Кіріспе
Босния және Герцеговинадағы Рим-католик шіркеуінің епархиясы – Баня-Лука епархиясы (Dioecesis Banialucensis;) – Батыс Босниядағы Католик шіркеуінің латын шіркеуінің епархиясы. Епархияның орталығы Босния және Герцеговинаның Баня-Лука қаласында орналасқан. 1881 жылдың 5 шілдесінде құрылған епархия, Банялука епархиясы ретінде Врхбосна архиепархиясының суфраган епархиясы болып табылады. 1985 жылы епархияның атауы қазіргі Баня-Лука епархиясы деп өзгертілді. Баня-Луканың қазіргі епископы – әулие Желъко Мажич. Қаладағы алғашқы Әулие Бонавентура соборы 1887 жылы салынған. Бірақ 1969 жылғы жер сілкінісі салдарынан шіркеу қирады. Баня-Луканың қазіргі соборы 1974 жылы салынды. Баня-Лука қаласы және епархияның көп бөлігінде православие дініндегілер басым. Босния соғысы епархияға зор әсер етті. Епископтықтағы барлық шіркеулерге зиян келді, ал көптегені қирады. Көптеген католиктер аймақтан қуылды немесе қашып кетті, нәтижесінде қалғандарының саны азайып кетті. Епископ Комарика адамдарды оралуға шақырып келеді, бірақ нәтижелері әртүрлі.
The Diocese of Banja Luka (Dioecesis Banialucensis; ) is a Latin Church diocese of the Catholic Church in western Bosnia. The diocese is centred in the city of Banja Luka, Bosnia and Herzegovina. Erected on July 5, 1881, the diocese is a suffragan of the Archdiocese of Vrhbosna, as the Diocese of Banjaluka. In 1985, the name of the diocese was split to the current diocese of Banja Luka. The current bishop of Banja Luka is Rev. Željko Majić. The original Cathedral of Saint Bonaventure in the city was built in 1887. However, an earthquake in 1969 levelled the church. Banja Luka's current cathedral was built in 1974. The city of Banja Luka, and much of the territory that the diocese covers contains an Orthodox Christian majority. The Bosnian War greatly affected the diocese. Virtually all of the churches in the bishopric sustained some damage, and many were destroyed. Many Catholics were expelled from the region or fled, leaving only a fraction remaining. Bishop Komarica has been urging people to return, to mixed results.
Тарих
Христиан діні қазіргі Баня-Лука епархиясының аумағына Рим үкімдігі кезінде, бірінші ғасырда келді. Бұл аймақтағы христиандар мен епископтар Салона және Сирмиум қалаларының екі митрополиттік орталығының маңына қоныстанды. Сол кезде бұл аймақта кем дегенде бір епархия – Балоие епархиясы (шамамен Шипово маңында) болған, оның епископы 530 жылы Салона шіркеу синодына қатысқан. Варварлардың шапқышылығынан және славян тайпаларының қоныстанғаннан кейін, бұл аймақтар төңіректегі епархияларға – Сплит, Нин, Книн, Крбава және Боснияға қарасты. Бүгінгі Баня-Лука ауданы және солтүстік аймақтың барлығы Загреб епархиясының құрамына кірді. Осман билігіне дейінгі кезеңдегі Католик шіркеуінің дамыған өміріне епархия аумағында табылған ежелгі және орта ғасырлық шіркеулер куәлік етеді. Ең көп шоғырланған шіркеулер Бихач деканатында болған. Османдық жаулап алу, католик шіркеулерін қиратып, халықты исламға өткізу арқылы, Ливно маңындағы оңтүстік аймақтардан басқа, бұл аймақтарда Католик шіркеуінің болуын жартылай жойды. Бихач қаласы ең ұзақ – 1591 жылға дейін қарсылық көрсетті. Османдық жаулап алудан бастап, бұл аймақтардағы діни қызметкерлер негізінен босниялық францискандықтар болды. Ливно аймағында славян тілінде литургия өткізген глаголиттік католик дін қызметкерлері болғандығы тіркелген. Епископтар Түрік билігіне өткен епархияларының бөліктеріне баруға батыл болмады. Сондықтан, 1735 жылы, Киелі Тақ бұрынғы епархиялардың орнына Османдық Босниядағы апостолдық викариатты (Vicariatus Apostolicus Bosniae Othomanae) құрды. Баня-Лукадағы Католик шіркеуі Киелі Лига соғысы (1683–1699) кезінде ерекше қиындықтарға тап болды. 1737 жылы Баня-Лукадағы шіркеу өртеніп, көптеген сенушілер Габсбург иеліктеріне көшті. 1878 жылы Босния вилайеті Австро-Мажарстанның билігіне өткеннен кейін, Папа Лев XIII вилайеттің шіркеу иерархиясын қалпына келтірді. 1881 жылдың 5 шілдесінде жарияланған *Ex hac augusta* апостолдық хатында Лев Босния мен Герцеговинада төрт епархиялық провинция құрды және бұрынғы апостолдық викариаттарды жойды. Сараево, бұрынғы Врхбосна, архиепископтық және митрополиттік орталыққа айналды. Оның суфрагандық епархиялары Баня-Лука және Мостардың жаңа епархиялары, сондай-ақ Требинье-Мркан епархиясы болды. Иерархия жаңадан құрылғаннан кейін, епархияны Венадағы апостолдық нунций басқарды, ал 1883 жылдан 1884 жылға дейін Врхбосна архиепископы Иосип Штадлер епархияның апостолдық әкімшісі қызметін атқарды. Құрылған кезде епархияда шамамен 36 000 сенуші болған. Австрия билігінің келуімен бұл көрсеткіш жылдам өсті. Келесі онжылдықтарда көптеген поляктар, итальяндықтар, немістер, чехтер және басқалар епархия аумағына көшіп келді. Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезеңде епархия ауыр зардаптарға ұшырады. Барлық приходтардың үштен бірі (13) толығымен жойылды, 10 приходтағы сенушілер саны айтарлықтай азайды, ал қалғандары ауыр зардап шекті. Көптеген сенушілер қаза тапқандықтан, епархия дін қызметкерлерінің үлкен шығынын бастан өткерді. Соғыс және соғыстан кейінгі кезеңде кем дегенде 30 дін қызметкері қаза тапты. Киелі Тақ 2014 жылдың 21 желтоқсанында олардың төртеуін ақтау процесін бастады: Юрай Господнетчич, Вальдемар Максимилиан Нестор, Антун Дуйлович және Крешимир Баришич.
