Кіріспе

Нацилан (/n/oʊ/t/s/aɪ/'k/l/ɑː/n/eɪ/ nohtsyKLAHnay) - Американың солтүстік-батыс жағалауындағы Тлингит мәдениетінің түрлі табиғаттан тыс жануарлар түрлерінің қалай жаратылғаны туралы Тлингит және Хайда ертегілерінің бірі "Қара балық" мифінің адам кейіпкері. Бұл әңгімелер адамдар мен басқа жануарлар түрлерінің толықтай үйлесімді өмір сүруінің түс сияқты сипаттамаларын көрсетеді. Жануарлар жартылай құдайлар ретінде суреттелген және әрқашан жеке тұлғалық есімдер ретінде аталады (мысалы, "Ракун" және "Караван"). Осыған ұқсас басқа да оқиғалар бар, мысалы, Ракунның құйрығына сақина қалай ілінгендігі және неге Пума орманға жиі жасырынып жүреді. Қарабалық - Хайда мәдениетіндегі ең маңызды тіршілік иесі. Тлингиттерде қара балық адаммен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, оны жоғары бағалайды. Ол табиғаттың аса күшті күшін білдіреді, ол адамнан басқа барлық жаратылыстарға өлім әкеледі және қорқынышты болады, ол оны күтеді. Бұл оқиғаның себебін түсіндіреміз. Бұл әңгіменің көптеген нұсқалары бар, кейбіреулері басқаларына қарағанда әлдеқайда қатыгез, ал нақты мәліметтер әңгіме айтушыға байланысты әртүрлі, бірақ әңгіменің негізгі тақырыбы әрқашан бірдей.

Әңгіме

Бұл ертегі жас жауынгер Нациланмен басталады. Оның шеберлігі, ақыл-ойы және әдеттегі жағымды мінез-құлқымен басшы болуға тиіс. Бұған ағалары қатты қызғанышпен қарап, оны биліктен құлатуға сөз байласады. Бауырлары Нациланды балық аулауға алып кетеді. Ол уайымға түсіп, бауырластар Натсиланы кемеден лақтырып тастап, қайықтап кетеді. Нацилан суға бата бастағанда, оны теңіз саңырауқұлағы тауып, құтқарады. Ол оны үлкен аралға алып барып, теңіз саңырауқұлағының оған көмектесуі үшін құрлыққа тым алыс екенін айтады. Оның орнына Нациланға қамқорлық жасаймын деп уәде береді және аң аулау мен балық аулаудың ең жақсы жерлерін көрсетеді. Нацилан жаңа аралда жалғыз қалған соң, теңіз саңырауқұлағы оған соңғы сыйлық береді, ол тұқымнан тұратын қап және Нациланға оларды себуді тапсырады. Нацилан осылай істейді де, жылдар өте тұқымдарынан ағаш түрлерінің таңғаларлық жиынтығы өсіп шығады. Нацилан ағаштан құрал-саймандар мен қайық жасап шығарады. Содан кейін Нацилан теңіз саңырауқұлағына ризашылығын білдіріп, жаңа тотемді оюға тырысады. Ол барлық ағаштардан сынап көрді, бірақ үлкен сары кедрді пайдаланып, одан үлкен балықты оюды және оны теңіз саңырауқұлағының табуы үшін жағаға қалдырды. Келесі күні таңертең Нацилан жағаға шыққанда, балық кескіндемесі жоғалып, шығанақта бірінші қасқыр кит - Қара балық жүзіп жүр. Қайық пен керек-жарақты алып, Нацилан үйіне қарай сапар шегеді. Ол келгенде ағаларының қайтадан балық аулап, айтысып жатқанын көреді. Ол Қарабалыққа олардың қайығын жойып, бауырларын батырыңыз деп бұйырады, ол дереу орындайды. Қайтып оралғанда Нацилан бұйырады: "Бұл күннен бастап ешқашан адамға зиян келтірмеңіз, теңізде қиындыққа тап болған адамға көмектесіңіз". Содан кейін балықты теңізге жібереді. Нацилан ағалары қастандықпен қорқытып келген ауылына оралады да, ауыл басшысы болады.

