Кіріспе

Бронкстағы бульвар, Нью-Йорк

Гранд Конкорс (сондай-ақ Гранд бульвары және Конкорс деп те аталады) – Нью-Йорк қаласындағы Бронкс ауданындағы 8 километрлік кең даңғыл. Гранд Конкорс Бедфорд Парк, Конкорс, Хайбридж, Фордэм, Мотт-Хейвен, Норвуд және Тремонт сияқты бірнеше аудандардан өтеді. Даңғылдың көп бөлігінде ені 55 метр, бірақ кейбір бөліктері тар. Гранд Конкорс Францияның Сент-Авольд, Лотарингия қаласынан келген иммигрант Луи Алойс Риссе жобалаған. Риссе бұл жолды алғаш 1890 жылы ойлап тапты, ал Конкорс 1894 және 1909 жылдар аралығында салынды, 1927 жылы оған қосымша кеңейтім жасалды. Конкорстың дамуына байланысты, даңғылдың айналасында көппәтерлі үйлер салынды (көпшілігі алты қабатты, жоғары сапалы, жартылай өртке төзімді, лифттері бар пәтерлер, бес қабатты, «Жаңа заңмен» салынған, баспалдақпен көтерілетін пәтерлермен және Манхэттеннің сәнді даңғылдарындағыдай бірнеше жоғары, өртке төзімді пәтерлермен араласып орналасқан). 1939 жылы ол «Бронкстің орта тап тұрғындарының Парк даңғылы» деп аталды. Гранд Конкорс 165-ші көшенің оңтүстігіне дейін қысқа ғана уақытқа он жолақты бульвар болып табылады, онда әр бағытқа екі жолдан бар. Сол жерде солтүстік және оңтүстік бағыттағы ішкі жолдар бірігіп, ортасында боялған жолағы және солға бұрылу үшін арналған жолы бар бес жолақты бөлінбеген жолға айналады. Шамамен 161-ші және 204-ші көшелер арасында Нью-Йорк метросының IND Concourse желісі Гранд Конкорс астынан өтеді. IRT Jerome Avenue желісі де 149-шы көшенің оңтүстігінде даңғылдың астынан қысқа бөлікке дейін өтеді, ал 149-шы көше – Гранд Конкорс станциясы кешені даңғылға қызмет көрсетеді.

Құрылыс

Рисс бұл жолды 1890 жылы Манхэттенді Бронкстің солтүстік бөлігімен байланыстыру мақсатында ойлап тапты. Құрылыс 1894 жылы басталды және 1909 жылғы қарашада қозғалысқа ашылды. «Сұлу қала» қозғалысының шарықталу кезеңінде салынған, ол Париждегі Елисей даласына (Champs Élysées) үлгіленді, бірақ одан әлдеқайда үлкен – ұзындығы 6 шақырым (6 км), ені 55 метр (55 м), ағаштармен көмкерілген бөлектеулермен үш жолға бөлінген, сондықтан кейбір шағын көшелер Конкорсты кесіп өтпейді. Жобаның құны 14 миллион долларға бағаланды (қазіргі күнгі құны $). Гранд Конкорс бастапқыда Бронкс қалалық әкімшілігінің (Бронкс Borough Hall) 161-ші көшедегі орналасқан жерінен Ван Кортландт паркіне дейін созылды. 1927 жылы Мотт авенюсі бульварға бейімделу үшін кеңейтілгеннен кейін, ол 138-ші көшеге дейін оңтүстікке қарай ұзартылды. Конкорстың дамуына 1933 жылы «Тәуелсіз метро жүйесінің» (Independent Subway System) Конкорс желісінің ашылуы қосымша серпін берді. 1930 жылдардың ортасына таман Конкорс бойында үш жүзге жуық пәтерлік үйлер салынды. Әдетте бес немесе алты қабатты, кең кіреберіс алаңдары бар, шөптер мен бұталармен шегенделген бұл үйлердің арасында АҚШ-тағы арт-деко және арт-модерн сәулет өнерінің ең көрнекті үлгілері көптеп кездеседі. Сол кездегі Ұлы депрессия үлкен өсім кезеңін тоқтатса да, жеке қаржыландырылған пәтерлік үйлердің құрылысы жалғасты. Сонымен қатар, WPA бағдарламасы аясында Гранд Конкорста жұмыстар жүргізілді. Осы кезеңде Бронкс басқа аудандарға қарағанда жақсы жағдайға ие болды: 1934 жылы тұрғын үйлердің 99 пайызында жеке дәретханалар, ал 95 пайызында орталық жылыту жүйесі болды. 1939 жылғы WPA Нью-Йорк қаласы бойынша нұсқаулықта Гранд Конкорс «Бронкстегі орта таптың Парк-авенюі» деп сипатталды, ал оның көптеген ірі ғимараттарының бірінде пәтерді жалға алу кем дегенде орташа бизнес табысының белгісі саналды.

