Кіріспе
Еуропа мәдениетінің дәуірі
17 ғасырдағы француз әдебиеті Францияның Ұлы ғасыры кезеңінде жазылды, ол Франция королі Генрих IV, Мари де Медичи регенттігі, Франция королі Людовик XIII, Анна Австрия регенттігі (және Фронда деп аталатын азамат соғысы) және Франция королі Людовик XIV билік еткен жылдарды қамтиды. Бұл кезеңнің әдебиеті көбінесе Францияның саяси және мәдени дамуда Еуропаға жетекшілік еткен Людовик XIV-нің ұзақ билігімен байланысты классицизммен теңестіріледі; оның авторлары классикалық тәртіп, айқындық, пропорция және талғам идеяларын жариялады. Шындығында, 17 ғасырдағы француз әдебиеті Жан Расин мен мадам де Лафайеттің классикалық шедеврлерімен ғана шектелмейді.
XVII ғасырдағы қоғам және әдебиет
Ренессанс Франциясында әдебиет (терминдің кең мағынасында) негізінен энциклопедиялық гуманизмнің өнімі болды және діни және құқықтық ортадан шыққан білімді жазушылардың туындыларын қамтыды. Итальяндық Ренессанс кезеңінің сарайлары мен олардың кемелді сарай адамы туралы ұғымына негізделген асыл тектілік туралы жаңа түсінік француз әдебиеті арқылы қалыптаса бастады. 17 ғасыр бойы бұл жаңа түсінік қаба асыл адамның бейнесін «honnete homme» («адал адам») немесе «bel esprit» («ұлы жан») идеалына айналдырды, оның басты қасиеттері – шешен сөйлеу, би өнеріндегі шеберлік, жоғары әдеп, өнерді бағалау, зихи қызығушылық, өткір мінез, махаббатқа рухани немесе платондық көзқарас және поэзия жазу қабілеті болды. Әдебиеттің осы трансформациясының орталық бөлігін 17 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында гүлденген салон мен әдеби академиялар құрады; ақсүйектердің кеңейтілген қолдауы да маңызды рөл атқарды. Өлеңдер, пьесалар, сын-пікірлер немесе моральдық ой-толғамдар сияқты әдеби туындыларды жасау ақсүйектер үшін қажетті практика саналды, ал өнерді жасау (немесе оған демеушілік ету) әлеуметтік жағдайы төмен немесе шеттетілген ақсүйектер үшін әлеуметтік өрлеу құралы болды. 17 ғасырдың ортасында Францияда шамамен 2200 автор (көбінесе ақсүйектер мен дін қызметкерлері) болды, олар ондаған мың оқырман үшін жазды. Кардинал Ришелье тұсында өнер мен әдеби академияларға қолдау көрсету монархияның бақылауына көшті.
concept of the perfect courtier, was beginning to evolve through French literature. Throughout the 17th century this new concept transformed the image of the rude noble into an ideal of honnête homme ("the upright man") or the bel esprit ("beautiful spirit") whose chief virtues included eloquent speech, skill at dance, refined manners, appreciation of the arts, intellectual curiosity, wit, a spiritual or platonic attitude towards love and the ability to write poetry. Central to this transformation of literature were the salons and literary academies which flourished during the first decades of the 17th century; the expanded role of noble patronage was also significant. The production of literary works such as poems, plays, works of criticism or moral reflection was increasingly considered a necessary practice by nobles, and the creation (or patronage) of the arts served as a means of social advancement for both non and marginalized noblemen. In the mid 17th century, there were an estimated 2,200 authors in France (mostly nobles and clergy), writing for a reading public of just a few tens of thousands. Under Cardinal Richelieu, patronage of the arts and literary academies increasingly came under the control of the monarchy.
Салондар мен академиялар
Генрих IV соты замандастарымен ресми емес, тіпті оқас деп саналды, Валуа патшаларының сотындағы итальяндық мәдениет пен зерделілік деңгейіне жетпеді. Сонымен қатар, дәстүр бойынша, корольдіктің авторлары мен ақындарының бағынышы (немесе демеушісі) болған патшайым болған жоқ. Генрихтің әдеби талғамдары көбінесе "Галлияның Амадисі" атты рыцарлық романмен шектелді. Ұлттық әдеби мәдениеттің болмауынан Мари де Медичи және Маргарита де Валуа сияқты жоғарғы топтағы әйелдер айналында жекелеген салон ашылды, олар әдебиет пен қоғам туралы әңгімелесуге арналды. 1620 жылдары ең танымал салонды мадам де Рэмбуйе Рэмбуйе қонақ үйінде өткізді, ал бәсекелес жиынды Мадлен де Скудери ұйымдастырды. "Салон" сөзі алғаш рет 1664 жылы итальян сөзі "sala" – ірі сарайдың үлкен залынан француз тіліне ауысты. 1664 жылға дейін әдеби жиналыстар көбінесе кабинет, редут, алкове және руэль деп аталатын. Мысалы, "руэль" термині ұйықтайтын бөлмеде өткен әдеби жиналыстардан шыққан, тіпті Людовик XIV заманында да кең таралған. Ақсүйектер төсекте жатып, жақын достарын қабылдап, төсектің айналасына орындықтар мен тақтар қоятын. "Руэль" ("кішкентай көше") – бұл жатын бөлмедегі төсек пен қабырға арасындағы кеңістік; ол осы жиналыстардың (және олардан пайда болған зиялы және әдеби үйірмелердің) атауы болды, көбінесе 17 ғасырдың бірінші жартысында білімді әйелдердің қамқорлығында. Француз ғылымының аясында академиялар француз мәдениетін бақылап, дамытып, сынаған ғылыми қоғамдар болды. Академиялар алғаш рет Францияда Ренессанс кезінде пайда болды, сол кезде Жан Антуан де Байф итальяндық Марсилио Фичино академиясынан шабыт алып, поэзия мен музыкаға арналған академия құрды. 17 ғасырдың бірінші жартысы жеке академиялардың өркендеуімен ерекшеленді, олар жартылай оннан немесе оннан астам адамдардан құрылып, үнемі кездесетін. Академиялар, әдетте, қоғам туралы жағымды әңгімелерге баса назар аударатын салонға қарағанда, сынға және талдауға көбірек бейім болды. Дегенмен, кейбір салон (мысалы, Маргарита де Валуаның салоны) академиялық рухта болды. 17 ғасырдың ортасында академиялар біртіндеп мемлекеттік бақылауға және қолдауға көшті, ал жеке академиялардың саны азайды. Үкімет бақылауына түскен алғашқы жеке академия – L'Académie française, ол Франциядағы ең беделді мемлекеттік академия болып табылады. 1634 жылы кардинал Ришелье құрған L'Académie française француз тіліне ерекше назар аударады.
