Кіріспе

Шотландиядағы жарым арал

Applecross (A' Chomraich, 'The Sanctuary') – Шотландияның Батыс Росс аймағындағы, Шотландияның жоғары таулы аймағында Кайл Лохалштан солтүстік-батысқа қарай орналасқан жарым арал. Applecross атауы кем дегенде 1300 жыл бұрын пайда болған. Жергілікті тұрғындар осы атауды 19 ғасырдағы ауылға (тура атауы 'Shore Street' немесе жай ғана 'The Street') және Applecross Inn-ге қатысты қолданбайды. Applecross Inn, Applecross шығанағында, Inner Sound-қа қарап, ал оның қарсы бетінде Raasay ішкі Гебрид аралдары орналасқан. Applecross монастырын 7 ғасырда Әулие Маэльруба құрған. Маэльруба салған шіркеуден қалған жалғыз дерек – өрнекті тас.

География

Бұл үйлер қатары көбінесе "Эпплкросс" деп аталады және кейбір карталарда Applecross деп көрсетілген, бірақ шын мәнінде "Shore Street" деп аталады және жергілікті тұрғындар арасында жай ғана "The Street" деп танылады. Applecross атауы мұражай төңірегіндегі Тоскаиг, Кулдуи, Камустеррах, Сэнд сияқты барлық елді мекендерге қолданылады. Applecross – жергілікті иелік пен азаматтық округтің де атауы, оған Шильдайг және Торридон кіреді, және оның халқы 544 адамды құрайды. Кішкентай Эпплкросс өзені (Abhainn Crosain) Эпплкросс шығанасына құяды. Өте шалғай орналасқан Applecross-қа 20 ғасырдың басына дейін тек қайықпен жету мүмкін болды, ал содан кейін көп жылдар бойы жалғыз жол – Шотландияның ең қауіпті жолдарының бірі саналатын Белах-на-Ба ("Мал өткелі") болды, ол мұражайды кесіп өтеді және Sgùrr a' Chaorachain төбесінің астындағы ең жоғары нүктеге жетеді. 1975 жылы бұл елді мекен Шильдайг және Торридонға дейін мұражайдың шетімен иірленген жағалау жолы арқылы қосылды. Жол Ішкі бұғаз бен Лох Торридонның жағалауын бойлай өтеді.

Ерте тарих

Applecross атауы пиктік атауы Aporcrosan-ның ағылшын тіліне аудармасы, «Кроссан өзенінің құйылысы» (қазіргі гэль тілінде Обар Крозайн). Атау пиктік тіліндегі *aber* және шотландтық гэль тіліндегі *cros* сөздерінен шыққан. Тарихи тұрғыдан, бұл елді мекен 671 жылы Шотландияға Бангордың (County Down) ірі ирландтық монастырінен келген әулие Маэль Рубамен байланысты. Ол 672 жылы сол кездегі пиктік аймағында Апоркросанды құрды және монастырьдың алғашқы аббаты болды, 722 жылдың 21 сәуірінде сексен жасында қайтыс болды. Оның кейбір ізбасарларының қайтысы туралы мәліметтер ірландтық жылнамаларында тоғызыншы ғасырдың басына дейін сақталған. Ертедегі монастырь кейінгі приход шіркеуі орналасқан жерге (қазіргі ғимарат 1817 жылы салынған) жақын жерде болған. Шіркеу ауласында тұрған үлкен, аяқталмаған айқыш тақта және шіркеу ішінде сақталған басқа (немесе бірнеше?) үш өте мұқият ойылған фрагменттер ертедегі монастырьдің куәлігі болып табылады. Айналасындағы аймақ гэль тілінде A’ Chomraich деп аталады, яғни «қиянаттан қорғалған орын». Оның шекаралары бұрын айқыштармен белгіленген. 1870 жылы қиратылған айқыштың қалдығы Камустеррахтағы шаруашылық ғимараттарының арасында сақталған. Скай және Солтүстік Шотландияда Маэль Рубаға арналған көптеген шіркеулер бар, әулиенің аты кейде өзгешеленіп айтылады (мысалы, Банфширдегі Киттегі «Руфус»). Лох Маре және оның қасиетті аралы Эйлен Ма Руйбх (ертедегі шіркеу мен қасиетті құдықтың орны) екеуі де әулие Маэль Рубаның есімімен аталады. Applecross аймағы Шотландияның ең ерте қоныстанған жерлерінің бірі деп есептеледі. Applecross-тың солтүстігіндегі жағалаудағы Sand елді мекені маңызды археологиялық орын болып табылады.

