Құдайдың үшінші ғибадатханасы: Иерусалимдегі қайта құру туралы арман

Құдайдың үшінші ғибадатханасы: Иерусалемдегі еврей ғибадатханасының қайта құрылуы туралы аңыз, тарих және діни маңызы.

18 мин оқу

100%

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Иерусалимдегі қайта салынған яһудилердің қасиетті ғибадатханасы
іске аспаған яһуди ғибадатханасы

"Үшінші ғибадатхана" (בֵּית הַמִּקְדָּשׁ הַשְּׁלִישִׁי, Bēṯ hamMīqdāš hašŠlīšī) – Иерусалимде қайта салынбақ болған гипотетикалық ғибадатхана. Ол Сүлейменнің ғибадатханасы мен Екінші ғибадатхананың орнын басады, біріншісі б.з.д. 587 жылы Вавилонның Иерусалимді қоршауы кезінде, ал екіншісі 70 жылы Римнің Иерусалимді қоршауы кезінде қиратылған. Үшінші ғибадатхана туралы ұғым және оны құруға деген ниет иудаизмде, әсіресе ортодоксал иудаизмде қасиетті саналады. Бұл яһудилер үшін ең қасиетті құлшылық орны болар еді. Еврей Киелі кітабында яһуди пайғамбарларының Мәсіх ғасыры алдында немесе оның ішінде оны салуға шақырғандығы айтылған. Үшінші ғибадатхананың құрылысы христиан эсхатологиясының кейбір түсіндірмелерінде де маңызды рөл атқарады. Израильдегі идеологиялық қозғаушы күш ретінде, кейбір берілген яһудилер тобында Иерусалимнің ескі қаласындағы Храм тауында Үшінші ғибадатхананы салу жобасын күту идеясы қолдау тапқан. Үшінші ғибадатхананы салуға мұсылмандар қарсылық білдіреді, себебі онда Салынған Жас Тастың күмбезі орналасқан. Халықаралық қауымдастықтың көп бөлігі Израиль мен Палестина Ұлттық Өкіметі арасындағы аумақтық таластардың салдарынан Иерусалимге қатысты кез келген егемендікті мойындаудан бас тартты, өйткені екі тарап та оны өздерінің астанасы деп жариялаған.

Қайта құруға тырысу

70 жылы римдіктер екінші ғибадатхананы қиратқаннан бері, кейбір яһудилер ғибадатхана тауында үшінші ғибадатхана салуға ниет білдірді. Осы үшін дұға ету, яһуди дәстүріндегі күніне үш рет оқылатын Амида дұғасының ресми бөлігі болып табылады. Әлі де салынбаған болса да, үшінші ғибадатхана туралы ұғым және оған деген құштарлық яһуди дінінде қасиетті саналады. Екінші ғибадатхана қиратылғаннан кейін, "көптеген раввиндер яһуди заңы бойынша, Мәсіх келу дәуірінен бұрын Киелі ғибадатхананы [үшінші ғибадатхананы] қайта құруға тыйым салынғандығы, немесе заңның тым күдікті екендігі және Мәсіхтің алдымен келуі керек деген пікірді қабылдады". Бар Кохбаның қаланы бақылауда ұстай алмауы Мишнаның жазылуына себеп болды, себебі діни басшылар ғибадатхананы қайта құруға жасалатын келесі әрекеттің ғасырлар бойына кешігуі мүмкін екенін және оның салттары мен рәсімдері жазылмай қалса, жоғалып кетуі мүмкін деп санады. Римдіктер көтеріліс үшін жаза ретінде Иерусалимнің атын Aelia Capitolina деп, ал провинцияның атын Syria Palaestina деп өзгертті; яһудилерге Тиша Б'ав күнінен басқа қалаға кіруге тыйым салынды. Қудалаудан аман қалған раввиндерге (Он шейітке қараңыз) Явнияда Fiscus Judaicus төлеген жағдайда, оқуларын жалғастыруға рұқсат берілді.

Джулиан

Рим императоры Юлианның тұсында (361–363 жж.) ғибадатхананы қайта салу жобасы сәтсіз аяқталды. Юлиан император Константиннің христиандықты тарату науқанын кері қайтару саясатымен, дәстүрлі діндер мен қасиетті орындарды қалпына келтіру арқылы «жолдан тайған Юлиан» деп аталады. Осы саясаттың бір бөлігі ретінде Юлиан яһудилерге Үшінші ғибадатхананы салуға рұқсат берді. Сол кездегі жетекші раввиндердің бірі Хилкия раввині, ғибадатхананы қайта құруға басқа ұлт өкілдерінің қатысуына қарсы болды және Юлианның ақшасын қабылдамады. Кейінгі дереккөздерде, оның ішінде Созоменнің (шамамен 400–450 жж.) «Historia Ecclesiastica» еңбегінде және Юлианның жақын досы, пұтқа табынушы тарихшы Аммиан Марцеллиннің айтуынша, ғибадатхананы қайта құру жобасы тоқтатылды. Себебі жұмысшылар қолданыстағы негізді пайдаланып ғибадатхана салуға тырысқан сайын, жердің ішінен шыққан қорқынышты оттармен күйдіріліп, жер сілкінісі салған жұмыстар қирады: Юлиан Иерусалимдегі мақтаныш ғибадатхананы үлкен шығынмен қайта тұрғызуды жоспарлады және бұл міндетті Антиохиялық Альпийге тапсырды. Альпий белсенді жұмыс істеді, оған провинция губернаторы да көмектесті. Бірақ іргетастың жанынан шыққан қорқынышты от шары шабуылдай бергенде, жұмысшылар бірнеше рет күйгеннен кейін, одан әрі жақындаса алмады, сондықтан ол бұл әрекеттен бас тартты. Юлиан үш жылдан кем билік құрғаннан кейін шайқаста қаза тапқан соң, христиандар империяны қайта бақылауға алды және ғибадатхананы қайта құру мүмкіндігі жойылды.

