Кіріспе
1926 жылы шыққан Д.Х.Лоуренстің романы, "Құдай". "Жылан" – 1926 жылы шыққан Д.Х.Лоуренстің саяси романы; Лоуренс роман идеясын 1923 жылы Мексикаға сапар жасағанда тудырды, ал оның тақырыптары сол жердегі тәжірибесін көрсетеді. Романды алғаш рет Ұлыбританияда Мартин Секкер баспасы, ал АҚШ-та Альфред А. Кнопф баспасы жариялады. Романның алғашқы нұсқасы 1995 жылы Black Swan Books баспасында "Кетцалькоатль" деген атпен шықты. Романның сюжеті Мексика революциясынан кейін Мексикаға келген ирландтық турист Кейт Леслидің басынан өткен оқиғаларды қамтиды. Ол досы Дон Рамон Карраско құрған "Кетцалькоатльдің адамы" діни қозғалысын қолдайтын мексикалық генерал Дон Сиприаномен танысады. Бұл қозғалыста Циприано Хвицилопочтлимен, ал Рамон Кетцалькоатльмен теңестіріледі. Кейт ақырында Сиприаноға үйленуге келіседі, ал "Кетцалькоатльдің адамы" жаңа президенттің көмегімен Мексикада христиан дінін жойып, оның орнына ежелгі Кетцалькоатль құлшылығын орнатады. Роман әртүрлі пікірлерге бөлінді. Британ жазушысы Э.М.Форстер оны Лоуренстің ең үздік әдеби туындысы деп санады. Әдеби сыншылардың оның әдеби құндылығы туралы пікірлері әртүрлі. Кейбіреулері оны автордың басқа шығармаларынан нашар деп тапты, ал енді біреулері оны романшы ретіндегі ең үлкен жетістігі деп санайды, бұл пікірді Лоуренс өзі де қолдайды. Роман Мексикада жақсы қабылданып, Нобель сыйлығының лауреаты Октавио Паз тарапынан мақтауға ие болды. "Жылан" Лоуренстің "Кенгуру" (1923) және "Леди Чаттерлидің ғашығы" (1928) романдарымен, "Этрус жерлерінің очерктері" және басқа итальяндық эсселерімен (1932), сондай-ақ ақын Т.С.Элиоттың шығармаларымен салыстырылды. Кейбір зерттеушілер оны фашистік идеологияны қолдайтын және христиан дініне қарсы бағытталған туынды деп сипаттайды, ал басқалары романдағы әйелдердің ерлерге бағынуы туралы идеяны талқылайды. Сондай-ақ, ол Лоуренстің жеке саяси амбицияларының көрінісі және гомоэротикалық мән-мағынаға ие екендігі де айтылады.
the deity
The Plumed Serpent is a 1926 political novel by D. H. Lawrence; Lawrence conceived the idea for the novel while visiting Mexico in 1923, and its themes reflect his experiences there. The novel was first published by Martin Secker's firm in the United Kingdom and Alfred A. Knopf in the United States; an early draft was published as Quetzalcoatl by Black Swan Books in 1995. The novel's plot concerns Kate Leslie, an Irish tourist who visits Mexico after the Mexican Revolution. She encounters Don Cipriano, a Mexican general who supports a religious movement, the Men of Quetzalcoatl, founded by his friend Don Ramón Carrasco. Within this movement, Cipriano is identified with Huitzilopochtli and Ramón with Quetzalcoatl. Kate eventually agrees to marry Cipriano, while the Men of Quetzalcoatl, with the help of a new president, bring about an end to Christianity in Mexico, replacing it with pagan Quetzalcoatl worship. The novel received a varied reception. Novelists such as British writer E. M. Forster considered it Lawrence's best literary work. Literary critics have different opinions about its literary merit. Some have found it inferior to his other work, but others have considered it his greatest accomplishment as a novelist, an assessment shared by Lawrence himself. The novel received attention in Mexico, where its reception was positive, and it was praised by the Nobel laureate Octavio Paz. The Plumed Serpent has been compared to other works by Lawrence such as the novels Kangaroo (1923) and Lady Chatterley's Lover (1928), and the essays Sketches of Etruscan Places and other Italian essays (1932), as well as to the work of the poet T. S. Eliot. Some commentators have characterised it as fascist and as an attack on Christianity, and others have discussed the supposed belief of women's submission to men that is allegedly present in the novel. It has also been interpreted as an expression of Lawrence's personal political ambition and as having homoerotic aspects.
