Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түпкі халықтардың және келісімдер бойынша құқықтардың конституциялық қорғалуы
Constitutional protection of aboriginal and treaty rights
Канадалық құқықтар мен бостандықтар хартасының 25-бабы – Хартадағы «Жалпы» тақырыбы астындағы бірінші бөлім және «Жалпы» саласындағы басқа бөлімдер сияқты, Хартадағы басқа құқықтарды түсіндіруге көмектеседі. 25-бап Канададағы түпкі халықтарға қатысты Хартаның ең тікелей бөлімі болғанымен, ол олар үшін жаңа құқықтар жасамайды немесе конституциялық мәртебе бермейді. Харта 1982 жылғы Конституциялық актінің бір бөлігі болып табылады. Түпкі халықтардың құқықтары, соның ішінде келісімдер бойынша құқықтар, 1982 жылғы Конституциялық актінің 35-бабына сәйкес тікелей конституциялық қорғауға ие.
Section 25 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms is the first section under the heading "General" in the Charter, and like other sections within the "General" sphere, it aids in the interpretation of rights elsewhere in the Charter. While section 25 is also the Charter section that deals most directly with Aboriginal peoples in Canada, it does not create or constitutionalize rights for them. The Charter is a part of the larger Constitution Act, 1982. Aboriginal rights, including treaty rights, receive more direct constitutional protection under section 35 of the Constitution Act, 1982.
Мақсаты
Басқаша айтқанда, Хартия аборигендердің құқықтарын кемсітпейтіндей етіп қолданылуы керек. Онтарио апелляциялық сотының R. v. Agawa (1988) ісінде көрсетілгендей, бұл бөлім "жаңа құқықтар бермейді", керісінше, ескі құқықтарды "қорғайды". Бұл Хартияға жатпайтын құқықтарды тану, 26-баптың талабынан – Хартияға жатпайтын құқықтардың бар екенін жоққа шығаруға болмайтындығынан – күштірек. Себебі 25-бап аборигендердің құқықтарының ғана емес, Хартияның өзімен де шектелуіне жол бермейтінін нақты айтады. Бұл ерекшелік Хартияны келісу кезінде туындады. 25-баптың мазмұны 1980 жылғы қазан айындағы Хартияның алғашқы нұсқасында болмаған, бірақ кейін 26-бапқа айналған бөлімнің бастапқы нұсқасында аборигендердің құқықтарының бар екенін жоққа шығаруға болмайтыны айтылған. Бұл аборигендер арасында наразылық тудырды, олар ұсынылған конституциялық түзетулерді өз құқықтарын жеткіліксіз қорғайтыны деп қарады. Олардың бірқатар басшылары – Ұлттық үнді бауырластығы, Канаданың инуиттерінің бірлестігі және Канаданың жергілікті халықтар кеңесі (қазіргі Аборигендер Конгресі) 1982 жылғы Конституциялық актіге 25 және 35-баптарды қосу арқылы қанағаттанғанға дейін бұл жағдай сақталды. 25-бапта тікелей аталатын құқықтар 1763 жылғы Корольдік жарлығындағы құқықтарды қамтиды. Олар сондай-ақ Индейлер туралы заң сияқты қалыпты заңнамамен құрылған құқықтарды да қамтуы мүмкін. Конституциялық сарапшы Питер Хогг бұл бөлім болмаса, 15-баптың (теңдік ережесі) осы құқықтарға қауіп төндіруі мүмкін деп болжайды, себебі олар этникалық топқа тән. Дегенмен, Жоғарғы соттың Corbiere v. Canada (1999) ісінде аборигендерге қатысты барлық заңнамалық ерекшеліктер 25-баппен қорғалмайтыны анықталды, сондықтан 15-бап аборигендердің резервацияларында тұрмайтын аборигендерге дауыс беру құқығын кеңейту үшін қолданылды. Хоггтың айтуынша, 25-бап қандай құқықтарды қорғайтыны әзірге белгісіз. Конституциялық актінің 35-бабы, Хартиядан тыс бола тұра, кейбір аборигендердің құқықтарын конституциялық деңгейде бекітеді. Хогг атап өткендей, бұл 25-бапты 35-баптан кем маңызды етеді, бірақ Corbiere ісі 35-баппен конституцияланбаған құқықтар 25-бап бойынша қорғалуы мүмкін екенін мүмкіндік ретінде қалдырады.
