Кіріспе
Николай Степанович Гумилёв (сонымен қатар Гумилев; Николай Степанович Гумилёв, 15 сәуір 1886 [ескі стиль бойынша 3 сәуір 1886] – 26 тамыз 1921) – орыс ақыны, әдеби сыншы, саяхатшы және әскери шенеунік. Ол Акмеизм қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Анна Ахматованың күйеуі және Лев Гумилевтің әкесі болды. Николай Гумилев 1921 жылы Чека, советтік құпия полициясы, тарапынан тұтқындалып, атылды.
Nikolai Stepanovich Gumilev (also Gumilyov; Николай Степанович Гумилёв, ; April 15 1886 [O. S. 3 April 1886] – August 26, 1921) was a Russian poet, literary critic, traveler, and military officer. He was a co founder of the Acmeist movement. He was the husband of Anna Akhmatova and the father of Lev Gumilev. Nikolai Gumilev was arrested and executed by the Cheka, the secret Soviet police force, in 1921.
Ерте өмір және өлеңдері
Николай Гумилев Котлин аралындағы Кронштадт қаласында әскери-теңіз дәрігері Степан Яковлевич Гумилевтің (1836–1910) және Анна Ивановна Львованың (1854–1942) отбасында дүниеге келді. Балалық шағында "Монтигомо", яғни "Қыранның тырнағы" деген лақап атымен танылды. Ол Царское Село гимназиясында оқыды, онда символист ақын Иннокентий Анненский оның ұстазы болды. Кейін Гумилев, ақындыққа бет бұруына Анненскийдің әсері тигенін мойындады. Ол жастық шағының бір бөлігін Грузияның Тбилиси қаласында өткізді, онда Бірінші гимназияда оқыды. Оның алғашқы жарияланымдары 1902 жылдың 8 қыркүйегінде "Мен қалалардан орманға қаштым" ("Я в лес бежал из городов") атты өлеңдері болды. 1905 жылы ол "Конкистадорлар жолы" атты алғашқы өлеңдер жинағын шығарды. Онда Чад көліндегі жирафтардан бастап Каракалланың крокодилдеріне дейін, ең экзотикалық тақырыптардағы өлеңдер жиналған. Гумилев кітапқа мақтан тұтса да, көптеген сыншылар оның шеберлігін жетілмеген деп бағалады; кейін ол бұл жинақты шәкірттік жұмысы деп атады. 1907 жылдан бастап Николай Гумилев Еуропаны, әсіресе Италия мен Францияны көптеп аралады. 1908 жылы оның "Романтикалық гүлдер" атты жаңа жинағы жарық көрді. Парижде жүргенде ол "Сириус" әдеби журналын шығарды, бірақ тек үш саны ғана жарық көрді. Ресейге оралғаннан кейін ол "Аполлон" көркем журналын басқарды және оған материалдар жазды. Осы кезеңде ол Керубина де Габриак атты жоқ әйелге ғашық болды. Көрініп тұрғанындай, Керубина де Габриак – екі адамның әдеби псевдонимі: Дмитриева, Елизавета Ивановна және Максимилиан Волошин. 1909 жылдың 22 қарашасында ол Волошинмен осы оқиғаға байланысты дуэль өткізді. Гумилев 1910 жылдың 25 сәуірінде Анна Ахматоваға үйленді. Ол өзінің кейбір өлеңдерін оған арнады. 1912 жылдың 18 қыркүйегінде олардың Лев есімді ұлы дүниеге келді. Ол кейіннен беделді және даулы тарихшыға айналды.
Африкаға саяхат
Флаубер мен Рембо сияқты, бірақ Александр Булатович пен Николай Леонтьевтің ерліктерінен шабыттанған Гумилев Африкаға қызығушылық танытып, жыл сайын дерлік сол жаққа саяхаттайтын. Ол Эфиопияны зерттеді, оның дамуына көмектесті, кейде арыстан аулады және Санкт-Петербург антропология және этнография мұражайына африкалық артефакттардың үлкен жинағын әкелді. Оның маңызды жинағы "Шатыр" (1921) африкалық тақырыптағы өлеңдерінің ең үздіктерін қамтиды, соның ішінде "Жираф" өлеңі де бар.
Ақындар гильдиясы
1910 жылы Гумилев орыс символистік ақыны және философы Вячеслав Ивановтың ықпалына түсіп, Ивановтың әйгілі "Мұнаралы үйінде" өткен кештерінде оның поэзияға қатысты көзқарастарын қабылдады. Оның әйелі Ахматова да Ивановтың кештеріне қатысты. Орыс поэзиясында кең тараған орыс символизмінің түсініксіз мистикасына наразы болған Гумилев пен Сергей Городецкий Батыс Еуропаның ортағасырлық гильдиялары үлгісінде Ақындар гильдиясын құрды. Олар поэзияға да, сәулетке де шеберлік қажет деген пікірді жақтады. Жақсы өлең жазуды кафедраль салумен теңестірді. Олардың идеалдарын көрнекті ету үшін Гумилев 1910 жылы "Жеміс" және 1912 жылы "Шет аспаны" атты екі жинағын жариялады. Бірақ, осы қозғалыстың ең ерекше және берік ескерткіші Осип Мандельштамның "Тас" (1912) атты өлеңдер жинағы болды. Акмеизм принциптеріне сәйкес (өнер тарихшылары осылай атаған), әр адам, қабілетіне қарамастан, гильдия шеберлері – яғни Гумилев пен Городецкийге еліктесе, жоғары сапалы өлеңдер жазуға үйрене алады. Олардың үлгісі Теофиль Готье болды және француз Парнасынан көптеген негізгі қағидаларын алды. Мұндай бағдарлама, Гумилев өлеңдерінің жарқын және экзотикалық тақырыптарымен үйлесіп, Гильдияға көптеген жастарды тартты. Георгий Иванов және Владимир Набоков сияқты бірнеше көрнекті ақындар Гумилев мектебінен өтті, бірақ бұл ресми емес оқыту болды.