Құлдырау

1941 жылы Нью-Йорк қаласының жоспарлау департаменті бульварды магистральға айналдыруды ұсынды, осылайша Майор Диган экспресс-жолы мен оңтүстікке жоспарланған Парк-авеню экспресс-жолын солтүстікке қарай Мошолу парк-жолымен жалғастыруды көздеді. Алайда, 1940 жылдары Бронкс өзенінің саябағының оңтүстікке қарай кеңейтілуі және 1950 жылдары Майор Диган экспресс-жолының солтүстікке қарай кеңейтілуі салдарынан бұл жоспарлар қолдау таппады. 1960 жылдары Оңтүстік және орталық Бронкс тез нашарлады, себебі аймақтың жылжымайтын мүліктеріне инвестициялар азайды, бұл қалалық жаңару және «қызыл сызық» бағдарламаларымен күшейді. Оңтүстік Бронкстың көптеген ақ тұрғындары «ақ қашқындау» деп аталатын процесте қала маңына қоныс аударды, оған мемлекетаралық тас жолдар жүйесінің салынуы көмектесті. Сонымен қатар, афроамерикандықтар мен пуэрторикалықтар Бронкске жұмыс іздеп келе бастады, бірақ бұл жұмыс орындары көбінесе қала маңына, АҚШ-тың оңтүстігіне және басқа елдерге көшірілді. Осының салдарынан Конкорс маңындағы ғимараттар ескі және төмен бағалы болып саналды, ал инвестициялардың азаюы үй иелерінің тұрғын үйлерін күтуге деген қызығушылығын азайтып, одан әрі нашарлауға әкелді. 1968 және 1970 жылдар аралығындағы сыртқа көшіру Гранд Конкорс бойындағы орта таптың қалған тұрғындарының көп бөлігін азайтып жіберді. Аймақтағы көптеген ғимараттар өрт, вандализм және күтімсіздік салдарынан зақымдануға ұшырады. Көлік құралдарына ыңғайлы болу үшін жолдың өзі де өзгертілді. 1960 жылдары Нью-Йорк қаласының Парктер және демалыс департаменті Конкорстағы шөпті орта жолақты алып тастап, оның орнына жасыл түспен боялған цемент төседі. 1980 жылдары The New York Times газеті Конкорсты «көлік жүргізушілердің жұмағы» деп сипаттады. Жарық форлары көлік жүргізушілерге «жасыл толқын» эффектін сезіндіретіндей етіп реттелді, олар бір циклде бірнеше қиылыстан өте алатын болды. Осы уақытта жаяу өткелдер мен ағаштар алынып тасталды, ал Конкорске көк жол белгілері орнатылды.

Қалпына келтіру

1980 жылдары Конкорс және Оңтүстік Бронкстағы үй иелері ғимараттарын жаңартуға кірісті. Бронкс өнер мұражайы 1982 жылы Гранд Конкорс пен 167-ші көшедегі бұрынғы синагогаға көшіп, аймаққа көшіп келген алғашқы мекемелердің бірі болды. Бұл 1990 жылдары Конкорсте жаңа құрылыстар басталуына себеп болды, оның ішінде Рафаэль Виноли жобалаған 1118 Гранд Конкорс мекенжайындағы Бронкс тұрғын үй сотының ғимараты да бар.

