерациясы, Украина Социалистік Федерациясы, Венгрия Социалистік Федерациясы және Латвия Социалистік Федерациясы болды. Америка Социалистік партиясының жексенбілік мектептер желісімен қатар, Жұмысшылар шеңберінің (Arbeiter Ring) жүргізген жексенбілік мектептер жүйесі де болды. 1892 жылы құрылған Жұмысшылар шеңбері 1901 жылы қайта ұйымдастырылды және 1905 жылы 6700 мүшеге дейін өсті. 1924 жылы Жұмысшылар шеңбері құлдыраған Социалистік партиядан әлдеқайда үлкен болды, 38 штат пен Канадада орналасқан 700-ге жуық филиалда 85000 мүшелік санады. Жұмысшылар шеңбері 1908 жылы өзінің білім беру бюросын құрды және ересектер мен балаларға арналған бағдарламаларды, соның ішінде «Социалистік жексенбілік мектептер» деп аталатын бағдарламаларды де қолдады. Бұл мектептердің кейбіреулері Социалистік партия мектептерінің ұқсас желісімен бірікті, ал басқалары еврей социалистік ұйымымен байланысын сақтап қалды.

Жарияланымдар

Социалистік партияның жастар қозғалысының негізгі басылымы 1908 жылы құрылған "Жас социалист журналы" атты ай сайын жарық көретін журнал болды. Британдық Социалистік жексенбілік мектептерінің қызметі американдық қозғалысқа ғана әсер еткен деу дұрыс болмаса да, британдық басылымдар мен тәжірибелерді американдық SSS белсенділері жақыннан қадағалап отырды. Америкалық SSS қызметкерлері Британияға барып, ондағы дамып келе жатқан мектеп қозғалысының жұмысын көрді және оралған соң өздерінің байқағандарын баяндады.

Басқа елдердегі социалистік мектептер

Кеннет Тейтельбаум, социалистік жастар білім беру қозғалысын зерттеуші ғалымның мәлімдемесіне сәйкес, балаларға арналған социалистік мектептер Австралия, Канада, Жаңа Зеландия, Венгрия, Бельгия және Швейцарияда да жұмыс істеген.