Сасанидтердің вассалдық мемлекеті

610 жылы Сәсәнид империясы Византия империясын Таяу Шығыстан ығыстырып шығарды, соның нәтижесінде яһудилер ғасырлар бойы алғаш рет Иерусалимді бақылауға алды. Жаңа билеушілер көп ұзамай Бар-Кохба заманынан бері тоқтатылған мал құрбандығын қайта бастауға бұйрық берді. Бірақ Византиялықтар аймақты қайтарып алғанша, парсылар билікті христиан халқына өткізді, олар жартылай салынған құрылысты бұзып, оны қоқысқа толы орынға айналдырды. Халифа Омар 630 жылдары қаланы басып алғанда, ол осы күйінде болды.

Сирияны мұсылмандықтар жаулап алды

7-шы ғасырдағы армян шежіресін, епископ Себеос жазған, былай делінеді: 637 жылы Иерусалимді қоршау кезінде яһудилер мен арабтар діни сенімдерінің айырмашылықтары туралы дауласып жүрген. Бірақ "Ысмайыл ұлдарының бірі, Мұхаммед есімді адам" оларға "Құдайдың бұйрығымен" "Ақиқат жолы туралы уағыз айтты", яһудилер мен арабтардың екеуі де әкесі Ибрайымның туын көтеріп, қасиетті жерге бірігіп ену керектігін жеткізді. Себеос сондай-ақ яһудилердің ғибадатхананы қайта жаңартуға кіріскенін, бірақ арабтар оларды қуғандарын және бұл орынды өздерінің намазына пайдаланғанын хабарлайды. Осы яһудилер басқа жерде тағы бір ғибадатхана салды.

Сирияға монғолдар шабуыл жасаған кезде

1267 жылы Сирияға моңғол шапқыншылығы кезінде, кресттік мемлекеттердің 1260 жылға дейін Левантты толық басып алуы мен 1291 жылы мамлюктердің Левантты жаулап алуы арасындағы кезеңде Нахманид ұлына хат жазды. Онда жер мен ғибадатхана туралы мынадай мәліметтер келтірілген: "Осы жер туралы не айтарым бар? Қанша қастерлі болса, солық қираған. Иерусалимнің ең қираған жер екені мәлім. Шамамен 2000 тұрғыны бар, бірақ яһудилер жоқ, себебі татарлар келген соң яһудилер қашып кетті, ал кейбіреулері қылыштан қаза тапты. Қазір тек екі бауыр, бояушылар бар, олар бояуларын үкіметтен сатып алады. Олардың үйінде сенбі күндері дұға ететін адамдар жиналады, біз оларды қолдаймыз. Біз қираған, бағаналармен тұрғызылған, әсем күмбезді үйді тауып, оны кенас үйіне айналдырдық. Иерусалимнің қирағанын көруге лайық деп санаған Алла, оның қайта құрылып, жаңадан өркендеуін, Илаһи құдіреттің қайта оралуын көруге де мүмкіндік берсін."

Қазіргі заманғы қайта құру жұмыстары

Негізгі православиелік иудаизмде ғибадатхананы қайта құру, әдетте, яһуди Мессиясының келуіне және Құдайдың құдіретіне байланыстырылады. Бірнеше ұйым, православиелік яһудилердің шағын тобы, қазіргі заманда Үшінші ғибадатхананы салуды іске асыруға тырысады. Ғибадатхана институты, өзін "Ғибадатхана тауының басқарушы органы" деп жариялаған, және Ғибадатхана тауы мен Ерец Исраел адал қозғалысы, әрқайсысының мақсаты Ғибадатхана тауында (Мория тауында) Үшінші ғибадатхананы салу екенін мәлімдейді.