as a focus (or patron) of a nation's authors and poets. Henry's literary tastes were largely limited to the chivalric novel Amadis of Gaul. In the absence of a national literary culture, private salons formed around upper class women such as Marie de' Medici and Marguerite de Valois, devoting themselves to discussions of literature and society. In the 1620s, the most famous salon was held at the Hôtel de Rambouillet by Madame de Rambouillet; a rival gathering was organized by Madeleine de Scudéry. The word salon first appeared in French in 1664 from the Italian word sala, the large reception hall of a mansion. Before 1664, literary gatherings were often called by the name of the room in which they occurred cabinet, réduit, alcôve, and ruelle. For instance, the term ruelle derives from literary gatherings held in the bedroom, a practice popular even with Louis XIV. Nobles, lying on their beds, would receive close friends and offer them seats on chairs or stools surrounding the bed. Ruelle ("little street") refers to the space between a bed and the wall in a bedroom; it became a name for these gatherings (and the intellectual and literary circles evolving from them), often under the wing of educated women in the first half of the 17th century. In the context of French scholastica, academies were scholarly societies which monitored, fostered, and critiqued French culture. Academies first appeared in France during the Renaissance, when Jean Antoine de Baïf created one devoted to poetry and music, inspired by the academy of Italian Marsilio Ficino. The first half of the 17th century was marked by a phenomenal growth in private academies, organised around a half dozen or a dozen individuals who met regularly. Academies were generally more formal and more focused on criticism and analysis than salons, which encouraged pleasurable discourse about society. However, certain salons (such as that of Marguerite de Valois) were closer to the academic spirit. In the mid 17th century, academies gradually came under government control and sponsorship and the number of private academies decreased. The first private academy to fall under governmental control was L'Académie française, which remains the most prestigious governmental academy in France. Founded in 1634 by Cardinal Richelieu, L'Académie française focuses on the French language.
Аристократиялық кодекстер
Кейбір жағдайларда, 17 ғасырдағы ақсүйектердің құндылықтары сол дәуір әдебиетінде маңызды рөл атқарды. Осы құндылықтардың ең айқын мысалдары – аристократиялық даңқ (la gloire) пен ұлылық (la grandeur) ұғымдары. 17 ғасыр әдебиетіндегі билік, бедел және зәулімдік көрінісі кейбір оқырмандарға ұнамас немесе тіпті қынжырлы келтіруі мүмкін. Мысалы, Корнельдің кейіпкерлері заманауи сыншылар тарапынан мақтанқор, ысырапшыл және тәкаппар деп сипатталған; алайда, сол замандағы аристократ оқырмандары осы кейіпкерлерді (және олардың іс-әрекеттерін) ақсүйектердің өкілі деп қарастыратын. Версаль сарайы, сарайдағы билер, ақсүйектердің портреттері, жеңіс қанаттары – мұның бәрі даңқ пен беделдің көрінісі болды. Даңқ туралы түсінік (көркемдік немесе әскери) – өршілдік, мақтанқорлық немесе тәкаппарлық емес, аристократия үшін моральдық қағида саналды. Ақсүйектер жомарт, кеңпейіл болуға, мүддесін көзбей ұлы істер жасауға (яғни, олардың мәртебесі талап еткендіктен, қаржылық немесе саяси пайда күтпестен) және өз сезімдерін (әсіресе қорқу, қызғаныш және кек алуға құштарлық) бақылауға міндетті болды. Әлемдегі статусы тиісті сыртқы көрсетуді (немесе "көзге түсетін тұтынуды") талап етті. Ақсүйектер қаладағы беделді үйлерді (hôtels particuliers) салуға және киім-кешек, картиналар, күміс заттар, ыдыс-аяқтар және олардың дәрежесіне сай келетін басқа да жиһаздарды сатып алуға қарызға түсті. Олар сондай-ақ жомарттық таныту үшін сәнді кештерін өткізіп, өнерді қаржыландыруға міндетті болды. Керісінше, ақсүйектердің сыртқы белгілерін (мысалы, қылыш тағу) киген әлеуметтік жаңадан келгендер (парвенюлер) қатаң сыналып, кейде заңдық шараларға (буржуазияның сәнді киімдеріне қатысты заңдар орта ғасырлардан бері қолданылып келді) ұшырады. Бұл аристократиялық құндылықтар 17 ғасырдың ортасында сынға алына бастады; Блез Паскаль, мысалы, биліктің көрінісін қатал талдады, ал Франсуа де Ла Рошфуко кез келген адамның ісі – қаншалықты жомарт болса да – мүддесіз деп есептелмейді деп мәлімдеді.