Сюжет
Ескерту: Бұл сюжет сипаттамасы Quetzalcoatl нұсқасы емес, The Plumed Serpent кітабының нұсқасына негізделген. Жасыл желек мерекесінен кейін көп ұзамай Мексикаға келген туристердің тобы, олардың ішінде ирландиялық Кейт Лесли мен оның американдық туысы Оуэн Рис болды. Лесли жекпе-жекті көруге қуанды, бірақ кейін ат пен бұқаның көрсеткен зорлық-зомбылығынан кейін жиреніп кетеді. Ол кетіп бара жатқанда Мексика генералы Дон Сиприаномен кездесіп, оны кездесуге шақырады. Кейіннен Лесли Риспен бірге Тлаколуладағы кешке қатысады, онда Мексика революциясының салдары туралы әңгімелерді тыңдайды және жаңа сайланған Мексика президенті, Еңбек партиясының Сократ Томас Монтестің әскерилердің билікке келуіне кедергі келтіретіні туралы хабарлама білдірген майор Лоумен кездеседі. Сондай-ақ ол Сиприаноның досы Дон Рамон Карраскомен танысады. Біраз уақыттан кейін ол "Ежелгі құдайлар Мексикаға оралды" деген газеттік хабарды оқиды, онда Саюла ауылындағы оқиға сипатталған: көлден бір адам шығып, әйелдерге Ацтек құдайлары Кетцалькоатль мен Тлалок Мексикаға оралуға дайын екенін жариялайды. Рис АҚШ-қа оралады, бірақ Лесли Мексикада қалуға шешім қабылдайды. Әлеуметтік шиеленістердің күшеюіне байланысты Мехикодан кетуді қалаған ол Сиприаноның ынталандыруымен Саюлаға сапарлайды. Ол Кетцалькоатльдің адамы деген діни қозғалыс туралы біледі және оған сұрақтар қосып, Рамонның оны негіздегенін және оның саяси амбициялары болуы мүмкін екенін естиді. Лесли Рамонға көңіл білдіре бастайды, оны "үлкен адам" деп санайды. Рамонның шақыруымен ол онымен және оның әйелі Дона Карлотамен кездеседі, ол оған құдай ретінде табынуды және мексикалықтардың Иса мен Мәриямға сенуін жоюды қалайтынын айтады, бұл мақсаттар оны қынжырлатады. Сиприано Леслиге онымен үйленгісі келетінін және оны өзімен және Рамонмен бірге құдайлар пантеонында құдайша етіп жасағысы келетінін айтады, бұл Рамонға көмектесетінін түсіндіреді. Лесли бұл ұсыныстарды қабылдамайды және Мексикадан кетуді ойлайды. Осы уақытта жаңа президенттің танымал емес әрекеттері көтеріліске алып келеді, ал шіркеу Рамонға қарсы шығып, оны "Антихрист" деп айыптайды. Мексика үкіметін қорғауға міндетті болғанына қарамастан, Сиприано Рамонды қолдауын жалғастырады. Рамон саяси бейтараптықты сақтауға тырысады. Сиприано Рамон мен епископтың кездесуін ұйымдастырады. Рамон Сиприаноға әлемдегі әрбір халықтың өзінің "Құтқарушысына" мұқтаж екенін және "Тевтондық әлемнің" Тор мен Вотанға табынуға оралуы керек екенін, басқа ұлттар өз ежелгі құдайларына оралуы керек сияқты айтады. Рамон мен Сиприано епископпен кездескенде, Рамон оған католик шіркеуі барлық құдайларды, соның ішінде Кетцалькоатльді де қабылдауы керектігін ұсынады. Епископ бұл ұсыныстан бас тартады. Рамон епископқа Саюладағы шіркеуден мүсіндерді алып тастап, өртеп, олардың орнына Кетцалькоатльдің мүсіндерін қоюға ниеттенгенін айтады; епископ оны бұған қарсы ескертеді, бірақ Рамон өз жоспарларында тұрақты болып қалады және епископқа жоғары тұрғандарына хабарлауын айтады. Рамон Кейтті Сиприаноға үйленуге көндіруге тырысады, бірақ ол әлі де күмәнді. Ол оған Карлотамен қарым-қатынасының қанағаттандырмайтынын айтады, екеуінің ешқашан "жандарымен кездеспегенін" және оның Исаға сенуі мен Кетцалькоатльдің адамындағы рөлі бұл мүмкін емес етеді. Ол Кейтке Кетцалькоатль үшін оның "адамның ең жақсы қасиеттерінің символы" екенін түсіндіреді. Біраз уақыттан кейін Рамон мен Кетцалькоатлға қарсы уағыз айтқаннан кейін бір діни қызметкерге шабуыл жасалады және кейіннен өліммен қорқытылады. Діни қызметкерлер Кетцалькоатльдің адамын айыптайды. Саюладағы шіркеу жабылады, кейін Рамон және оның ізбасарлары кіріп, Иса, Мәриям және бірнеше әулиелердің бейнелерін алып тастайды. Бейнелер алып кетіліп, өртеледі. Бұл оқиғалардан кейін зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздіктер жалғасады. Кейт Джамильтепекке сапарлайды, онда Рамонмен кездесіп, Саюладағы шіркеуден бейнелерді алып тастауын мақұлдағанын айтады. Ол оны өзінің қозғалысын қолдауға шақырады. Рамонды өлтіруге тырысқан кезде, Кейт қақтығысқа араласады, ал кейіннен ол оның араласуымен өмірін сақтап қалғанын айтады. Рамонның ізбасарларының бірі Кейтке шабуылға діни қызметкерлер мен Кортестің ер азаматтары кінәлі екенін айтады. Кейт Рамон мен Сиприаномен кездеседі. Рамон оған өзінің Кетцалькоатльмен бірдей болатынын, ал Сиприаноның Хуицилопочтлимен бірдей болатынын айтады. Кейт Сиприаноны Хуицилопочтли ретінде қабылдап, Рамонның үйлендіруімен оларға үйленеді. Кейін Кейт Саюлаға оралады, онда шіркеу Кетцалькоатльдің ғибадатханасына айналғанын біледі. Рамон мен Сиприано басқарып отырған діни жиынды Карлота тоқтатады, ол Рамонның өмірін алуын Алладан тілейді. Карлота құлап, төсекке жатқызылады; ол кейіннен қайтыс болады. Кетцалькоатльге табыну Мексика бойынша тарала береді; Сиприано президенттің оны Мексиканың ресми діні деп жариялауын қалайды, бірақ Рамон бұл оның өзінен таралуы керек деп санайды. Сиприано Кейтке "Малинтци" деген атты қояды. Рамон кейін Тереза есімді жас әйелге үйленеді. Кейт еңіреп, Терезаға, содан кейін Сиприаноға Мексикадан кетуге ниеттенгенін айтады. Кейіннен президентті өлтіруге тырысады, ал Мексика діни соғысқа дейін жетіп қалады. Мехикода Кетцалькоатльдің адамы шіркеуді Кетцалькоатльдің ғибадатханасына айналдырады; Мексиканың архиепископы шіркеуді қайтаруға тырысқаннан бұрын тұтқындалады. Ақырында президент католик шіркеуін тыйымдайды және Кетцалькоатльге табынуды Мексиканың ресми діні деп жариялайды; барлық шіркеулер жабылады, ал архиепископ елден қуылады. Кейт пен Сиприано заңды түрде үйленеді. Рамон Кейтке ирландтықтарға олардың дәстүрлі құдайлары мен батырларына оралу керектігін айтуын өтінеді. Кейт Мексикадан кетуге бару-жоқ деп ойланып, қыңыр күйде қалады.