Ғибадатхана тауында яһудилердің болуын қалпына келтіру әрекеттері

1967 жылдың тамызында Израильдің Тауды басып алғаннан кейін, Израиль қорғаныс күштерінің (ИДФ) бұрынғы бас раввині (кейін Израиль мемлекетінің бас раввині) рабби Шломо Горен (1994 жылы қайтыс болды) ғибадатхана тауында яһудилер үшін қоғамдық дұға ұйымдастыруды бастады. Раввин Горен ғибадатхана тауының яһудилердің билігіне қатысты даулы ұстанымымен танымал болды. 1967 жылдың 15 тамызында, алты күндік соғыстан кейін, Горен елу еврейден тұратын топты ғибадатхана тауына бастап барды, онда олар наразылық білдірген мұсылман күзетшілері мен Израиль полициясымен күресіп, дұға қызметін өткізді. Горен жыл сайынғы қасиетті күндері ғибадат ететін Махкаме ғимаратында көп жылдар бойы дұға етуді жалғастырды, ол ғибадатхана тауына қарап тұрды. Оның ғибадатхана тауында синагог құру туралы шақыруын оның қайын інісі, Хайфаның бұрынғы бас раввині Ши'ар Яшув Коэн (2016 жылы қайтыс болды) қайталады. Израиль қорғаныс министрлігі Гореннің жоғары дәрежесін ескеріп, оның мінез-құлқын орынсыз деп атады. Бұл оқиға сол кездегі бас раввиндерді яһуди дінінің қабылданған заңдарын қайталап, діни тазалық мәселелеріне байланысты тауға ешқандай яһудиге рұқсат етілмейтінін айтуға мәжбүр етті. Бұл шешімді Иерусалим ислам уақфымен қарым-қатынасты сақтағандықтан, билік құбылысы құптады. Әріптестерімен келіспей, Горен яһудилерге тек рұқсат ету ғана емес, сонымен қатар тауға көтеріліп, дұға етуге бұйрық берілгенін мәлімдеді. Горен 1960 жылдардан бастап ғибадатхана тауында үшінші ғибадатхананы салуды жақтады. 1983 жылдың жазында Горен және басқа бірнеше раввиндер Батыс қабырғадағы Діни істер министрлігінде жұмыс істейтін раввин Иегуда Гетцке (1995 жылы қайтыс болды) қосылды, ол таудың астындағы бір бөлмені қазып шығарған еді. Бұл туннель көп ұзамай ашылып, аймақтағы еврейлер мен арабтардың арасында үлкен төбелес туды. Израиль полициясы туннельді бетонмен тез арада жауып тастады. Жабық кіреберіс 1996 жылы ашылған Батыс қабырға туннелінен көрінеді. Израильдің бас раввиндары Исер Йехуда Унтерман мен Ицхак Ниссим, сондай-ақ басқа да жетекші раввиндер «Біз ұрпақтар бойы ғибадатхана тауының кез келген бөлігіне кіруден ескертіп, сақтандырып келдік» деді. Бұл раввиндік шешімді жақында зерттеу оның «бұрын-соңды болмаған» және мүмкін, раввиндерге мемлекеттік қысыммен қозғалған, сондай-ақ таудағы мұсылман-яһуди қақтығысын болдырмау үшін «шеберлікпен жасалған» екенін көрсетті. Православтық иудаизмнің діни сионисттік ағымындағы раввиндік консенсус яһудилерге ғибадатхана тауының кез келген бөлігіне кіруге тыйым салынғанын сақтайды және 2005 жылдың қаңтарында 1967 жылғы шешімді растайтын декларацияға қол қойылды. 2014 жылы Шавуот қарсаңында, яғни еврей күнтізбесі бойынша 5774 жылы 6 сиван күні, 400 яһуди ғибадатхана тауына көтерілді; кейбіреулері дұға етіп суретке түсірілді.

In August 1967, after the Israeli capture of the Mount, Rabbi Shlomo Goren (deceased 1994) the former Chief Rabbi of the Israel Defense Forces (IDF) (and later chief rabbi of the State of Israel), began organizing public prayer for Jews on the Temple Mount. Rabbi Goren was known for his controversial positions concerning Jewish sovereignty over the Temple Mount. On August 15, 1967, shortly after the Six Day War, Goren led a group of fifty Jews onto the Temple Mount, where, fighting off protesting Muslim guards and Israeli police, they held a prayer service. Goren continued to pray for many years in the Makhkame building overlooking the Temple Mount where he conducted yearly High Holy Days services. His call for the establishment of a synagogue on the Temple Mount was reiterated by his brother in law, the former Chief Rabbi of Haifa, She'ar Yashuv Cohen (deceased 2016). Goren was sharply criticized by the Israeli Defense Ministry, who, noting Goren's senior rank, called his behaviour inappropriate. The episode led the Chief Rabbis of the time to restate the accepted laws of Judaism that no Jews were allowed on the mount due to issues of ritual impurity. The secular authorities welcomed this ruling as it preserved the status quo with the Jerusalem Islamic Waqf. Disagreeing with his colleagues, Goren maintained that Jews were not only permitted, but commanded, to ascend and pray on the mount. Goren advocated building a Third Temple on the Temple Mount from the 1960s onward. In the summer of 1983, Goren and several other rabbis joined Rabbi Yehuda Getz (deceased 1995) who worked for the Religious Affairs Ministry at the Western Wall, in touring a chamber underneath the mount that Getz had excavated. The tunnel was shortly discovered and resulted in a massive brawl between young Jews and Arabs in the area. The tunnel was quickly sealed with concrete by Israeli police. The sealed entrance can be seen from the Western Wall Tunnel, which opened to the public in 1996. The Chief Rabbis of Israel, Isser Yehuda Unterman and Yitzhak Nissim, together with other leading rabbis, asserted that "For generations we have warned against and refrained from entering any part of the Temple Mount." A recent study of this rabbinical ruling suggests that it was both "unprecedented" and possibly prompted by governmental pressure on the rabbis, and "brilliant" in preventing Muslim–Jewish friction on the Mount. Rabbinical consensus in the Religious Zionist stream of Orthodox Judaism continues to hold that it is forbidden for Jews to enter any part of the Temple Mount and in January 2005, a declaration was signed confirming the 1967 decision. On the eve of Shavuot in 2014, or 6th Sivan, 5774 in the Hebrew calendar, 400 Jews ascended the Temple Mount; some were photographed in prayer.

