Кіріспе

Наяқ (сондай-ақ, "Батыр" деген атпен және "Наяқ: Батыр" деген атпен шыққан) – 1966 жылы түсірілген үндістандық бенгал тіліндегі драмалық фильм. Фильмнің композиторы, сценарийін жазған және режиссері – Сатьяжит Рэй. Бұл "Канченджунга" (1962) фильмінен кейін Рэйдің екінші толыққанды түпнұсқа сценарийі болды. Оқиғаның негізінде 24 сағаттық пойыз сапарымен Калькуттадан Делиге ұлттық сыйлықты алуға барушы белгілі актер тұр. Бірақ ол жас журналистке өзінің қателіктерін, әлсіздіктерін және өкініштерін айта келеді. Журналист оның мақтанғанының артында өмірі жеті флэшбек және екі арман арқылы ашылатын терең қайғыға толы адам жатқанын түсінеді. Фильмде басты рөлді Уттам Кумар, ал екінші рөлді Шармила Тагор сомдады. "Наяқ" фильмінде Уттам Кумар Ариндам Мукерджи рөлін осылай шайырлықпен және оңайлықпен ойнайды, тіпті ол өзінің өмірін түсіріп алғандай көрінеді. Рэй бізге өзінің жоғарыпарлы, әлемдік деңгейдегі кейіпкерлігінің артында жасырынып жүрген осал кейіпкерді ұсынады. Кумар да өз рөлінде мінсіз, қиын міндеттің бәрін де орындап шығады. Шармила Тагор Адити рөлін керемет сомдайды. Адити – Ариндамның шын ниеттерін ашатын жалғыз адам. Екеуінің арасындағы тартымды әңгімелер ойға қосымша ойлар тудырады. Рэй жолаушылардың әртүрлі әрекеттерін пайдаланып, жұлдыздардың екіжүзділігі мен кемшіліктерінің қадірлі адамдардан ешқандай айырмасы жоқ екенін көрсетуге тырысады. Фильмдегі басқа кейіпкерлер моральдық өлшемдерді сақтауға көмектеседі. Сатьяжит Рэй үлкен фильмдер түсіруді ұнатпайтынын, қарапайым адамдардың, көшедегі адамдардың тарихын айтуды артық көретінін жиі айтқан. Оның фильмдері сияқты, әңгімелері де осы қалауын көрсетеді – олардың көпшілігі қарапайым адамдардың өмірін бейнелейді, олардың барлығы да ерекшеліксіз, өте жалғыздық сезінеді. Ендеше, Рэй неліктен "Наяқ" (Батыр) фильмін жасауға шешім қабылдады? Бұл фильм – өте танымал актердің өмірі, танымалдылық толқынында серуендеп, одан ләззат алатын, бойымен мақтанатын жас супержұлдыз туралы. Жауабы фильмнің өзінде жатыр – ол өте бай, өте терең, бірақ қарапайым тілмен айтылған фильм. Мүмкін, оны Сатьяжит Рэйдің ұлы мансабындағы ең үздік туындыларының бірі деп айтуға болатын шығар.

Сюжет

Фильмнің сюжеті шамалы дәрежеде Ингмар Бергманның "Жабайы жемістерінен" шабыттанды. Бенгал фильмдерінің танымал актері Ариндам Мукерджи (Утам Кумар) қадірлі жүлде алу үшін астанаға, Делиге шақырылады. Ол пойызбен жолға шығады. Таңғы газет келіп, оның қатысқан жанжалы туралы мақала жарияланады. Пойыздың вагонында ол "Адхуника" – заманауи әйелдер журналының редакторы, жас журналист Адити Сенгуптамен (Шармила Тагор) танысады. 1966 жылғы Рейдің хатында: "Мен Matinee Idol мен пойызбен келе жатқан қыздың арасындағы қарым-қатынасты дамытқым келді. Романтикаға уақыт жетпеді, бірақ қызықты дамуы бар бір нәрсе жасағым болды. Апатия мен белгілі бір жек көрудің, мейірімділікке айналуы үміт беретіндей болды. Сондықтан мен Адитиді оңай сұлулыққа, келбетке, сабырлылыққа қарсы сұрақ қойып, күмәнданатын, сәлтенді қыз етіп жасадым, оның көмекке мұқтаж екенін, жалғыздыққа ұшырағанын білгенше. Ол оның сыртқы бейнесіне қарамастан, ішкі әлемін көре алады. Бастапқыда ол журналистік зерттеу үшін "материал" ғана, бірақ оны пайдаланудың әдепсіз екенін түсінгенге дейін ашылу процесі белгілі бір деңгейге жетеді. Одан кейін оған деген мейірім мен көмектесу ниеті оянады. Екеуінің арасындағы байланыс нәзік, бірақ шынайы. Ол одан зияткерлік тұрғыдан жоғары тұр, оның мейірімділігі – олардың арасындағы жалғыз байланысқа мүмкіндік беруде.

Кастинг

Рэй сценарий жазғаннан бері Арындым рөліне Уттам Кумарды таңдау шартты болды. Бірақ, бастапқыда Рэй Адити рөліне Мадхаби Мукерджині таңдады. Алайда Мадхаби жеке себептерге байланысты ұсыныстан бас тартты. Рэй Адити рөліне ешқандай актриса таба алмаған соң, Шармила Тагорды ойлады. Сол жылдары Тагор үнді фильмдерін түсірумен шұғылданып жүрген. Рэйдің ұлы Сандип Райдың айтуынша, Шармила сол кезде Тайгер Патаудимен қарым-қатынаста болған. Тайгер де сол кезде түсірілім алаңына келіп тұратын. Бхарти Деви және басқа да белгілі актрисалар қосалқы рөлдерді сомдады. Рэйдің фильмдерінде басты рөлдерді ойнаған Сумитра Чаттерджи де Арындым рөліне үміттенеді. Бірақ Рэйдің ойында Уттам болды.