Бастапқы және басылым тарихы
1923 жылдың наурыз айында Лоуренс ақын Виттер Биннер мен Уиллард Джонсонмен бірге Мексикаға сапар шекті. Оның өмірбаясын жазған Бренда Мэддокс, «ацтек руиналарын көру және Мексика қаласының сыртындағы көркем жазиралы жерлер» оған кітап жазу идеясын бергенін айтады. Лоуренс «Жылаңаш жылан» романын 1923 жылдың мамыр айында жазуға кірісті. Мэддокс романды жазу Лоуренс үшін өте қиын болғанын, тіпті оны «денсаулығына қауіп келтіргенін» айтады, себебі ол оны аяқтағаннан кейін ауыр сырқатқа шалдығып, өмірінен айырылатынын күтпеген еді. Ол Оуэн Рис кейіпкерінің Биннерге негізделгенін, ал «Жылаңаш жылан» романының басындағы бұқа күресінің Лоуренс Биннер мен Джонсонбен бірге көрген нақты бұқа күресіне негізделгенін атап көрсетеді. Ол бұқа күресі сахнасының Биннер мен Джонсон – гомосексуалды жұппен бірге саяхаттаудың Лоуренске тигізген алаңдатушы әсерін бейнелейтінін санайды. «Жылаңаш жылан» романы алғаш рет 1926 жылы Ұлыбританияда Мартин Секкердің баспасынан, ал АҚШ-та Альфред А. Кнопф баспасынан жарық көрді. Роман Heinemann, Penguin Books және Vintage Books баспаларынан да шықты. Лоуренс кітапты ацтек құдайының атымен «Кетцалькоатль» деп атағысы келді, бірақ Кнопф «Жылаңаш жылан» деген атауды ұсынды, ол Лоуренске ұнаған жоқ. Кітаптың ерте нұсқасы, жеке туынды саналатын «Кетцалькоатль» 1995 жылы Black Swan Books баспасынан жарық көрді.
Қабылдау
Сыншылар "Жылаңаш жыланның" әдеби құндылығы туралы келіспейді, кейбіреулері, оның ішінде романшы Э.М. Форстер мен жазушы Джон Миддлтон Мурри оны Лоренстің ең жақсы туындысы деп мақтап, ал басқалары оны жоққа шығарды. Джон Б. Виккеридің айтуынша, көптеген сыншылар "Лоренстің шеберлікпен суреттеуін, орынды бейнелеуін және жекелеген көріністерді шебер басқаруын" бағалағанмен, көптегендері оның Мексиканы және әлемді құтқару туралы "күлкісіз құштарлығын" сынады. Лоренстің өмірбаясын жазған Гарри Т. Мур "Жылаңаш жылан" романына П. Кенедиден "New Statesman" журналында, журналист Кэтрин Энн Портерден "New York Herald Tribune" газетінде және романист Л.П. Хартлиден "Saturday Review" журналында жағымсыз пікірлер түскенін хабарлайды. Ол бұл романға "әлсіз" деп сипаттаған "The Times Literary Supplement" және "сөз көп" деп сипаттаған "The Spectator" журналдарында қосымша жағымсыз пікірлер жарияланғанын айтады. Алайда, Мур поэзиясы Эдвин Мьюрдің "The Nation and Athenaeum" журналында оның жақсы және жаман жақтарын талқылап, аралас баға бергенін жазады. Мурдің өзі "Жылаңаш жыланды" "көрнекті сәтсіздік" деп санауға болатынын және ол "сол кездегі атақты авторлардың тегіс жұмысынан гөрі үлкен жетістік" екенін айтты. Ол кітаптың алғашқы алты тарауын ең жақсы бөлігі деп санап, олардың "көркем тілмен жазылғанын" жазды. Ол романның жақсы сатылып жатқанын да атап өтті. Маддокс романға Чарльз Мариотттан "The Manchester Guardian" газетінде теріс пікір түскенін, ол оның сенімді кейіпкерлерді жасауға жетпегенін, бұл Хартлидің "Saturday Review" журналындағы пікіріне ұқсас екенін жазды. Маддокс Портердің бұл романды Лоренстің бұрынғы "Ұлдар мен махаббат" (1913) романынан нашар деп санайтынын және екі туындының сапасының айырмашылығы "Лоренстің басына келген апатты" көрсеткенін айтады. "Time" журналы романға аралас пікір білдірді, оны "хикая емес, қызықты жағдай" деп сипаттап, ол автордың "физикалық мистикасымен" және жыныстық психологиямен айналысуын көрсетеді деп жазды. "Time" журналы Лоренстің туындылары "кейбіреулердің жүрегін қозғайды, ал кейбіреулерін таңғалдырады, ал осалдарды ренжітеді" деп жазды. Дональд Дуглас "The Nation" журналында "Жылаңаш жылан" кітабында "күннен алынған жарықпен ұшталған жебелер сияқты керемет таңғажайып сөздер мен тіркестер" бар екенін және "Лоренс әйел табиғаты туралы өзінің барлық ежелгі қатесіз және сарқылмас білімін сақтап, оның үнділері бөтен өмірдің барлық қызығушылығын толық түсінеді" деп жазды. Кейінгі бағалаулардың бірі Ф.Б. Пинионға тиесілі, ол оны Лоренстің "Махаббаттағы әйелдер" (1920) романынан кейін жазылған ең амбициялы және сәтті романы деп санады. Брет Нилсон "Жылаңаш жыланды" "Махаббаттағы әйелдермен" салыстырып, олардың "алғашқы" бейнелеулерінің ұқсас екенін және екеуінің де "екі ер адамның мәңгілік байланысы" тақырыбы бар екенін дәлелдеді. Ол Рамонды "Махаббаттағы әйелдер" романының кейіпкері Руперт Биркинмен салыстырып, олардың "жыныстық философиялары" ұқсас екенін айтты. Ф.Р. Ливис пен Гарольд Блум сыншылары "Жылаңаш жыланды" "Махаббаттағы әйелдер" романынан, сондай-ақ Лоренстің "Көкайық" (1915) романынан нашар деп санайды. Блум "Жылаңаш жыланды" романшы Норман Мейлердің "Ежелгі кештер" (1983) романымен салыстырып, оның ұқсас негізгі мотивке ие екенін айтты. Ол Лоренстің "фашистік көркем шығарма" деп сипаттаған "Жылаңаш жылан" еңбегінде саяси теоретик ретінде жазғанын айтады. Ақын Ричард Олдингтон "Жылаңаш жыланды" "көрнекі және бірегей" деп сипаттады. Ол оны Фредерик Ролфтың "Адриан VII" романымен (1904) салыстырып, "екі кітапта да автор өзін осы жерде ешқашан қол жеткізе алмайтын билік позициясына көтерілгенін елестетеді" деп дәлелдеді. Ол роман Лоренстің "өзі уағыздап жүрген нәрселеріне қарсылық білдіретін қорқынышын" көрсетеді деп болжады. Ол Циприано мен Рамонды Д.Х. Лоуренстің проекциялары ретінде түсіндірді. Жазушы Энтони Берджесс "Жылаңаш жылан" романының Лоренстің романдарының ішіндегі ең ұнамайтын романы екенін айтты, себебі оның әзіл-сықақсыздығы және оқырмандарға аз қызығушылық тудыратын тақырыпты зерттеуі, "ежелгі ацтек құдайлары туралы білмейтін және олар қайта жанданған немесе Лоуренция Мексикасына нені білдіруі мүмкін". Ол оның аяқталуын сендірмейтін деп атады. Ливис пен Берджесс "Жылаңаш жыланды" "Кенгурумен" салыстырды, Берджесс ұқсастықты олардың қантөгіске ортақ мән беруі деп тапты. Ливис "Көкайық" және "Махаббаттағы әйелдер" секілді емес, "Аронның таяғы" (1922) және "Кенгуру" секілді "Жылаңаш жылан" романының "барлаушылық және тәжірибелік" екенін мәлімдеді. Ол бұқа күресі көрінісі сияқты ерекшеліктерін бағаласа да, оны жаман кітап деп есептеп, Лоренстің романдарының ең күрделісі емес деп санайды, оның "ежелгі мексика