Кедергілер

Осы мақсаттарды іске асыруға ең тікелей және айқын кедергі – ғибадатхана тауының үстінде орналасқан 13 ғасырлық екі тарихи ислам құрылысы, атап айтқанда, Әл-Ақса мешіті мен Қабырға күмбезі. Осы орындарға зиян келтіру немесе кіруге қол жеткізуді шектеу, немесе олардың ішінде, арасында, астында, жанында, үстіне орнату немесе олардың орнына еврей құрылыстарын салуға тырысу, мұсылман әлемінің осы қасиетті орындармен байланысын ескере отырып, ауқымды халықаралық жанжалдарға әкелуі мүмкін. Қабырға күмбезі Екінші ғибадатхана тұрған жерде орналасқан деп есептеледі, бірақ кейбір ғалымдар бұл пікірмен келіспейді және ғибадатхананың Қабырға күмбезінен солтүстікке қарай немесе одан 200 метр оңтүстікке қарай, Гихон таза су бұлағына қол жеткізуге мүмкіндік беретін жерде, немесе Әл-Ақса мешіті мен Қабырға күмбезі арасында орналасқан деп санайды. Сонымен қатар, көптеген ортодоксал еврей ғалымдары Мәсіх келгенше ғибадатхананы салуға жасалатын әрекеттерге қарсы шығады. Себебі, оның нақты қай жерде салынуы керектігіне қатысты көптеген күмәндер бар. Мысалы, өлшемдер шынтақтармен берілген, бірақ бұл өлшем бірлігінің 1,84 футқа тең бе, әлде құрметті тарихшы Ашер Селиг Кауфман ұсынған 1,43 футқа тең бе деген дау бар. Шынтақтың нақты мөлшері белгісіз болғандықтан, құрбандық тақтайын салу мүмкін емес. Талмудта Екінші ғибадатхананың құрылысы Ағай, Зәкәрия және Малахи пайғамбарлардың тікелей басшылығымен ғана мүмкін болғаны айтылады. Пайғамбарлық аянсыз, мешіттер бұл жерде болмаған жағдайда да ғибадатхананы қайта құру мүмкін емес.

Ғибадатхана тауының мәртебесі

Көптеген раввиндер халаханы (иудейлердің діни заңы) яһудилерге Ең Қасиетті Орынға кіруге тыйым салатынын түсіндіреді. CNN хабарлағандай:
blockquote|1996 жылы Израиль үкіметі кешеннің сыртында археологиялық туннель ашты, бұл 80 адамның, олардың көпшілігі палестиналықтардың қаза болуына әкелген дүрбелеңге себеп болды.

Православтық иудаизм

Православтық иудаизм үшінші ғибадатхананы қайта құруға және корбан (құрбандықтарды) қайта бастауға сенеді, бірақ оны қалай қайта құру керек екендігі туралы пікірталас бар. Православ ғалымдары мен раввиндік билік өкілдері, әдетте, қайта құрудың еврей мәсіх дәуірінде, Құдайдың құдіретімен болатынына сенеді. Бірақ, Маймонидтің пікірін ұстанатын азшылық, еврейлердің мүмкіндігі болғанда ғибадатхананы өздері қайта құруға тырысуы керек деп санайды. Православ еврейлері арасындағы қабылданған пікір бойынша, ғибадатхана салынған кезде құрбандықтардың толық тәртібі қайта жаңғырылатын болады. Бұл сенім православиелік еврейлердің дұға ғибадаттарында бекітілген. Православ еврейлері күніне үш рет Амида дұғасын оқиды, онда ғибадатхананы қалпына келтіру және құрбандықтарды қайта бастау туралы тілектер бар. Сондай-ақ, әр күні сол күнгі құрбандықтардың реті және левилер ән салатын псалмдар оқылады. Консервативті, реформалық және реконструкционистік билік өкілдері корбанды қайта бастауға сенуден бас тартады. Маймонид «Санға түскендерге арналған нұсқаулық» еңбегінде Құдайдың еврейлерді құрбандықтардан әдейі дұғаға қарай ықпалдағанын, себебі дұға – ғибадаттың жоғары деңгейі екенін жазған. Дегенмен, оның еврей заң кодексі, Мишне Торада, үшінші ғибадатханада жануарлар құрбандықтары қайта жаңғырылатынын және оларды қалай орындау керектігін егжей-тегжейлі сипаттаған. Кейбір адамдар рабби Авраам Исаак Кукқа жануарлар құрбандықтары енді қайта енгізілмейді деген пікірді жатқызады. Ғибадатхана қызметіне қатысты бұл көзқарастар кейде дұрыс түсінілмейді (мысалы, Олат Раияда Малахияның пайғамбарлығына түсініктеме берілгенде ("Содан кейін Яһуда мен Иерусалимнің астық құрбандықтары ежелгі күндердегідей және бұрынғы жылдардағыдай Құдайға ұнайды" [Малахия 3:4]), Кук қайта құрылған ғибадатхана қызметінде тек астық құрбандықтары ұсынылатынын көрсетеді, ал Игрот ХаРаиядан алынған басқа эссесінде оның пікірі басқаша).