In other words, the Charter must be enforced in a way that does not diminish Aboriginal rights. As the Court of Appeal for Ontario held in R. v. Agawa (1988), the section "confers no new rights," but instead "shields" old ones. This is a stronger recognition for non Charter rights than section 26's requirement that the Charter cannot be interpreted to deny that non Charter rights exist, as section 25 specifically states that Aboriginal rights will not only continue to exist but also cannot be derogated by the Charter itself. The distinction came about during the negotiations of the Charter. Section 25's content did not appear in the first version of the Charter, in October 1980, but the original version of what later became section 26 did say that the existence of Aboriginal rights could not be denied. This sparked dramatic protests among Aboriginals, who viewed the proposed constitutional amendments as an insufficient protection of their rights. This persisted until some of their leaders, the National Indian Brotherhood, the Inuit Tapirisat of Canada, and the Native Council of Canada (now the Congress of Aboriginal Peoples), were appeased by the addition of sections 25 and 35 to the Constitution Act, 1982. The rights to which section 25 refers explicitly include those in the Royal Proclamation of 1763. They may also include those created by ordinary legislation, like the Indian Act, and constitutional scholar Peter Hogg has speculated that without this section, section 15 (the equality provision) would have possibly threatened these rights, since they are particular to a race. Nevertheless, in the Supreme Court case Corbiere v. Canada (1999), it was found that not all legislative distinctions relating to Aboriginals are protected by section 25, and section 15 was accordingly used to extend voting rights in Aboriginal reserves to Aboriginals who did not live in those reserves. As Hogg observes, what particular rights section 25 protects was in the meantime left uncertain. Section 35 of the Constitution Act, which falls outside the Charter, does constitutionalize some aboriginal rights. As Hogg notes, this makes section 25 altogether less important than section 35, but Corbiere leaves open the possibility that rights not constitutionalized by section 35 can have some protection under section 25.
Түпкүлгілік өзін-өзі басқару
Хартияның тұрғын халыққа және тұрғын халық үкіметіне қалай қолданылуы мәселесі 25-бапқа байланысты. Бір жағынан, тұрғын халық үкіметтері Хартияға бағынбайды деген пікірлер айтылды. Егер 35-бапта өзін-өзі басқару құқығы көзделсе және 25-бап тұрғын халықтың құқықтары Хартиямен шектелмейтінін қамтамасыз ететін болса, онда 25-бап өзін-өзі басқарудың да Хартиямен шектелмейтініне кепілдік береді. Екінші жағынан, Тұрғын халық мәселелері жөніндегі Корольдік комиссия бұрын 25-бап өзін-өзі басқарудың өміршеңдігіне кепілдік бергенімен, мұндай тұрғын халық үкіметтерінің өкілеттіктері жеке тұрғын халықтың Хартиядағы құқықтарына құрмет көрсетумен шектеледі деп мәлімдеген. Кейбір тайпалар Үндістер туралы заңға сәйкес белгілі бір деңгейде автономияға ие, ал кеңестердің осыдан туындайтын өкілеттіктері 25-баппен қорғалады. Алайда, 32-бап, федералды және провинциялық үкіметтерді Хартияға бағындыратын, тайпа кеңестерін қамтымауы мүмкін, егер олардың өкілеттіктері Үндістер туралы заңнан ғана емес, сонымен қатар дәстүрден де туындаса.
