Кіріспе

Құрлықтық Еуропалық құқықтық доктрина Rechtsstaat (; әдеби мағынасы "құқық мемлекеті"; "заңды мемлекет") – голланд және неміс құқық ғылымынан бастау алған континенттік Еуропалық құқықтық ойлаудағы ілім. Оны ағылшын тіліне "құқық үстемдігі" деп аударуға болады, сондай-ақ "заңды мемлекет", "заң мемлекеті", "әділет мемлекеті" немесе "әділеттілік пен тұтастыққа негізделген мемлекет" деп те аударуға болады. Бұл, барлық адам, әсіресе үкімет заңға бағынуы керек дегенді білдіреді. Rechtsstaat – мемлекеттік биліктің заңмен шектелгендігін қамтамасыз ететін конституциялық мемлекет. Бұл "конституционализммен" тығыз байланысты, ол көбінесе ағылшын-американдық құқық үстемдігі тұжырымдамасымен байланысты, бірақ сонымен қатар не нәрсенің әділ екеніне (яғни, этикаға, рационалдыққа, заңға, табиғи заңға, дінге немесе теңдікке негізделген моральдық дұрыстық тұжырымдамасы) баса назар аударумен ерекшеленеді. Осылайша, ол Obrigkeitsstaat немесе Nichtrechtsstaat (еркіндікпен күш қолдануға негізделген мемлекет) және Unrechtsstaat (тарихи даму кезеңінен кейін оған айналуға қабілетті құқық емес мемлекет) сияқты мемлекеттерден өзгеше. Rechtsstaat-та мемлекеттің билігі азаматтарды биліктің еркіндіксіз қолданылуынан қорғау үшін шектеледі. Азаматтар заңға негізделген азаматтық құқықтарға ие және сотқа жүгінуге құқылы. Континенттік Еуропалық құқықтық ойлауда Rechtsstaat полициялық мемлекеттен де, État légal-дан да өзгеше қарастырылады.

Иммануил Кант

Неміс жазушылары әдетте неміс философы Иммануил Канттың (1724–1804) теорияларын Rechtsstaat идеологиясының бастауында көрсетеді. Кант Rechtsstaat терминін қолданбаған, бірақ қолданыстағы мемлекетті (Staat) идеалды, конституциялық мемлекетпен (Republik) салыстырған. Оның көзқарасы елдің жазбаша конституциясының басымдығына негізделген. Бұл басымдық оның орталық идеясын іске асыруға кепілдік беруі керек: халықтың бақыты мен гүлденуінің негізгі шарты – тұрақты бейбіт өмір. Кант осы бақытты халықтың келісіммен қабылданған моральдық конституциясы және оған сәйкес моральдық билік арқылы қамтамасыз етуді ұсынды. Rechtsstaat терминін алғаш рет 1813 жылы Карл Теодор Велкер қолданған, бірақ Роберт фон Мольдің «Құқықтық мемлекет қағидаларына сәйкес Германияның полиция ғылымы» (1832–33) кітабы оны кеңінен танымал етті. Фон Моль саясат арқылы басқаруды, Канттың рухымен, жалпы ережелер бойынша басқарумен салыстырды.