Applecross иесі

Applecross иелігі шамамен кеңдікке ие және жарты аралдың көп бөлігін қамтиды. 16 ғасырдың екінші жартысында Applecross жерлері Кинтейлдің Колин Кэм Маккензидің заңсыз ұлы Александр Маккензидің (1650 жылы қайтыс болған) меншігіне өтті. 1715 және 1724 жылдар аралығындағы қысқа үзілістен (Applecross-тың 1715 жылғы көтеріліске қатысуына байланысты тәркілену кезеңі) басқа, иелік 19 ғасырдың ортасына дейін Маккензидің мұрагерлерінің меншігінде болды, содан кейін Лидс герцогына сатылды. 1860 жылдардың басында иелік лорд Миддлтонға сатылды. 1924 жылы 10-шы барон Миддлтон қайтыс болғаннан кейін, иелік Уиллс отбасына сатылды. Қазіргі таңда иелік Applecross Trust-қа тиесілі, бұл Шотландияда тіркелген қайырымдылық ұйымы, мақсаты – «Applecross түбегінің ерекше сипатын жауапты және прогрессивті түрде сақтап, оның жабайы табиғатын және ерекше табиғи сұлулық аймағы ретіндегі маңыздылығын мойындау». Applecross Trust жеті адамнан тұратын кеңеспен басқарылады, төрағасы – Роджер Харви Джеймисон.

Жабайы табиғат

Applecross-та көптеген жергілікті шотланд жануарларын кездестіруге болады, оның ішінде сүтқоректілер: қызыл бұғы, қарағай мартендері, сусарлар, су тышқақтары, көк қоян, түлкілер, сирек кездесетін жабайы мысық, сондай-ақ пипистрель және Добентонның құлақты жануарлары. Құстардан қара және сарай бүркіттері, аққұйрықты және алтын бүркіттер, үлкен скуа, арктикалық шағала, үлкен нүктелі тоқылдақ, сайысқұс, бұқақос, алтын құс, аспанқұс, мерлин, жасыл қызылқұйрық, құмдық тышқан, қызыл және кейде сирек кездесетін қара қасқыр, доттерел және тас торғайы бар. Теңіз жануарларынан жағалауға жақын қарапайым ителдер, сондай-ақ балық шашатын акулалар, минк киттері, дельфиндер және мұрынтық дельфиндер кездеседі. Мұнда жылан да таба аласыз.

Экономика

2010 жылдың шілдесінде 40 000 фунт стерлинг сомасына Ұлыбританияның алғашқы операторсыз жанармай станциясы ашылды. Ол клиенттерге өздігінен қызмет көрсетуге мүмкіндік беретін кредиттік карта оқу құрылғысын пайдаланады. Applecross Community Company компаниясы 2008 жылы станция жабылуы мүмкін болғандықтан, оны сатып алды. Балама рет Лохкарронға барып-қайту 58 шақырымды құрайды.

Туризм

Жақында Applecross жаяу серуендеу, каякпен жүзу, балық аулау және велосипед тебу үшін орын іздейтін туристердің санының артуын байқады. Солтүстік жағалау 500 велосипедтік маршруты Белах-на-Ба жотасын кесіп өтеді және жағалау жолымен Applecross арқылы өтеді.

БАҚ және өнер

Applecross 1953 жылғы «Laxdale Hall» фильмінде Laxdale ретінде көрсетілді, ондағы қауым нашар жол жағдайына қарсылық білдіріп, жол салығын төлеуден бас тартты. Телевизияда Applecross «Upstairs Downstairs» телесериалының «Will Ye No Come Back Again?» атты эпизодында (1975) Карночи рөлінде пайда болды. Кейіннен ол Монти Холлдың «Ұлы қашу» (2009) және Channel 4 арнасының «Time Team» бағдарламасының (13-серия, 13-эпизод) бір бөлігінде көрсетілді, сол кезде қуыс қабырғалы құрылым – брох қазбадан шығарылды. Бұл туралы Маргарет Лидің еңбектерінде, әсіресе «Driftwood and Tangle» кітабында айтылған. Сонымен қатар, Грейм Макрей Бернеттің 2015 жылғы «Қанды жобасы» романы осы жерде жазылған, ол 2016 жылы Man Booker сыйлығына үміткер болды. Бұған қоса, Пьердоменико Баккаларионың «Enchanted Emporium» сериясының негізгі оқиға орны болды.