Елшілердің басқарушылары
Баня-Луканың апостолдық әкімшілері
1882–1884 Жосип Штадлер Врхбосна архиепискобы. 1881 жылдың 29 қыркүйегінде сайланды және 1881 жылдың 18 қарашасында бекітілді. 1881 жылдың 20 қарашасында санға кірді. 1882 жылдың 18 қарашасында Баня-Луканың апостолдық әкімшісі болып тағайындалды. 1884 жылдың 24 наурызына дейін қызмет етті.
1884–1912 Мариян Маркович францискан монахы. 1884 жылдың 27 наурызында Баня-Луканың апостолдық әкімшісі болып тағайындалды, 1884 жылдың 4 мамырында санға кірді. 1912 жылдың 20 маусымында қызмет бабында қайтыс болды.
1912–1946 Иосип Стьепан Гарич Баня-Лука епископы қызметін атқарды.
1946–1951 Смильян Франжо Чекада францискан монахы. Епископ Гаричтің қайтысынан кейін 1946 жылы Баня-Луканың апостолдық әкімшісі болып тағайындалды. Сондай-ақ Врхбоснаның көмекші епископы (1939–1940), Скопье епископы (1940–1967), Врхбоснаның коадъютор архиепископы (1967–1970) және Врхбосна архиепископы (1970–1976) болды.
1951–1958 Драгутин Челик 1951 жылдың 15 желтоқсанында тағайындалды және 1951 жылдың 16 желтоқсанында санға кірді. 1958 жылдың 11 тамызында қызмет бабында қайтыс болды.
Көздер:
Епископтар
Баня-Лука епископтары
1881 – 1912 Седа vacante Апостольдық әкімшілердің кеңсесінде болды.
1912 – 1946 Жосип Стьепан Гарич Францискан монахы. 1912 жылдың 14 желтоқсанында тағайындалып, 1913 жылдың 20 ақпанында құдайыланды. 1946 жылдың 30 маусымында қызмет бабында қайтыс болды.
1946 – 1958 Седа vacante Апостольдық әкімшілердің кеңсесінде болды.
1959 – 1989 Альфред Пихлер 1959 жылдың 22 шілдесінде тағайындалып, 1959 жылдың 18 қазанында құдайыланды. 1989 жылдың 15 мамырында қызметтен кетіп, 1992 жылдың 17 мамырында қайтыс болды.
1989 – 2023 Франхо Комарика 1989 жылдың 15 мамырында тағайындалды, бұрын 1986 жылдың 6 қаңтарында Баня-Луканың көмекші епискобы және Сатафис титулды епискобы болып құдайыланды. 2023 жылдың 8 желтоқсанында қызметтен кетті.
2024 – қазірге дейін Желъко Майич Мостар-Дувноның діни қызметкері. 2023 жылдың 8 желтоқсанында тағайындалып, 2024 жылдың 2 наурызында құдайыланды.
Көздер:
Көмекші епископтар
Баня-Луканың көмекші епископтары Кезеңі Епископтың лауазымында болған мерзімі Ескермелер 1985–1989 Франьо Комарика 1985 жылғы 28 қазанда тағайындалып, 1986 жылғы 6 қаңтарда сакраменттелген. 1989 жылғы 15 мамырда Баня-Лука епископы болды. 2010 – қазіргі уақытқа дейін Марко Семрен Францискан монахы. 2010 жылғы 15 шілдеде тағайындалып, 2010 жылғы 18 қыркүйекте сакраменттелген. Сілтемелер:
Демография
Баня-Лука епархиясының халқы 550 300 адамды құрайды. 2012 жылғы деректер бойынша, оның 35 428-і (халықтың 6,44%) - рим католиктері.
Діни ордерлер
Баня-Лука епархиясында аз ғана діни ордендер мен қауымдастықтар бар. 2013 жылы 1950 жылғыдан кем болғанымен, олар епархия халқының көп бөлігін құрайды. 1950 жылы епархияда 71 діни пастор, 4 ер адам діни қызметкер, 310 қарындас және әйел бауырлар қызмет еткен. 2013 жылғы мәлімет бойынша, епархияда 47 діни орденнің пасторы, 92 діни қарындас және әйел бауырлар қызмет етеді.
Баня-Луканың қасиеттілері, құрметтілері
Бәрекетті Иван Мерц – босниялық хорват жаттық ғалымы, 2003 жылғы 23 маусымда Босния және Герцеговинаның Баня-Лука қаласына сапары барысында папа Иоанн Павел II оны мақұлдаған. Иван Мерц Хорватиядағы діни рәсімдер қозғалысын дамытты және Иво Протулипакпен бірге Францияда танысқан "Евхаристиялық науқанының" ықпалымен жастар үшін "Хорват бөркіттер одағы" ("Hrvatski orlovski savez") атты қозғалысты құрды.