Кіріспе

Томас Хамфри Маршалл (19 желтоқсан 1893 – 29 қараша 1981) – ағылшын әлеуметтанушысы. Ол "Азаматтық және әлеуметтік класс" атты мақаласымен ең белгілі, бұл азаматтық туралы маңызды еңбек, ол азаматтықтың толық құрамына азаматтық, саяси және әлеуметтік құқықтар кіретін идеясын ұсынды.

Өмірбаян

Т. Х. Маршалл 1893 жылғы 19 желтоқсанда Лондонда бай, өнерге құштар отбасында (Блумсбери отбасы) дүниеге келді. Ол алты баланың төртіншісі еді. Оның қарт атасы өнеркәсіптік байлыққа қол жеткізді, ал әкесі Уильям Сесил Маршалл табысты сәулетші болды, бұл Маршаллға ерекше тәрбие мен мұрагерлік мүмкіндік берді. Ол Рагби мектебінде, мемлекеттік пансионда оқыды, содан кейін Кембридждегі Тринити колледжінде тарих пәнін оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Маршалл Германияда азаматтық тұтқын болды. 1922 жылғы сайлауда Фарнхэм округінен Лейборист партиясынан кандидатқа түскенде бұл үзіліске ұшырады. Нәтиже сәтті болмаса да, Маршалл бұл тәжірибеден пайда тапты, себебі ол жұмысшы табымен жақын байланысқа түсті және британдық таптық жүйедегі теңсіздіктер мен әділетсіздіктерге куә болды. 1925 жылы Маршалл Лондон экономика мектебінде әлеуметтік жұмыс саласында оқытушы болып жұмыс істеді. Ол оқырман болып жоғарылатылып, 1944-1949 жылдары LSE Әлеуметтік ғылымдар кафедрасын басқарды, ал 1954-1956 жылдары Мартин Уайт атындағы социология профессоры болды. Маршалл 1981 жылғы 29 қарашада Кембридж қаласында қайтыс болды.

Азаматтық және әлеуметтік тап

Т. Х. Маршалл азаматтық туралы маңызды эссе жазды, ол оның ең танымал еңбегі болды, – «Азаматтық және әлеуметтік класс» деп аталды. Бұл 1950 жылы жарық көрген, алдындағы жылы оқылған лекцияға негізделген. Британдық азаматтық бастапқыда жоғары статус иелеріне, олардың азаматтық, саяси және әлеуметтік құқықтарымен бірге берілді. Бірақ Маршалл капитализмнің кеңеюімен «жаңа азаматтық түрі бірте-бірте бұрын тек байлар ғана пайдаланған құқықтар жиынтығын бөлді» деп мәлімдеді. Бұл жеке азаматтық құқықтар туралы ұғым «жұмыс істеу құқығын шектеген заңдар мен дәстүрлерді де жойды». Енді жұмыс істейтін адамдар заңды түрде жұмыс іздеуге құқылы болды, бұл капитализмнің еңбек нарығына деген қажеттілігімен үйлеседі. Жалпыға бірдей сайлау құқығы. Азаматтық туралы осы түсініктердің арасында күрделі байланыс бар. Маршаллдың сөзіне сүйенсек, «азаматтар қоғамның толыққанды мүшелері ретінде танылғаннан кейін, олар кедейліктен қорғау сияқты күдіксіз әлеуметтік құқықтарға ие болады». Әлеуметтік құқықтардың кеңеюі «бұрынғы материалдық көмек тек қайырымдылық ретінде қарастырылған немесе, бұрынғы әлеуметтік қамсыздандыру заңдарындағыдай, мемлекеттік көмек алушылардың азаматтық немесе саяси құқықтарынан бас тартуымен байланысты болған идеяны алмастырды». Капиталистік қоғамдағы класс теңсіздігі Маршаллдың азаматтық туралы жаңа идеяларымен қақтығыс тудырды. Ол әлеуметтік құқықтарды құру азаматтық, саяси және экономикалық теңсіздік арасындағы шиеленісті азайту үшін қажет деп санайды. Маршалл бұл процесті көп ғасырлар бойы дамып келе жатқан күрес ретінде қарастырды және болашақта теңдікке жақымдаған қоғамға үміт артады. Энтони Гидденстің «Ұлт-мемлекет және зорлық-зомбылық» (1985) еңбегіндегі азаматтық тақырыбы «Маршаллдан» үлкен шабыт алды. Гидденс азаматтық туралы талқысында Маршаллдың ерекшеліктері мен талдауын пайдаланды. Маршалл және Стейн Роккан заманауи демократиялық азаматтықтың эволюциясы туралы қалыптасқан түсінікке негіз салды. Маршаллдың әлеуметтік құқықтарға жасаған баса назары теориялық әдебиетке де, ХХ ғасырдағы саясатқа да әсер етті.