дінін жаңарту" туралы ойға берілгендігінен зардап шеккенін айтады. Сыншылар Кейт Леслиге әртүрлі интерпретациялар берді. Олдингтон мен Берджесс осы кейіпкерді Фрида Лоренстің бейнесі ретінде қарастырды, бірақ Ливис Лесли Фрида Лоренстің бейнесі емес екенін айтты. Сыншы Фредерик Крюс бұл кейіпкер Лоренстің "Лоренстік доктринаны" ұсынуға мүмкіндік бергенін айтты. "Жылаңаш жылан" романы феминист авторлары, мысалы философ Симона де Бовуар мен белсенді Кейт Миллетт сынға алды. Де Бовуар Лоренстің әйел сексуалдығына қарайтын көзқарасын дәрігер Грегорио Маранонмен салыстырды. Ол "Жылаңаш жылан" романы Лоренстің әйел мінез-құлқының идеалды түрін толыққанды білдіретінін айтты, онда "әйел жеке махаббаттан бас тартуы керек" және барлық мақтаныштан және еріктен бас тартуы керек. Миллетт бұл романды гомоэротикалық деп сипаттады. Ол оның "қасиеттілік көрінісін" Лоренстің романдарының педерастия көріністерінің "символдық түрдегі орынбасары" ретінде қарастырды. Ол бұл романның лайықты түрде назардан тыс қалғанын айтты, Лоренстің "протофашистік үнін", "күштің сүйіспеншілігін", "мақтандығын" және "жартылық, сыныптық және діни фанатизмін" сынады. Ол бұл романның саясат және өмірдің басқа салаларында жеңіске жетуге тырысуын және "ерлердің басымдығының дінін" ойлап табуын көрсететінін айтты, оның прозасы "фаллик басымдықты" мақтайды. Ол Леслиді "әйел кейіпкері" деп сипаттады. Ағылшыз профессоры Марианна Торговник бұл роман "әйелдердің ерлерге құл тәрізді бағынуын және оргазмға ұмтылудан бас тартуын жақтауы" және "көлемді прозасынан" зардап шегетінін айтты. Ол оның "Махаббаттағы әйелдер" романы сияқты Миллеттің сынға ұшырауы мүмкін екенін санайды. Торговник "Жылаңаш жылан" романы мен Лоренстің "Жолынан кеткен әйел" (1925) әңгімесінің "тәжірибе шегіне" қызығушылықтарын ортақ екенін айтты және екеуінің де Батайль және драматург Антони Арто сияқты жазушылардың туындыларына ұқсас, адам құрбандығына баса назар аударатынын анықтады. Ол "Жылаңаш жылан" романының "протофашизммен айыпталып" және "оның нәсілдік тезистерін кейде өте анық айтатынын" жазды. Ол Лоренстің "көшпенді нәсілдердің құлауы мен өрлеуі" туралы теорияларына негізделген көзқарастарын жариялайды. Лоренстің қорқынышы әсіресе ақ нәсілдің орын алмасуынан туындайды. Ол оны "Аронның таяғы" романы сияқты Лоренстің мансабының әйелдерге күдікпен қарап, оларға жаулық қатысқан кезеңінің бір бөлігі деп сипаттады. Л.Д. Кларк "Жылаңаш жыланды" "қиын" деп сипаттады. Ол бұл туындының қате түсінілуге бейім екенін және Лоренстің "жаңа жақсы хабар" ретінде адамзатқа жеткізуге ниеттенген "ашық насихат" екенін айтты. Ол оның "салмақты тілі", "керексіз қайталаулар" және "практикалық және көркемдік мақсаттардың шатасуы" сияқты кемшіліктерге ұшырағанын айтты, оның "пророқтық ұмтылыстарын" да кемшілік деп санады. Алайда, ол романды Лоренстің "жазған жерге деген терең сезімталдығымен" және "форма мен ортаны және символдарды синтездеудегі керемет шеберлігімен" құтқарылғанын айтты. Ол Лоренстің Блавацкидің ықпалында болғанын және оның "сүйек символизмі" ...