Консервативті иудаизм

Консервативті иудаизм мессияға және қайта салынған ғибадатханаға сенеді, бірақ құрбандықтардың қалпына келтірілуіне сенбейді. Осыған байланысты консервативті иудаизмнің еврей заңдары мен нормалары жөніндегі комитеті дұғаларды өзгертті. Консервативті дұға кітаптары ғибадатхананы қалпына келтіруді талап етеді, бірақ құрбандықтарды қайтаруды сұрамайды. Күнделікті таңғы ғибадат кезінде құрбандықтар туралы дәстүрлі оқу сессиясы Талмудтағы ізгілік істердің күнәларды кешіретіні туралы аяттармен ауыстырылды. Күнделікті Амида дұғасында, яһудилердің ғибадаттарындағы негізгі дұға, «Израильдің өртеу құрбандықтарын» және «Яһуда мен Иерусалимнің астық сыйлықтарын» (Малахи 3:4) қабылдау туралы тілектер алынып тасталады. Шаббат және еврей мерекелерінде оқылaтын арнайы Муссаф Амида дұғасындағы «на’асе ве’накрив» (ұсынамыз және құрбан етеміз) деген иврит тіркесі «асу ве’хикриву» (ұсынды және құрбан етті) деп өзгертілді, бұл құрбандықтардың өткенге кеткенін көрсетеді. Апта күндері Тора оқуындағы «өмір үйінің» қалпына келтіруі және Шейхинаның «біздің арамызда» болуы туралы дұға консервативті дұға кітаптарында сақталған, бірақ барлық консервативті ғибадаттарда оқылмайды. Консервативті дұға кітаптарында ғибадатхананың ерекшеліктеріне және теологиялық немесе поэтикалық ұғымдарға қатысты екі мағынасы бар сөздер мен тіркестер сақталған. Алайда, аудармалар мен түсіндірмелерде көбінесе тек поэтикалық немесе теологиялық мағыналар беріледі. Консервативті иудаизм Коханимдер мен левилерге қатысты орташа ұстанымды ұстанады, әкелік шежіре бойынша текті сақтап, олардың рөлінің кейбір аспектілерін сақтайды, бірақ Коханимдерге кіммен үйленуге рұқсат етілетініне қатысты шектеулерді алып тастайды. 2006 жылы Еврей заңдары мен стандарттары жөніндегі комитет консервативті иудаизмде Нидданың рөліне қатысты бірқатар шешімдерді қабылдады, бұл әйелдің етеккір кезеңіндегі жағдайының сипаттамасы, ол қазіргі заманғы иудаизмдегі ғибадатханаға байланысты салт-дәстүрлі тазалық ұғымдарымен байланысты қарастырылды. Комитеттің көпшілігі қабылдаған бір шешім, ғибадатханаға кіруге қатысты салт-дәстүрлі тазалық ұғымдары қазіргі заманғы иудаизмге қолданылмайды және «отбасылық тазалық» терминін «отбасылық қасиеттілік» деп өзгертуге және Нидданың сақталуын ғибадатханалық тәжірибелермен байланысты емес, басқа негізде түсіндіруге бағытталған ұсынысты қабылдады. Комитеттің көпшілігі қабылдаған тағы бір шешім, қолданыстағы рәсімдерді, терминологияны және негіздемені сақтауға шақырды және осы ғибадатханаға қатысты рәсімдер мен ұғымдардың қазіргі уақытта да маңызы мен мәні бар екенін айтты. Осылайша, консервативті иудаизмнің плюрализм философиясына сәйкес, ғибадатханаға қатысты салт-дәстүрлі тазалық ұғымдарының маңыздылығы туралы екі көзқарас та консервативті көзқарас болып табылады. Теодор Герцль өзінің «Алтнойланд» романында қайта құрылған ғибадатхананы бейнелейді, бірақ сонымен қатар бұрынғы Сақ күмбезін де сақтап қалды.