Даму

Фильм 1965 жылдың екінші жартысында түсірілді. Көптеген адамдар фильмді пойызбен түсірген деп ойлады. Бірақ бастапқыда фильм NT Studio (New Theaters) 1 және 2 студияларында түсірілді. Көркемдік жетекші Банши Чандра Гупта пойыз вагондарының жасалуын көру үшін Сантрагачи түйіскен жеріне барды. Кейін ол пойыз жасауға қатысты бөлшектерді әкеліп, студияда сәнді "Радждани Экспресс" пойызын құрастырды. Пойыздың сыртқы түсірілімдері, кадрлар мен дыбысы Калькуттадан Делиге жасалған нағыз пойыз сапарынан алынды, осы сапарды Банши өзі түсірді. Фильм сондай-ақ Хаура станциясында түсірілді, ал Өтем станциясындағы шай ішу көрінісі Ханян станциясынан алынған. Осы көрісте Шармиланың түсірілімдері студияда жүргізілді. "Наяк" фильміне түсірілімдерге кіріспес бұрын Өтем қызылшаға шалдықты. Оның бетінде қара дақтар пайда болды. Бірінші күні Рей Өтемге макияжсыз түсіруді бұйырды. Өтем Рейге қызылшаның іздері бар екенін айтып, макияжға рұқсат беруді сұрады, бірақ Рей оны кейінірек түсірілім кезінде макияж жасайтынына сендірді. Бір сахнада ол қол қою үшін қаламды қалтасынан шығарды. Қаламның сиясы бітіп қалған еді. Сатьяжит "Стоп!" деді, сосын Өтем жеңіл қозғалыспен қайтадан қол қоюға тырысты. Ол жұмыс істемеді, сондықтан ол алдындағы су стаканына қаламды малып, қол қойды. Сатьяжит осы көрініске өте қуанды. Бұл Өтемнің шеберлігін көрсетті. Шармила Тагордың сол кезде әйелдер арасында танымал болған сәнді, заманауи әйнегі бар еді. Рей өте ұқыпты адам ретінде танымал болғандықтан, "Наяк" фильмінде ол Рейдің көңіліне толыққандай келмеген 100 шаш шашқа арналған щетканы қабылдамады және содан кейін Өтем үшін біреуін таңдады.

Шығару және қабылдау

Фильмнің премьерасы "Индира" кинотеатрында өтті. Сатьяжит Рей премьераға қатысуға Уттам Кумарды шақырды. Уттам Кумар "Индира" залына келгенде, оны көру үшін мыңдаған адам жиналды, жағдайды реттеу үшін полиция күш салды. Фильм 1966 жылдың 6 мамырында Үндістанда және Берлин кинофестивалінде көрсетіліп, сыншылардың зор ризашылығына ие болды. АҚШ-та 1974 жылы шықты. Бұл бенгал киносының екі белгілі тұлғасы – Сатьяжит Рей мен Уттам Кумардың алғаш рет бірге жұмыс істегені еді. Уттам Кумар бұл фильмді өзінің мансабындағы ең жақсы фильмдердің бірі деп атады. Әйгілі голливуд актрисасы Элизабет Тейлор Лондоннан "Наяк" фильмін көргенде, Уттамның тамаша ойыны мен экрандағы бейнесіне қатты әсерленді. Бұл фильм Уттамға халықаралық деңгейде танымалдық әкелді. Фильм прокатта рекордтық табысқа ие болды. Рэй Уттамның қазасынан кейін былай деп жазды: "Уттам ойнаған кейіпкер туралы терең талдау деңгейінде әңгімелескенімді есімде жоқ. Бірақ ол үнемі мені күтпеген әрекеттерімен және мінез-құлқының ұсақ детальдарымен таң қалдырып, қуантты. Бұл детальдер одан туындады, менің емес, және олар әрқашан кейіпкерге сай келіп, көріністі жақсартты. Олар соншалықты табиғи болды, олардың жеңінен пайда болғандай көрінді. Егер ол ойланып тұрса да, ол туралы ешқашан айтпады." Сондай-ақ, ол бұл фильмде қателіктер жіберген болуы мүмкін, бірақ Уттам бірде-бір қателік жасаған жоқ, әрбір кадр бір рет түсіріліп бекітілді. "Наяк" фильміндегі рөлі үшін Уттам Кумар Forbes India журналының барлық уақыттағы 25 үздік актерлік жұмысына енді. Академия киноархивінде цифрлық түрде жаңартылғаннан кейін "Наяк" 2014 жылы Берлин кинофестивалінде қайта көрсетілді. Фильм қайтадан сәтті болды.

Сақтау және қалпына келтіру

Фильм – 2014 жылғы қаңтарда қайта көрсетілімге шығарылатын Райдың төрт фильмінен бірі. «Наяк» фильмі 2004 жылы Академия киноархивінде сақталды.

Мұра

2010 жылы Срижит Мукерджи режиссерлік еткен «Autograph» бенгал фильмі Наяққа құрмет көрсету мақсатымен түсірілген.