Кіріспе
Санскрит сөзі "шрутиге қатысты" дегенді білдіреді. Шраута – индуизмнің Ведаларына негізделген нәрсені білдіретін санскрит сөзі, яғни "шрутиге қатысты" нәрсе. Клостермайер де осы пікірмен келісіп, префикстің "шрутиге қатысты" деген мағынаны білдіретінін, сондай-ақ шрутиге байланысты рәсімдер мен мәтіндерді қамтитынын айтады. Бұл сөз ғылыми әдебиеттерде кейде "шраута" деп те жазылады.
Śrauta is a Sanskrit word that means "belonging to śruti", that is, anything based on the Vedas of Hinduism. Klostermaier concurs, stating that the prefix means "belonging to śruti", and includes ceremonies and texts related to śruti. The word is sometimes spelled shrauta in scholarly literature.
Тарих
Үнді діндері арқылы тараған хома дәстүрлері бүкіл Азияда, Самарқандтан Жапонияға дейін 3000 жылдық тарихқа ие. Хома, оның барлық азиялық нұсқаларында, отқа тағамдық сыйлықтар ұсынатын рәсімдік амал болып табылады және түп тамыры Веда дініне жетеді. Яджна немесе ведалық отқа құрбандық шалу рәсімі, Үнді контекстінде, ертедегі шрути (Веда) рәсімдерінің ерекше белгісі болды. Ведалық рәсімдер жеуге немесе ішуге жарамды сүт, май, йогурт, күріш, арпа, жануар немесе кез келген құнды заттарды құрбандыққа шалудан тұрады, олар оттықтардың көмегімен құдайларға арналады. Филис Граноффтың айтуынша, шраута "отқа шалу" амалдары әртүрлі буддалық және джайнистік дәстүрлерге көшірілді, олардың мәтіндері индуистік дәстүрлердің "әдет-ғұрыптық алуандығын" қабылдады, бірақ орта ғасырларда дамыған өзгерістермен. Мусаши Тачикава атап көрсеткендей, хома стиліндегі ведалық құрбандық шалу рәсімдері Махаяна буддизміне сіңірілді және хома рәсімдері Тибет, Қытай және Жапониядағы кейбір буддалық дәстүрлерде бүгінге дейін орындалуда.
Шраута сутралары
Шраутасұтралар санскрит сутрасы әдебиетінің бір бөлігін құрайды. Олардың тақырыптары үлкен рәсімдерде шрути корпусын пайдалану туралы нұсқауларды және осы маңызды ведалық рәсімдерді дұрыс орындауды қамтиды, бұл мәселелер Веданың брахмана қабаттарында да кездеседі, бірақ одан да жүйелі және егжей-тегжейлі түрде ұсынылған. Баудхаяна шраутасұтрасы шраутасұтра жанрындағы ең көне мәтін болып саналады және қосымшасында парибхасасұтраны (анықтамалар, сөздік бөлімі) қамтиды. Апастамба шраутасұтрасы сияқты ерте мәтіндер мен кейінірек жазылған Катяяна да Парибхаса сұтра бөлімінен басталады. Шулбасұтралар немесе шулвасұтралар шраутасұтралардың қосымшалары болып табылады және веди (ведалық құрбандық алаңы) үшін геометриялық нысандарды салудың математикалық әдістемесімен айналысады. Санскрит тіліндегі шулба сөзі "арқан" дегенді білдіреді, сондықтан бұл мәтіндер "арқан ережелері" деп аталады. Ким Плофкердің сөзіне сәйкес, олар қазіргі математикалық терминологияда "жазық фигуралардың ауданын сақтайтын түрлендірулер" деп аталатын нәрсені ұсынады, геометриялық формулалар мен тұрақтыларды қысқаша түсіндіреді. Тарихқа дейін бес шулбасұтра жетіп келді, олардың ең көнесі Бодхаяна шулбасұтрасы (б.з.д. 800–500 ж.), ал Катяянаның мәтіні хронологиялық тұрғыдан ең жасы болуы мүмкін (б.з.д. ≈300 ж.).
Жануарлар мен өсімдіктер құрбандыққа шалынады
Шраута рәсімдері күрделілігі жағынан әртүрлі болды. Шраута рәсімінің алғашқы қадамы – құрбандық алаңын жасау, содан кейін отты тұтандыру, одан кейін Хавир яджняларын оқу, сосын сүт немесе ішімдік сұйықтықты отқа құю, және соңында мантралармен дұға ету. Күрделі Шраута рәсімдері ай циклына (Даршапурнамаса) және маусымдық рәсімдерге негізделген. Витцельдің сөзінше, "Пасубанда немесе "Жануар құрбандығы" Сома рәсіміне енгізілген және жануарды өлтіруді қамтиды". Бұл құрбандық шаруасы жамандыққа толы саналды, сондықтан құрбандық алаңының сыртында "қан төкпестен" жануарды тұншықтыру амалы қолданылды. Жануарды өлтіру – жамандық пен ластанудың (папа, агха, энас) бір түрі деп есептелді, ал кейінгі/пост-Ригведа дәуірінде осы жамандықтан қашу үшін реформалар жасалды. Тимоти Любиннің мәлімдеуінше, Шраута рәсімінде жануар құрбандығын пішінделген қамырмен (пистапасу) немесе майға толы ыдыстармен (ажьяпасу) алмастыру кем дегенде 600 жылдан бері қолданылып келеді, бірақ мұндай алмастыру Шраута рәсімдері туралы мәтіндерде мақұлданбаған. Уша Гровердің айтуынша, жануар құрбандығын вегетариандық ұсыныспен алмастыру туралы пікірталас Яджурведаның Шатапатха Брахманасының 1.2.3 бөлімінде кездеседі. Гровердің сөзінше, бұл бөлім Шраута рәсімінде құдайларға ұсынылатын материалдың қадамдық өзгерісін көрсетеді.