Соғыс тәжірибесі
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Гумилев Ресейге асығып барып, элиталық ат әскері корпусына құлшынып қосылды. Ол Шығыс Пруссия мен Македониядағы шайқастарда күресті. Батылдығы үшін оған екі Георгий кресі (1914 жылдың 24 желтоқсаны және 1915 жылдың 5 қаңтары) табыс етілді. Оның соғыс өлеңдері "The Quiver" (1916) жинағында топтастырылды. 1916 жылы ол "Гондала" атты өлеңмен жазылған пьеса жазды, ол келесі жылы жарық көрді; тоғызыншы ғасырдағы Исландияда, туған діні – жазыққыштарлық пен ирландтық христиандық арасында қырқылып жатқан оқиға, сонымен қатар бұл өмірбаяндық еңбек, Гумилев өзінің көп бөлігін Гондала кейіпкеріне (Ирландиядан патша ретінде таңдалған, бірақ жандар қабылдамаған, христиандық жеңіске жеткенін қамтамасыз ету үшін өзін-өзі өлтіретін) салған, ал Гондаланың жабайы әйелі Лераның образы Гумилевтің әйелі Ахматоваға (немесе мүмкін Лариса Рейсснерге) негізделген. Пьеса 1920 жылы Дондағы Ростовта қойылды. Ресей революциясы кезінде Гумилев Франциядағы Ресейлік экспедициялық корпусында қызмет етті. Керісінше кеңеске қарамастан, ол Петроградқа жылдам оралды. Ол жерде "Табернакл" және "Бонфайр" атты бірнеше жаңа жинақтар жариялады, соңында Ахматовамен ажырасты (1918 жылдың 5 тамызы), оны бірнеше жыл бұрын басқа әйелге тастап кеткен еді. Келесі жылы ол белгілі тарихшының қызы, ақсүйек Анна Энгельгардтқа үйленді.
Атқару
1920 жылы Гумилев Бүкілресейлік жазушылар одағын құруға бірге қатысты. Ол коммунизмге қарсы көзқарасын жасырмады. Сондай-ақ, ол көпшіктің алдында айқыш белгісін жасады және "жартылай сауатты большевиктерге" деген ашуын жасырмады. 1921 жылдың 3 тамызында оны "Петроград әскери ұйымы" деп аталатын, шын мәнінде болмаған монархистік қастандыққа қатысқан деген айыппен Чека тұтқындады. 24 тамызда Петроград Чекасы осы іске қатысқан 61 адамды, оның ішінде Николай Гумилевті өлім жазасына кесуге бұйырды. Олар 26 тамызда Ковалевский орманүндө атылды (нақты күні тек 2014 жылы анықталды; бұрын 25 тамызда қайтыс болды деп есептелген). Оның досы және әріптес жазушысы Максим Горький Мәскеуге асығып барып, Ленинге шарасыздықпен жүгінді, бірақ Гумилевті құтқара алмады.
Мұра
Гумилевтің атылуы Ахматова мен олардың ұлы Левке айып тақты. Лев 1930 жылдардағы тазалау кезінде тұтқындалды және шамамен екі он жылдық ГУЛАГ-та өткізді. Гумилевтің атылуына қарамастан, "Гондала" 1922 жылдың қаңтар айында Петроградта қайта қойылды: "Бұл пьеса, кішкентай сахнада көпшілік көріністері қойылғанына қарамастан, үлкен сәттілікке ие болды. Бірақ Петроград көрермендері авторды шақырысқанда, ол бұл кезде ресми түрде атылған контрреволюциялық сатқын деп танылғандықтан, пьеса репертуардан алынып, театр жабылды". 1934 жылдың ақпан айында Мәскеу көшесімен келе жатқанда Осип Мандельштам Гондаланың "Мен өлуге дайынмын" деген сөздерін Ахматоваға айтты, ол осы сөздерді "Батырсыз поэмасында" қайталап берді.
Мәдениеттің әсері
Кеңес заманында тыйым салынған болса да, Гумилев жасөспірімдік шағындағы саяхатқа, жирафтар мен бегемоттарға деген құштарлығы, "он бес жасар капитанның арманы" үшін жақсы көрілді және оның өлеңдеріне негізделген төрт альбомы болды ("Рухтың Күні", "Порцелин Павильоны", "Қайту", "Крест"). 2016 жылы ирланд ақыны және дипломаты Филип Макдонаг оның "Гондела" поэмасының ағылшын тіліне аудармасын жариялады, ал қойылым Ирландияда гастрольдік сапарда болды.