Сындар

Маршаллдың азаматтық туралы талдауы Англиядағы ер адамдарға ғана қатысты деген негізде сынға ұшырады (ескертпе: Ұлыбритания емес, Англия). Оның теориялары әлеуметтік реформаның ағылшын контекстінде қолданылды, сондықтан салыстырмалы талдауға жатпады. Марксистік сыншылар Маршаллдың талдауының сыртымды екенін атап өтті, себебі ол азаматтардың экономикалық өндірісті бақылау құқығын талқыламайды, ал олардың пікірінше, тұрақты ортақ өркендеу үшін бұл қажет. Феминистік тұрғыдан алғанда, Маршаллдың жұмысы ерлерге бағытталған және әйелдердің әлеуметтік құқықтарын және оларды іске асыруға кедергілерді елемейтіндігімен шектеледі. Ғалымдар арасында Маршалл өзінің тарихи талдауын азаматтықтың жалпы теориясы ретінде түсіндіруді көздеген-ме, әлде эссе Англиядағы оқиғаларға қатысты ғана түсініктеме болған-ме, деген пікірталас бар. Бұл эссе редакторлар тарапынан қоғамдағы теңдікті күшейту үшін, соның ішінде АҚШ-тағы "қаралардың" дауыс беру құқығын және 1992 жылғы Том Боттомордың алғы сөзінде Мәргарет Тэтчерге қарсы қолданылды. Бұл – құқықтардың "бейбіт реформа" арқылы дамуының англосаксондық түсіндірмесі, ол ХХ ғасырдағы азаматтықтың тағы бір көрнекті теоретигі Чарльз Тиллидің француз революциясының дамуына негізделген революциялық түсіндірмелерінен өзгеше. Маршалл капиталистік қоғамдардағы таптық теңсіздіктер мен олардың азаматтыққа тигізетін әсері туралы алаңдасады, бірақ Уильям Уилсон мен Джанет Финч оның нәсілдік және гендерлік қатынастарға қатысты мәселелерді назардан тыс қалдырғанын атап өтеді. Йорген Мюллер мен Свенд Эрик Сканинг Маршаллдың азаматтық құқықтардың белгілі бір ретпен – азаматтық, саяси, содан кейін әлеуметтік құқықтар – кеңейтіледі деген пікірінің "қазіргі заманғы дамушы және өзгерістегі елдерде енді басым емес" екенін айтады. Басқа ғалымдар Маршаллдың "тоқтаусыз жоғары өрлеу тарихы" әлеуметтік құқықтардағы барлық жеңістерді "барлығының негізгі құқықтарын жеңу үшін болған қаһарлы күрес" емес, "қайта келмейтін жетістік" деп қарастырады. Дегенмен, капитализм еңбекшілердің қанаушылығы мен теңсіздігіне негізделгендіктен, әлеуметтік құқықтардың дамуы осы экономикалық жүйеге қарсы шықты. Мемлекет осы "қарама-қарсы мүдделерге жұмысшы табына бірқатар құқықтар беріп" жауап берді, бірақ оларға жүйені құлату үшін үлкен ықпалға ие болуға жол бермеді. Марксистер капиталдың жинақталуы мен таптық теңсіздіктің ішкі қайшылықтарын (жүйе ішіндегі) атап көрсетсе, Маршалл жүйеге қарсы құбылыстарды әлеуметтік жүйеге ішінара "сырттан" деп қарастырады. "Жүйеге қарсы" термині Маршаллдың "Социология тоғысында және басқа да эсселерінде" анықтаған әлеуметтік құбылыстардың үш саласының біріне қатысты. Бұл пікір бойынша, қақтығыс әлеуметтік жүйенің жұмыс істеуімен үйлеспейді, бірақ сонымен бірге оның сөзсіз бөлігі болып табылады. Қалған екі сала "жүйеден тыс" және "жүйені қолдайтын" деп аталады.

Қосымша оқу (Маршалл)

Маршалл, Т. Х. (ред.). 1938 ж. Сыныптық қақтығыс және әлеуметтік жіктелу. Лондон: Le Play House Press. Маршалл, Т. Х. 1950 ж. Азаматтық және әлеуметтік топ: және басқа да эсселер. Кембридж, Англия: Кембридж университетінің баспасы. Маршалл, Т. Х. 1963 ж. Әлеуметтану тоғысында және басқа да эсселер. Лондон: Хайнеманн. Маршалл, Т. Х. 1973 ж. "Британдық әлеуметтанушының мансабы". Халықаралық әлеуметтік ғылымдар журналы 25(1/2): 88–100. Маршалл, Т. Х. 1981 ж. Әл-ауқатқа құқық және басқа да эсселер. Лондон: Хайнеманн.

Қосымша оқу (Маршалл туралы)

Балмер, Мартин және Энтони Риз (ред.). 1996 жыл. Бүгінгі азаматтық: Т. Х. Маршаллдың қазіргі замандағы маңызы. Лондон: Рутледж. Краули, Джон. 1998 жыл. "Т. Х. Маршалл азаматтығының ұлттық өлшемі". Азаматтық зерттеулер 2:2: 165–178. Халси, А. Х. 1984 жыл. "Т. Х. Маршалл: өткен және бүгін (1893–1981)". Әлеуметтану 18: 1–18. Гидденс, Энтони. 1982 жыл. Әлеуметтік теорияның суреттері мен сындық талдауы. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 12-тарау, "Сыныптық бөлініс, сыныптық қақтығыс және азаматтық құқықтар". Мид, Лоуренс М. 1997 жыл. "Азаматтық және әлеуметтік саясат: Т. Х. Маршалл және кедейлік". Әлеуметтік философия және саясат 14(2): 197–230. Мёллер, Йорген және Свенд Эрик Скаанинг. 2010 жыл. "Маршаллды қайта қарау: жиырма бірінші ғасырда азаматтық құқықтарының тізбегі". Үкімет және оппозиция 45(4): 457–483. Рис, Энтони. 1995 жыл. "Тағы бір Т. Х. Маршалл". Әлеуметтік саясат журналы 24(3): 341–362. Реви, Бен. 2014 жыл. "Т. Х. Маршалл және оның сыншылары: жиырма бірінші ғасырда "әлеуметтік азаматтықты" қайта бағалау". Азаматтық зерттеулер 18(3–4): 452–464.