Conservative Judaism believes in a messiah and in a rebuilt Temple, but does not believe in the restoration of sacrifices. Accordingly, Conservative Judaism's Committee on Jewish Law and Standards has modified the prayers. Conservative prayer books call for the restoration of Temple, but do not ask for resumption of sacrifices. The Orthodox study session on sacrifices in the daily morning service has been replaced with the Talmudic passages teaching that deeds of loving kindness now atone for sin. In the daily Amidah prayer, the central prayer in Jewish services, the petitions to accept the "fire offerings of Israel" and "the grain offering of Judah and Jerusalem" (Malachi 3:4) are removed. In the special Mussaf Amidah prayer said on Shabbat and Jewish holidays, the Hebrew phrase na'ase ve'nakriv (we will present and sacrifice) is modified to read to asu ve'hikrivu (they presented and sacrificed), implying that sacrifices are a thing of the past. The prayer for the restoration of "the House of our lives" and the Shekhinah to dwell "among us" in the weekday Torah reading service is retained in Conservative prayer books, although not all Conservative services say it. In Conservative prayer books, words and phrases that have dual meaning, referring to both Temple features and theological or poetic concepts, are generally retained. Translations and commentaries, however, generally refer to the poetic or theological meanings only. Conservative Judaism also takes an intermediate position on Kohanim and Levites, preserving patrilineal tribal descent and some aspects of their roles, but lifting restrictions on whom Kohanim are permitted to marry. In 2006, the Committee on Jewish Law and Standards adapted a series of responsa on the subject of the role, in Conservative Judaism, of Niddah, a description of a woman during menstruation, which was considered in relation to the role of Temple related concepts of ritual purity within contemporary Judaism. One responsum adopted by a majority of the Committee held that concepts of ritual purity relevant to entry into the Temple are no longer applicable to contemporary Judaism and accepted a proposal to change the term "family purity" to "family holiness" and to explain the continuing observance of niddah on a different basis from continuity with Temple practices. Another responsum, also adopted by a majority of the committee, called for retaining existing observances, terminology, and rationale, and held that these Temple related observances and concepts continued to have contemporary impact and meaning. Thus, consistent with Conservative Judaism's philosophy of pluralism, both views of the continuing relevance of Temple related concepts of ritual purity are permissible Conservative views. Theodor Herzl includes the reconstructed Temple in his novel Altneuland, but along with an intact Dome of the Rock.

Реформалық иудаизм

Реформалық иудаизм орталық ғибадатхананы қайта құруға, ғибадатханадағы құрбандықтарды қалпына келтіруге немесе осындай құлшылық жасауға сенбейді. Ол ғибадатхана мен құрбандық дәуірін яһуди дінінің дамыған, қайтып келмеуі керек алғашқы салт-дәстүр түрі ретінде қарастырады. Сонымен қатар, Коханимдер мен леуіліктердің ерекше рөлі заманауи теңдік принциптерімен үйлеспейтін касталық жүйені білдіреді деп санайды және осы рөлдерді сақтамайды. Реформалық көзқарас бойынша, шул немесе синагог – қазіргі заманғы ғибадатхана; сондықтан "ғибадатхана" атауы Реформалық иудаизмдегі көптеген қауымдардың атында кездеседі. Расында, синагогты "ғибадатхана" деп қайта атау 19 ғасырдағы Германиядағы реформаның басты белгілерінің бірі болды, сол кезде Берлин жаңа Иерусалим деп жарияланды және реформалық яһудилер өздерінің берік неміс ұлтшылдығын көрсетуге тырысты. Реформалық иудаизм тарихының көп бөлігінде болған антисионизм Холокосттан және одан кейінгі Израиль мемлекетінің құрылуы мен жетістіктерінен кейін едәуір азайды. Дегенмен, яһудилердің Иерусалимдегі ғибадатханаға оралуына сену негізгі Реформалық иудаизмнің құрамына кірмейді.

Христиандық негізгі ағым

Рим-католик, шығыс православие және протестанттық христиандықтағы басым көзқарас бойынша, ғибадатханадағы мал құрбандықтары – Исаның айқышқа шегеленуі және Пасха мерекесінің бірінші күні қан төгуі арқылы әлемнің күнәлары үшін жасаған құрбандығының алдын-ала көрген бейнесі болды. Еврейлерге жолданған хат осы көзқарасты қолдау үшін жиі келтіріледі: ғибадатханадағы құрбандықтар кемшілік деп сипатталады, себебі оларды қайта-қайта жасау қажет (10:1–4-тарау), және олар «ескіріп, тозуға бастаған» және «жоюға айналған» (8:13-тарау, ESV) келісімге жатады. Сондай-ақ, Ескі Келісім заңдарының жойылғандығын қараңыз. Мәсіхтің айқышқа шегеленуі, күнәні біржола шешіп, енді мал құрбандықтарының қажеттігін жойды. Мәсіхтің өзі әрдайым тұрып, рәсімдер мен құрбандықтарды орындаған бас діни қызметкермен салыстырылады. Бірақ Мәсіх құрбандығын орындағаннан кейін «отырды» – соңымен толықтыққа жетті (10:11–14,18-тарау). Бұдан әрі, Ең Қасиетті орынға арналған перде айқышқа шегелену кезінде жыртылған деп есептеледі – осы теологиямен байланысты метафоралық түрде (10:19–21-тарау), және Матай Ізгі хабары бойынша нақты түрде (27:50–51-тарау). Осы себептерге байланысты, үшінші ғибадатхана, мал құрбандықтарын қайта орнату мақсатымен салынса, қажетсіз және оның орнына басқа нәрсе келді деп есептеледі. Ириней және Гипполит – антихристтің билігіне дайындық үшін ғибадатхананы қайта салуды болжаған ерте шіркеу жазушыларының арасында болды. Сонымен қатар, Исаның өзі самариялықтың Геризим тауында немесе Сион тауында құдайға сыйыну дұрыс па деген сұрағына жауап ретінде былай деді: «Уақыт келгенде сіздер әкеге осы тауда да, Иерусалимде де емес, рухта және шындықпен сыйынасыз». Ол Иродтың ғибадатханасы туралы: «Мұнда тас үстіне тас қалмайды, бәрі де қиратылады» деді (Жохан 4:21, Лұқа 21:6).

