Кіріспе

Азаматтық батылдық – ерлікпен тығыз байланысты батылдықтың бір түрі. Ол адамның қоғамдық жағдайда белсенділік танытуы немесе өз ұстанымын қабылдауымен байланысты. Бұл адамның адамдық құндылықтарын (мысалы, адамдық қадір-қасиет, әділдік, мұқтаж адамдарға көмектесу) қоғам алдында (мысалы, билік өкілдеріне, жоғары лауазымды тұлғаларға, бейтаныс адамдарға немесе қылмыскерлерге) көрсету арқылы білдірілетін батылдық, оның нәтижесінде жекелеген әлеуметтік және физикалық зардаптар туындауы мүмкін.

Шолу

Италиялық журналист және жазушы де (1925–1996) «Елде азаматтық қайрат көрсеткен азаматтардың саны арта түссе, соғды батырларға деген қажеттілік азаяды» деп жазған.

Қазіргі заманғы қолданысы

Азаматтық батылдық, психолог Тобиас Грейтемейердің айтуынша, қоғамдық немесе этикалық норманы қамтамасыз ету мақсатында жасалатын, адамның әлеуметтік жағдайына тигізетін әсеріне қарамастан, ерлікке жататын әрекеттер. Азаматтық батылдық көбінесе жазаланады және батыл адам оқшаулану қаупіне тап болады. Осы тұрғыдан алғанда, ол әлеуметтік мақұлдауға ие болатын игілікке жасалған әрекеттер мен батылдықтың басқа түрлерінен ерекшеленеді. Игілікке жасалған көмек көрсету әрекеттерінде, адам қаржылық немесе материалдық шығынға ұшыраса да, мақтауға немесе оң әлеуметтік нәтижелерге қол жеткізуі мүмкін. Азаматтық батылдық танытқан жағдайларда, әрекетті жасаған адам шеттету, сөздік зорлық-зомбылық немесе физикалық шабуыл сияқты жағымсыз әлеуметтік салдарларға ұшырауы мүмкін. Азаматтық батылдық адамның мұндай жағымсыз салдарларға тап болуы мүмкін екенін ескермей, әлеуметтік ортаға араласуымен көрінеді. Бұл, мысалы, өміріне қауіп тудырмаса да, түрмеге қамалуы мүмкін болатын құпияны ашып айтушылардың (whistleblowers) жағдайында байқалады. Александр Солженицын азаматтық батылдық туралы: "Біз батылдықты тек соғыстағы батылдық деп қабылдауға үйреніп қалдық (немесе ғарышқа ұшуға қажетті батылдық), ол медальдармен сыңғырлап тұрады. Біз азаматтық батылдық деген тағы бір ұғымды ұмытып қалдық. Ал қоғамымызға соның өзі керек, міне, соның өзі, соның өзі!" деді.

Азаматтық батылдықты үйрену

2021 жылғы зерттеу көрсеткендей, неміс азаматтары азаматтық қайратты дамыту үшін келесі жағдайларды маңызды деп санайды: «отбасында және/немесе туыстардан», «волонтерлік арқылы», «спорт ұйымдарында», «қосымша білім беру іс-шараларында», «мектепте», «кәсіби ұйымдарда», «достардан» және «жастар ұйымдарында». Келесі жағдайлар маңызды деп есептелмейді: «телевизиядан», «әлеуметтік желілерден» және «интернеттен».