Түрі

Басқа нұсқада Нацилан алыстағы ауылға үйленген; ол шебер кескіш және аңшы, ал оған сатқындық жасаған Нациланның қызғаныш ағалары. Теңіз арыстанын аулау кезінде Нацилан тас аралға секіріп түсіп, теңіз арыстанын найзасымен жарақаттады; көмек берудің орнына, аға ағалары онымен бірге жолға шықпайды және оны бос аралда қалдырады, ең кіші інісі Нациланды құдай етіп құрметтегеніне қарамастан. Түн түсе, от жағудың жолы жоқ, Нацилан адам түріндегі теңіз арыстаны құтқара алмайынша мұздап қалады. Оның құтқарушысын теңіз арыстандары патшасы жіберген екен, ол Нациланнан ұлын құтқаруды сұрайды; Нацилан патшаның ұлын ол аңшылық кезінде жарақат алған адам ретінде таниды. Ол теңіз арыстанының жағындағы сынған найзасын тартып, зақымдалған жараның құрғауына мүмкіндік береді. Патша қуаныштан қалмады, Нациланды асырап алған ауылына аман-есен алып барды, онда ол әйелімен қысқа уақытқа кездесті, өйткені ағалары аң аулаудан қайтып келгенде, ол оны жоғалтып кетті деп ойлаған. Ол оған кесу құралдарын әкеледі, ал ол оларды өзімен бірге қоршаған орманға алып кетеді, жасырын түрде қоныстанды және өш алуды жоспарлайды. Ол алдымен қара балықты қара шыршадан оюлап алады; оюды бұғазға апаратын төрт көлдің тізбегінде сынап көреді, ол қысқа уақытқа жүзіп, содан кейін бірінші тоғанға батады. Екінші кескін қызыл кедрден жасалған; ол бірінші тоғаннан екінші тоғанға секіреді, бірақ көп ұзамай қарағай кескініндей суға батады. Үшінші ою - перзент, бірінші және екінші тоғаннан секіріп шығады, бірақ үшінші тоғанға батырады. Оның төртінші кескіндемесі сары кедрден жасалған, ол көлдерді сәтті аралап шыққаннан кейін теңізге жүзіп шығады. Нацилан теңіз арыстанының патшасын мақтап, сары кедрді Қарабалықты басқа аңшылыққа шыққан күйеу ағаларының канойын батырыңыз деп бұйырады, бірақ кішісін құтқарыңыз. Қанояны батып кеткеннен кейін, Қарабалық Нациланға қайта оралады, ол оған ешқашан басқа адамға зиян келтірмеуді үйретеді; ең жас қайын інісі шығанаққа шығады және ақыр соңында әкесі ауылына басшы болады. Ал Нациланды ешкім қайтадан көрмеді, бірақ кейбіреулер оны екі қасқыр китінің үстінде алыс теңізге шығып жүргенін көргенін айтады.

Интерпретация

Бұл әңгіменің өзін-өзі сақтау, жер мен кармаға деген сенімнің анық тақырыптары бар, бірақ оны тлингиттер ой қалпында түсіндіру керек, онда өмір мен жануарлар адамдармен тең (егер одан да лайықты болмаса). Сондықтан Қарабалық табиғат пен адам баласы біріккенде қол жеткізілетін табиғат күшін білдіреді (көшірмесі Нациланның қолынан шыққан болса да, оны теңіз саңырауқұлағы тірілтеді деп болжанады). Қатты аяқтайды да, бұны дұрыс түсінбеу керек: бұл бақытты аяқ, онда жақсылық пен табиғат (Нацилан мен Қарабалық) адамнан (қауындар) ғана басым болды. Жабайы табиғатта, киік адамдарға шабуыл жасамайды; бұл киік әлеуметтік нормаларға байланысты ма, әлде адамдар олардың тұрақты диетасының бөлігі емес пе, белгісіз. Адамдар арасында қаза болғандардың барлығы да теңіз сүтқоректілері парктерінде болған.

Танымал мәдениетте

Диснейдің "Гаргойл" мультфильміндегі кішігірім кейіпкердің есімі Нацилан. Нацилан оқиғасының нұсқасы ("Нацилан" деп аталады) 1993 жылы түсірілген "Free Willy" фильмінде баяндалған (уақыт белгісі: 47 минут).