Кіріспе
Борагиналар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы Heliotropium , / h / i / l / i / ə / ' t / r / oʊ / p / i / əm /, / l / oʊ / / - дәстүрлі түрде Борагиналар тұқымдасына кіретін, бірақ Борагиналар жұмыс тобы Борагиналар отрядының Heliotropiaceae туысына орналастырылған. Бұл космополиттік туыста шамамен 325 түр бар, олар әдетте гелиотроптар деп аталады. Олар иттер мен мысықтарға, сондай-ақ адамдарға өте улы.
Heliotropium ,/h//iː//l//i//ə/'/t//r//oʊ//p//i//əm//, // //l//i//oʊ// / is a genus of flowering plants traditionally included in the family Boraginaceae s. l., but placed in the family Heliotropiaceae within the Boraginales order, by the Boraginales Working Group There are around 325 species in this almost cosmopolitan genus, which are commonly known as heliotropes. They are highly toxic to dogs and cats, as well as to humans.
Этимология
"Гелиотроп" атауы осы өсімдіктердің гүл шоғыры гүлдер қатарын Күнге қарай бұрады деген көне түсініктен алынған. λιος (helios) - грек тілінен "күн", τρέπειν (trepein) - "айналу" дегенді білдіреді. Орта ағылшын тіліндегі "turnsole" атауы да осы мағынаны білдіреді. Овидийдің "Метаморфозалар" кітабында айтылған классикалық аңызда судың нимфасы Клите күн құдайы Гелиосқа ғашық болып, оған сатқындық жасады деп ойланады. Ол сол кездегі гүлдері әрдайым күнді қаратып тұратын гелиотропқа айналды.
Морфология
Heliotropiaceae тұқымдасының басқа мүшелері сияқты Heliotropium тұқымдасының өсімдіктерінде 5 мерозды, тетрациклді гүлдер және актиноморфты короллалар бар. Олар сондай-ақ өздерінің ерекше терминалды стильдері мен қатты өзгертілген стигматикалық басында (базальды стигма, тұқымсыз шыңы) бөліседі. Бұл тұқымның түрлері әдетте шөптер немесе тек қана бұталар болып табылады және олардың құрғақ жемістерімен сипатталады, олар екі немесе төрт мерикарпидке бөлінеді.
Экология және адам пайдалануы
Гелиотроптар - кең тараған бау-бақша өсімдіктері, ең бастысы бау-бақша гелиотропы (H. arborescens). Кейбір түрлері арамшөптер, ал көпшілігі пиролизидин алкалоидтарының мол болуына байланысты жегенде гепатотоксикалық болып табылады. Бұл улы өсімдікті көп ішуден иттердің өлімі болған. Кейбір данаинді көбелектер, мысалы, аталық патшаша көбелектер, пиролизидин алкалоидтарына қызығып, бұл өсімдіктерге келеді. Бұл тамаққа ұнамайтын және жануарлардың көпшілігі оны мүлдем елемейтін болса да, аттар, шошқалар мен ірі қара малдың саңырауқұлақтың ластануынан улануы туралы оқиғалар болды. Қанатлы бауыршақтардың бірі - шөпті асыл тастар (Freyeria trochylus) -ның кеміргіштері H. strigosum-мен қоректенеді. Гелиотроп гүлдерінің шырыны, атап айтқанда еуропалық гелиотроп (H. europaeum), орта ғасырлар мен ерте заманауи француз асханасында тағам бояуы ретінде қолданылған. Рагтаймның ең танымал фортепианолық әуендерінің бірі - "Гелиотроп букеті" 1907 жылы Луи Шовин (алғашқы екі сап) және Скотт Джоплин (соңғы екі сап) жазған. Бақша гелиотропы Оңтүстік Еуропада иісмай құрауышы ретінде өсіріледі. Дерматомиозит ауруының бетіндегі қызғылт түстегі сызаты "гелиотроптық сызат" деп аталады, өйткені ол Е. arborescens-ке ұқсайды.
Гелиотрин және гелиотридин
Гелиотропиум тұқымының тұқымдары 1940-50 жылдары оларды үлкен мөлшерде пайдаланған халықтарда бауыр ауруларына себепші екені анықталды, бұл байқаусыз (азық-түлік өнімдерін ластайтын зат ретінде) немесе әдейі (белгілі бір ауруларды емдеу үшін шөптік инфузияларды ішумен байланысты). Тұқымдарда пиролизидин алкалоидтарының жоғары концентрациясы, негізінен гелиотриннің N оксиді (74%) және лазиокарпинге ұқсас бір немесе екі басқа қосылыстар бар. Соңғы кезде 1993 және 2017 жылдары Тажикстанда Heliotropium lasiocarpum тұқымымен зақымдалған бидайдан улану жағдайлары туралы хабарланған.
Таксономия
Молекулалық филогенетика арқылы қолдау тапқан таксономиялық қайта қарау Euploca-ны Heliotropium-дан бөлек тұқым ретінде тануға әкелді. Гелиотамнның әртараптануы миоценнің аяғында орын алған деп есептеледі. Гелиотамнның жасы оның әртараптануы Анд тауларының көтерілуімен тікелей туындаған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл Андтың ішкі аңғарлары мен Анд шөпшесінде түрленуді алға тартқан болар еді. Бұл аймақтағы эндемикалық Heliothamnus таксондарының көпшілігі осы орталарға ғана шектелген, бұл теорияны Heliothamnus әртараптандыруын түсіндіретін қазіргі жетекші теория ретінде қолдап отыр.