The question of how the Charter applies to Aboriginals and Aboriginal government has involved section 25. On the one hand, it has been argued that Aboriginal governments are not bound by the Charter. If section 35 includes a right to self government, and section 25 ensures Aboriginal rights are not limited by the Charter, then section 25 would also guarantee that self government is not limited by the Charter. On the other hand, the Royal Commission on Aboriginal Peoples once argued that while section 25 guarantees the existence of self government itself, the powers of such Aboriginal governments will be limited to respect the Charter rights of individual Aboriginals. Some bands receive a measure of autonomy under the Indian Act, and the consequent powers of the councils would be protected by section 25. Meanwhile, section 32, which bounds the federal and provincial governments to the Charter, may not include the band councils if their authority derives not only from the Indian Act but also tradition.
25-бөлімге өзгерістер
1983 жылы Конституцияға түзетулер енгізу туралы 1983 жылғы Жарлық қабылданғаннан кейін, 25-бапқа жер дауы талаптарымен байланысты құқықтарды қорғау кеңейтілді. Алғашқы мәтінде "жер дауы талаптарын реттеу арқылы" алынған құқықтар туралы айтылса, қазіргі нұсқада "жер дауы талаптары келісімдері арқылы қазіргі кезде бар немесе болашақта алынуы мүмкін" құқықтар туралы айтылған. Әдетте 25-бапқа стандартты 7/50 түзету формуласымен өзгеріс енгізілуі мүмкін болғанмен, бұл өзгеріс аборигендердің басшыларымен келісім бойынша жүзеге асырылды. Сонымен қатар, 1982 жылғы Конституциялық актіге 35.1-бап қосылды. Бұл жаңа бап болашақта 25-бапқа түзетулер енгізілгенге дейін премьер-министрдің аборигендердің басшыларымен кеңесуін қайтадан талап ететінін көрсетеді.
In 1983, with the passing of the Constitution Amendment Proclamation, 1983, section 25 was amended to expand the protection provided for rights associated with land claims. Whereas the original wording made reference to rights acquired "by way of land claim settlement," the current version refers to rights that "now exist by way of land claims agreements or may be so acquired." While ordinarily, section 25 could have been amended with the standard 7/50 amending formula, this change was also carried out with agreement of aboriginal leaders. At the same time, the Constitution Act, 1982 was amended to add section 35.1. This new section suggests that, before section 25 is amended in the future, consultation with aboriginal leaders will again be requested by the prime minister.
Сот үкімдері
Ғалым Селеста Хатчинсон бір мақалада соттардың 25-бапты тиімді пайдаланбағанын айтады. Бірақ, ол 25-баптың қолданылуын қарастырған Британдық Колумбия апелляциялық сотының R. v. Kapp ісін мысалға келтіреді. Ол, Kapp ісі 25-баптың тек Ұлттық Хартия бұзылған жағдайда ғана қолданыла ма, әлде Хартияға шағым түскен кезде-ақ қолданыла ма деген мәселені шешпегенін мәлімдейді. Дегенмен, Хатчинсон Капп ісі 25-бапты талқылауда маңызды үлес қосты деп санайды. Капп ісінде судья Киркпатрик 25-баптың алдымен Хартияға шағым түскен кезде қарастырылатынын қолдады және үш қадамдық сынақ ұсынды: 1) даулы құқық келісім-шарт, аборигендік немесе аборигендерге қатысты басқа құқық па? 2) егер ол "басқа" санатына жатса, аборигендердің өміріне қатысы бар ма? 3) Хартия арқылы ұсынылатын өтемақы аборигендердің құқықтарын шектеуі мүмкін бе?
Scholar Celeste Hutchinson remarks in an article that little has been done with section 25 by the courts. However, she points to the British Columbia Court of Appeal case R. v. Kapp as one that discusses section 25's application. She argues Kapp failed to resolve the issue of whether section 25 is only applied when the Charter is violated, or if applies earlier, when a Charter challenge is raised. Nevertheless, Hutchinson did feel Kapp provided some significant discussion of section 25. In Kapp, Justice Kirkpatrick endorsed the view that section 25 is first considered when a Charter challenge is raised, and made a three step test asking (1) is the right in question a treaty, Aboriginal or other right related to Aboriginals? (2) if it falls in the "other" category, does it relate to a part of Aboriginal life? (3) would the remedy possibly given by the Charter limit Aboriginal rights?