Бульварды қайта құру

1990 жылдардың басында саясаткерлер мен қоғамдық белсенділер Конкорсты жаяу жүргіншілер үшін пайдалырақ етуге тырысты. Сол кезде Конкорс Нью-Йорк қаласындағы ең қауіпті көшелердің бірі болып есептелді, 1991 жылы он екі жаяу адам қаза тапты, бұл оны Куинс бульварының "Өлім бульвары" деген атағымен теңестірді. Эксперимент ретінде NYCDOT 1999 жылдан бастап 161-ші және 167-ші көшелер арасындағы бөлігін "көрсету" жобасы ретінде толыққанды қайта жаңартудан өтті. "Көрсету" жобасының табысынан кейін NYCDOT 161-ші көше мен Фордэм жолы арасындағы төрт кезеңді күрделі жобаны іске қосты, ол тікелей қаладан қаржыландырылатын еді. Көрсету жобасы – күрделі жобаның бірінші кезеңі болды. 166-шы және 171-ші көшелер арасындағы Гранд Конкорсты қайта жаңарту 2013 жылы басталды және 2017 жылдың маусымында аяқталды. Қазірдің өзінде 171-ші және 175-ші көшелер арасындағы Гранд Конкорсты қайта жаңартуға қаржы бөлініп, жоспарлау жұмыстары жүріп жатыр. 2017 жылдың қаңтар айында Нью-Йорк қаласының Көлік департаменті төртінші кезеңді жоспарлауды бастады, ол 175-ші көше мен Фордэм жолы арасындағы бөлікті жаңартуды көздейді. 2000 жылдардан бері Гранд Конкорс маңындағы аймақ жылжымайтын мүлік агенттерінің айтуынша, "жаңарудың" орталығына айналды, жаңа тұрғындар көшіп келіп, қылмыс деңгейі күрт төмендеді. The New York Times газеті бірнеше тұрғынның пікірін келтірді, олар аймақта демографиялық өзгерістер болатынына қарамастан, қаланың басқа аудандарын жаңартқан бай адамдардың емес, жұмысшы табының, "қоғамдыққа бағытталған" адамдардың қоныстанатынына сендірді.

Гранд Конкорс тарихи ауданы

2011 жылы Нью-Йорк қаласының ескерткіштерді сақтау комиссиясы 153-ші және 167-ші көшелер арасындағы Гранд Конкорсті Гранд Конкорс тарихи ауданының бір бөлігі деп жариялады. Бұрын Нью-Йорк штаты 730–1000, 1100–1520, 1560 және 851–1675 Гранд Конкорстегі ғимараттарды тарихи аудан ретінде Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізу үшін ұсынған еді.

Танымал мәдениетте

1970 жылдардағы «Рода» ситкомында Рода Моргенстерннің ата-анасы Мартин мен Ида Моргенстерн Гранд Конкорсте тұрды. 1974 жылғы тарихи «Роданың үйлену тойы» эпизодында актриса Валери Харпер (Рода рөлінде) Бронксте үйлену көйлегімен жүгіріп, Гранд Конкорстен ата-анасының үйіне кіргенін көрсетті. Бұл эпизод сол жерде түсірілген. Фордэм Роуд Конкорс аймағы және Крумнің сода фонтаны Эйвери Корманның «Ескі махаббат» романында айтылады. Джейкоб М. Аппелдің «Гранд Конкорс» (2007) әңгімесінде Льюис Моррис ғимаратында өскен әйел ересек қызымен Моррисания ауданына оралып, бульвардың өзі есіндегідей емес екенін көреді. Айн Рэндтің «Фонтанбас» романында Питер Китинг пен Доминик Франкон Коннектикутқа сотты іздеп, үйленуге келеді. Ол оған: «Гранд Конкорске барыңыз. Онда шам аз».