Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ляо императоры Тяньцзуо (5 маусым 1075 – 1128 немесе 1156), жеке есімі Елю Яньси, сыпайы аты Яньнин, Қытайдың хитан басқарған Ляо әулетінің тоғызыншы және соңғы императоры. 1101 жылы әкесінің әкесі, император Даоцзоннан кейін таққа отырып, 1125 жылы Ляо әулеті құлағанға дейін билік етті.
Emperor Tianzuo of Liao (5 June 1075 – 1128 or 1156), personal name Yelü Yanxi, courtesy name Yanning, was the ninth and last emperor of the Khitan led Liao dynasty of China. He succeeded his grandfather, Emperor Daozong, in 1101 and reigned until the fall of the Liao dynasty in 1125.
Джиндер шапқыншылығы
Император Тяньцзуо тұсында Ваньян Агуда бастаған жуйчжі тайпалары 1115 жылы Цзинь әулетін құрды. Агуда Ляо әулетіне қарсы Хан басқарған Солтүстік Сун әулетімен теңіздегі одақ құрды және Сыртқы Монғолиядағы бұрынғы Ляо территориясында билік орната бастады. Бірақ император Тяньцзуо Цзинь қауіп-қатеріне қарсы тиімді шаралар қабылдай алмады, ал 1115 жылы Ляо генералдары оның інісі Елю Чуньді таққа отырғызуға әрекет жасады, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. 1117 жылы Цзинь әскерлері Маньчжуриядан жорық жасап, 1120 жылы Ляоның жоғары астанасын, ал 1122 жылы орталық астанасын басып алды. 1121 жылы император Тяньцзуоның ұлы, Цзинь ханзадасын таққа отырғызу үшін тағы бір төңкеріс ұйымдастырылды, бірақ ол да сәтсіз болды. Ханзада өлім жазасына кесілді, ал төңкеріске қатысушылардың көпшілігі Цзинь әулетіне ауысты. 1122 жылы император Тяньцзуо Нанкиннен (қазіргі Бейжің) батысқа қашып кетті. Оның інісі Елю Чунь Нанкинде қысқа ғана мерзімге Солтүстік Ляо әулетін құрды, бірақ көп ұзамай қайтыс болды, ал Нанкин 1122 жылдың соңында немесе 1123 жылдың басында Цзинь әулеті тарапынан басып алынды.
During the reign of Emperor Tianzuo, the Jurchen tribes led by Wanyan Aguda established the Jin dynasty in 1115. Aguda formed the Alliance Conducted at Sea with the Han led Northern Song dynasty against the Liao dynasty, and began to establish authority over former Liao territory in Outer Mongolia. Emperor Tianzuo, however, proved incompetent in dealing with the Jin threat, and in 1115 a coup was attempted by Liao generals to install his uncle Yelü Chun to the throne but was thwarted. Jin troops advanced from Manchuria in 1117, and captured the Liao supreme capital in 1120, then its central capital in 1122. Another coup was attempted in 1121 to install Emperor Tianzuo's son, the Prince of Jin, on the throne, but was again thwarted. The prince was executed, and most of the coup participants defected to the Jin dynasty. In 1122, Emperor Tianzuo fled from Nanjing (present day Beijing) to the western regions. His uncle Yelü Chun then founded the short lived Northern Liao dynasty in Nanjing, but died soon afterwards, and Nanjing was conquered by the Jin dynasty at the end of 1122 or in early 1123.
Ляо әулетінің соңы
Солтүстік Ляо әулетінің құлауынан кейін генерал Елю Даши император Тяньцзуоға қайта қосылды. 1123 жылы Цзинь әскерлері император Тяньцзуоның сарайын Циньчжун қаласында (қазіргі Хоххоттың оңтүстігінде) басып алды және оның отбасы мүшелерін тұтқынға алды. Император Тяньцзуо Батыс Сяға қашып, сонда пана тапты. Кейіннен император Тяньцзуо Цзинь әулетіне шабуыл жасау ниетін білдірді, бірақ Елю Даши Цзинь әулетінің әскери күші тым зор болғандықтан, бұл әрекетті бекершілік деп санап, қолдау көрсетпеді. 1124 жылы Елю Даши өзінің бір топ жақтастарымен бірге батысқа қашып, Батыс Ляо әулетін құрды. 1125 жылы Цзинь әулеті император Тяньцзуоны тұтқынға алды, соның нәтижесінде Ляо әулеті құлады.
After the end of the Northern Liao dynasty, the general Yelü Dashi rejoined Emperor Tianzuo. In 1123, Jin troops captured Emperor Tianzuo's palace at Qingzhong (south of present day Hohhot), capturing members of his family. Emperor Tianzuo fled to the Western Xia and sought refuge there. Later, Emperor Tianzuo expressed his intention to attack the Jin dynasty, but Yelü Dashi withheld his support, considering it folly as the Jin dynasty was too militarily powerful. In 1124, Yelü Dashi fled to the west with a band of his followers, and established the Western Liao dynasty. In 1125, Emperor Tianzuo was captured by the Jin dynasty, thereby marking the collapse of the Liao dynasty.
Өлім
1156 жылы, сол кездегі Хайлинг ханзадасы болған Цзинь императоры оны және Сонгтың бұрынғы императоры Цинцзуңды намысқа толы жарыс ретінде поло ойынына қатысуға мәжбүр етті. Император Цинцзуң осал және дені нашар болғандықтан, дереу аттан құлап кетті. Елю Янси атқа мінуге көбірек дағдыланғандықтан, қашып құтылуға тырысты, бірақ жуйшы садақшылары оны оқпен өлтірді.
In 1156, in an act of humiliation, the Jin emperor who at the time was the Prince of Hailing ordered him and the former Emperor Qinzong of Song to compete in a match of polo. Emperor Qinzong was weak and frail, and thus quickly fell off the horse. Yelü Yanxi was more familiar with horse riding, and tried to escape, but was shot to death by Jurchen archers.