Диспенсациялық евангелистік

Көптеген евангелистік христиандар Жаңа Келісімдегі яһуди ғибадатханасымен байланысты болжамдар, мысалы, Матай 24–25 және 2 Салоникалықтарға 2:1–12, біздің заманымыздың 70 жылында Иерусалимнің римдіктер тарапынан қиратылуы кезінде толық орындалмағанына сенеді (бұл толық претеризм сенімі) және бұл болжамдар болашақта салынатын ғибадатханаға қатысты. Бұл көзқарас – диспенсационализмнің негізгі бөлігі, ол Киелі кітапты түсіндірудің бір жүйесі болып табылады, ол Киелі кітаптың әдеби мағынасын баса көрсетеді және яһудилер Құдайдың таңдалған халқы болып қала береді деп мәлімдейді. Хал Линдси және Тим ЛаХей сияқты диспенсационалистік теологтардың пікірінше, үшінші ғибадатхана Еуропалық Одақ немесе Біріккен Ұлттар Ұйымына ұқсас халықаралық одақтың саяси жетекшісі ретінде танылатын Антихрист, жаһандық соғыстан кейін қазіргі Израиль мемлекеті мен оның көршілері арасында бейбітшілік шартын жасаған кезде қайта салынады. Кейіннен Антихрист бұл ғибадатхананы өзін Құдай және көптен күткен Мессия деп жариялау үшін пайдаланады, сондай-ақ адамзаттан өзіне табынуды талап етеді.

Рим католиктері мен шығыс православиелік

Католик және Шығыс православие христиандары Құрбандық рәсімі, олар Мәсіхтің айқышқа шегеленген бір ғана өзін-өзі құрбан етуімен мәні жағынан бірдей деп санайды, Еврейлерге арналған хатта түсіндірілгендей, ғибадатханадағы тек дайындық құрбандықтарына қарағанда әлдеқайда жоғары құрбандық болып табылады. Олар сондай-ақ Аян кітабында айтылғандай, Мәсіхтің Өзі – Жаңа ғибадатхана және Аянды жер бетіндегі аспан, яғни Евхаристия ретінде түсінуге болады деп санайды. Олардың шіркеу ғимараттары Сүлейменнің ғибадатханасының үлгісі болып табылады, ал Евхаристия орналасқан киелі шатыр жаңа "Қасиеттілердің киелісі" деп саналады. Сондықтан олар Иерусалим ғибадатханасының болашақта қайта салынуы мүмкін екеніне ешқандай мән бермейді. Православтар сондай-ақ Даниял 9:27 ("ол құрбандық пен шаруаны тоқтатады") құрбандықтар Мәсіхтің келуімен тоқтатылатынын көрсету үшін және Иса, Пауыл және Киелі Әкелердің айтуынша, ғибадатхана тек Антихрист уақытында ғана қайта салынатынын айтады. Цитаталар: Матай 24:15 “Егер сендер Даниял пайғамбар айтқан қиратушы жексұрын нәрсенің киелі орында тұрғанын көрсеңдер, (оқып отырған әркім соның мағынасын түсінсін)”

2 Салоникалықтарға 2:3–4 “Ешкім сіздерді ешқандай жолмен адасқа салуға болмайды. Өйткені, егер алдымен адасушылық келмесе және заңсыздық кісісі ашыққа шықпаса,* ол жорыққа шығып, өзін әр түрлі «құдай» деп аталатын және табынылатын нәрселердің бәрінен де жоғары көтеретін, Құдайдың ғибадатханасында отырып, өзін Құдай деп жариялайтын құрылыққа ие болмайды – мен сіздермен бұл туралы айтқандарымды есіңізде сақтамайсыз ба?”