Құлдырау
Алексис Сандерсонның пікірінше, шраута рәсімдері біздің эрамыздың V-XIII ғасырлары аралығында төмендеді. Осы кезеңде шраута құрбандықтарынан сиыр мал, жер, храмдар мен сатрани (тамақтандыру үйлері) салуға арналған мүліктерді беру, сондай-ақ діни рәсімдердің бір бөлігі ретінде су қоймаларын салу сияқты қайырымдылық сыйлықтарына көшу болды.
Қазіргі заманғы тәжірибелер
Шраутаның көптеген рәсімдері қазіргі заманда сирек орындалады. Шраута дәстүрлерінің кейбіреулері ғалымдар тарапынан Андхра-Прадештің ауылдық аймақтарында, сондай-ақ Үндістан мен Непалдың басқа да жерлерінде байқалып, зерттелді. Жығалаулық Андхрадағы шраута дәстүрлері туралы Дэвид Книп хабарлаған, ал 1975 жылы Фритс Стал Кералада бір шраута рәсімін бейнеге түсірген. Аксель Майклстың сөзіне сәйкес, қазіргі индуизм мен буддизмде кездесетін хома құрбандықтары Ведалық шраута рәсімінің қарапайым түрі ретінде қалыптасқан. Көптеген ғалымдар, мысалы Мэри МакГи, Стефани Джеймисон, Кэтрин Янг және Лори Паттон, ежелгі заманнан бері индуизмнің шраута рәсімдерінде мантраларды оқыған әйелдер болғанын айтқан.
Бұрынғы іс-әрекеттер
Ашвамедха мен Раджасуя қазіргі таңда орындалмайды. Пурушамедха, яғни адамдық құрбандық, ешқашан өткізілген-дігі күмәнді.
Ықпал
Роберт Белланың айтуынша, шраута рәсімдері күрделі және қымбатқа соқты. Белла былай қосады, брахманға Шраутаның күрделі рәсімін өткізу үшін өте бай болу қажет. Брайан Смит Упанишадтарды Шраута стиліндегі әлеуметтік рәсімдердің құлдырауына және осы рәсімдер ұсынып тұрған дүниетанымына бағытталған қозғалыс деп сипаттайды. Упанишадтардың ілімдері Ведалық ритуализмнің шыңы емес, оның жойылуы болды. Бұл б.з.б. 1-ші мыңжылдықта үнді діндерінің дамуына елеулі әсер етті, бұл Веданта және индуизм философиясының басқа мектептерімен қатар, ежелгі үнді қоғамының патшалық тобы арасында буддалық және джайналық әсерлерге де қатысты. Уақыт өте келе, ежелгі Үндістанның ғалымдары, мысалы, "Пранагнихотра" сияқты Упанишадтарды жазды, олар назарды сыртқы рәсімдерден өзіндік білімге және адамның ішкі ритуалдарына аударды. Хенк Бодевицтің сөзіне сәйкес, Пранагнихотра – бұл сыртқы, қоғамдық Агнихотра рәсімін (сраута рәсімі) алмастырған, жеке, ішкі ритуал. Бұл эволюция адам денесіндегі сезім мүшелерін білдіретін девалар (құдайлар) туралы ведалық идеяға және адам денесінің Брахман – метафизикалық, өзгермейтін шындық ғибадатханасы екендігіне негізделген. Бұл принцип көптеген Упанишадтарда кездеседі, соның ішінде "Пранагнихотра" Упанишадында, "Брихадараньяка" Упанишадының 2.2-бөлімінде, "Каушитаки" Упанишадының 1.4 және 2.1–2.5-бөлімдерінде, "Прашна" Упанишадының 2-тарауында және тағы басқаларында. Бодевицтің пікірінше, бұл ежелгі үнді ойлауының "өзіндік немесе адамның толық бейнесі басты орынға шыққан, ал жан – ең жоғары принциптің немесе құдайдың көрінісі" кезеңін көрсетеді. Осылайша, Шраута Агнихотра құрбандығы Прана Агнихотра құрбандығы тұжырымына айналды. Хистерман Пранагнихотра құрбандығын, орындаушының сыртқы көмек немесе өзара қарым-қатынассыз, тамақ пен өз денесін ғибадатхана ретінде пайдаланып құрбандық ететін ритуал деп сипаттайды, бұл ритуал индуистерге "қоғамда болып тұрып, одан тәуелсіздігін сақтауға" мүмкіндік береді, ал оның қарапайымдылығы "Ведалық ритуализмнің соңғы станциясы" екенін көрсетеді.