Соңғы күндердің қасиеттілері

Соңғы күндердің қасиеттілері (LDS) яһудилер Иса Мәсіхтің екінші келуі алдында Үшінші ғибадатхананы салады деп санайды, ал екінші келуінен кейін яһудилер Исаны Мәсіх ретінде қабылдайды. Көптеген яһудилер содан кейін Иса Мәсіхтің Ізгі хабарының толықтығын қабылдайды деп күтіледі. Одан кейін, Үшінші ғибадатхана Мәсіх жер бетінде билік жүргізгенде Құдайдың ғибадатханасы болады және ол Иерусалимдегі LDS ғибадатханасына айналады. Көптеген LDS ғибадатханалары болады, бірақ екі басты ғибадатхана бірлесіп орталық басқару орындары ретінде қызмет етеді – Иерусалим ғибадатханасы қайта тірілген Иса Мәсіхтің Шығыс жарты шарындағы басқару орны болып табылады, ал Миссури штатындағы Индипенденс қаласындағы Жаңа Иерусалим ғибадатханасы қайта тірілген Иса Мәсіхтің Батыс жарты шарындағы басқару орны болып табылады. Осы екі ғибадатхананың әрқайсысында Иса Мәсіхтің мыңжылдық билігі кезінде отыру үшін тақтары болады. Мәсіхтің қауымы, Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының екінші ірі деноминациясы, 1994 жылдан бері Миссури штатындағы Индипенденс қаласында жұртшылыққа ашық ғибадатхананы басқарып келеді. LDS қозғалысының тағы бір деноминациясы, Мәсіх шіркеуі (Temple Lot) Храмдық жерге ие, ол Храм салынатын нақты орын.

Мұсылманның пікірі

Мұсылмандардың көпшілігі Ғибадатхана тауында үшінші ғибадатхананы салу қозғалысын, бұрынғы Киелі ғибадатхана орнына Аль-Ақса мешіті мен Құбалы тас (Dome of the Rock) тұрғандықтан, Исламға жасалған құрметсіздік ретінде қарастырады. Бүгінде мұсылмандардың көпшілігі бұл аймақты Исламның үшінші қасиетті орны деп санайды. Мұсылмандар осы жерге қатысты олардың эксклюзивті құқықтарын мойындауды және оның толығымен мұсылман мемлекетінің билігіне берілуін талап етеді; сонымен қатар, кейбір мұсылмандар бұл таумен бұрынғы еврей ғибадатханаларының байланысын жоққа шығарады. Ислам ынтымақтастығы ұйымы XII ғасырлық Аль-Ақса мешітінің мінберіне өрт қойған австралиялық христиан Денис Майкл Роханның іс-әрекетіне жауап ретінде құрылды, ол осылайша Христианның екінші келуін бастауға тырысқан. Аль-Ақса мешітін қорғау – Ислам ынтымақтастығы ұйымының басты мақсаты болып табылады.

Бахаилық көзқарас

Бахаи дінінде Үшінші ғибадатхана туралы болжам Бахаулланың Сурий и Хайкалды бесбұрышты нысанда жазуымен орындалды. Сурий и Хайкал немесе Ғибадатхана тақтасы – бұл әлемдік көшбасшыларға жолданған бес хабардан тұратын, бірнеше бөліктен құралған шығарма. Оны аяқтағаннан кейін Бахаулла тақташаны бесбұрыш пішінде жазуға бұйрық берді, бұл адамның рухани ғибадатханасын символдайды, және мына қорытындыны қосты: «Біз осы ғибадатхананы күш-қуатпен салдық, егер сендер білсеңдер». (Мұхаммед Ғ.С.): «Міне, сендерге Кітапта уәде етілген ғибадатхана. Оған жақындаңдар! Егер түсіне алсаңдар, осы – сендер үшін пайдалы. Әй, жер бетіндегі адамдар, әділ болыңдар! Бұл ма, әлде топырақтан тұрғызылған ғибадатхана ма? Беттеріңді оған бұрыңдар. Осыны сендерге Аллаһ, Қасіретте көмектесуші, Өзі-өзіне жететін, бұйырды». XX ғасырдың бірінші жартысында Бахаи дінінің басшысы болған Шоги Эффенди бұл аяттың Еврей Киелі кітабындағы Зәкәрияның соңғы заманда ғибадатхананың қайта құрылуы туралы айтқан сөзіне сілтеме жасайтынын түсіндірді, ол Бахаулланың, Құдайдың көрінісінің қайта оралуымен, адам түріндегі рухани ғибадатхана арқылы орындалғандығын көрсетеді. Тақташаның барлық бөлігінде Бахаулла ғибадатханаға (Өзіне) жүгініп, оған берілген даңқты түсіндіреді, бұл әлемнің барлық елдеріне құтқарылуға мүмкіндік береді. Тақташада Бахаулла Құдайдың көрінісін – Құдайдың билігін көрсететін, оның сұлулығы мен ұлылығын адамзатқа танытатын таза айна деп мәлімдейді. Бахаулла Құдайдың көрінісін «Тірі ғибадатхана» деп түсіндіреді және адам денесінің мүшелеріне, оның қаруларына жүгініп, әрқайсысына жердегі әлемге емес, Құдайға назар аударуға шақырады.