Кіріспе

18-ғасырдағы француз әдебиеті – 1715 жыл, Франция королі XIV Людовик қайтыс болған жыл, мен 1798 жыл, Бонапарттың төңкерісі Консулдықты билікке келтірген, Француз революциясын аяқтаған және француз тарихының жаңа дәуірін бастаған жылдарды қамтиды. Бұл ғасырдағы зор экономикалық, әлеуметтік, интеллектуалдық және саяси өзгерістер екі маңызды әдеби және философиялық бағытты тудырды: Ағарту дәуіріндегі философтар барлық қолданыстағы институттарды, оның ішінде шіркеу мен мемлекетті сынап, қоғамды рационализм мен ғылыми талдау тұрғысынан қарастырды; ал осы бірінші бағытқа қарсы реакция ретінде пайда болған өзгеше бағыт – Романтизмнің бастауы, ол өнер мен өмірдегі сезімнің маңыздылығын жоғары бағалады. Англиядағы ұқсас бағыттармен салыстырғанда, 18-ғасыр француз жазушылары сыншыл, күмәнді және жаңашыл болды. Олардың маңызды үлесі – еркіндік, төзімділік, гуманизм, теңдік және прогресс идеялары, олар қазіргі батыс демократиясының негізгі принциптеріне айналды.

Философтар және идеялар әдебиеті

XVII ғасырдағы «Либертиндер» деп аталатын еңбектерді жалғастырып, Байль мен Фонтенел сияқты жазушылардың сыншыл рухымен (1657–1757), «люмиерлер» деп аталатын жазушылар ақыл-сана мен моральдық құндылықтар атынан өз уақытының әлеуметтік және саяси қысымшылықтарын айыптап отырды. Олар абсолюттік монархия идеясын сынға алып, саяси биліктің жаңа негізі ретінде әлеуметтік келісімшарт талап етті және атқарушы, заңнамалық және сот тармақтарының өкілеттіктерін бөлумен конституциялық монархиядағы орталық биліктің демократиялық ұйымдастырылуын талап етті (Монтескье, Дидро және Руссо). Вольтер үкіметтің билікті теріс пайдалануына қарсы күресті, мысалы, цензура мен сотсыз қамауға алуға мүмкіндік беретін кашель хаттары, шіркеу мен монархияның келісімін, патшаларға философтар кеңес беретін «ағартылған деспотизмге» қарсы. Бұл жазушылар және басқалар, мысалы, Адам құқықтары мен азаматтардың құқықтары туралы декларацияның негізгі авторларының бірі Сиес аббат, философтар ретінде танылды. Олар жоғары дәрежелі байлардан немесе үшінші қабаттан шыққан, олар мұрагерлік пен кастаға негізделген қоғамнан гөрі, талант пен қасиетке негізделген қоғамды іздеді. Олардың идеяларына Англиядағы Джон Локктың идеялары қатты әсер етті. Олар осы ғасырдың соңында құрылған Француз Республикасының идеалдарына айналған бостандық пен теңдік құндылықтарын енгізді. Олар ар-ождан бостандығын қорғап, діни институттардың қоғамдағы рөлін күмәнге түсірді. Олар үшін төзімділік қоғамның негізгі құндылығы болды. Конвент Волтердің күлін Париждегі Пантеонға орналастырған кезде, оны «бізге еркін өмір сүруге үйреткен» адам ретінде құрметтеді. Философтардың көзқарастары әртүрлі болғанымен, олардың барлығы адамзаттың да, жеке адамдардың да бақыт идеалы (bonheur) болып табылатын ортақ мақсатқа ие болды. Руссо сияқты кейбіреулер асыл жабайылардың бақытын армандады, олар тез жоғалып кетті; басқалары, Вольтер сияқты, бақытты әлемдік ізденістер мен өмірдің мәдениетінде көрді. Философтар оптимист болды, олар өздерінің міндетін анық түсінді; олар жай ғана байқап отырған жоқ, бірақ өз мақсаттарына жету үшін үнемі күш салды. Философтардың маңызды еңбектері әртүрлі жанрларға жататын, мысалы, белгілі бір философиялық ойды көрсететін повесть (Вольтердің 1747 жылғы «Задиг» немесе 1759 жылғы «Кандид»); немесе экзотикалық елден келген хаттар түрінде жасырылған француз өмірі туралы сатира (Монтескьедің 1721 жылғы «Парсы хаттары»); немесе эсселер (Монтескьедің 1748 жылғы «Заңдар рухы», Вольтердің 1763 жылғы «Төзімділік туралы эссесі», Руссоның 1762 жылғы «Әлеуметтік келісімшарты», Дидроның Бугенвильге саяхатқа қосымшасы немесе Аббат Гюйом Томас Рейналдың «Екі Үндістан тарихы»). Мариво мен Бомарше комедиялары да осы ұлы идеялар туралы пікірталас пен таралуға үлкен үлес қосты. Философтардың ең маңызды еңбегі – Дидро мен Д’Аламберттің атақты энциклопедиясы «Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers», ол 1750 жылдан 1772 жылға дейін отыз бес томдық түрінде, мәтіндері мен суреттерімен бірге, білімнің барлық салаларын қамтитын көптеген очерктермен, баяндамалармен, диалогтармен және сұхбаттармен бірге жарық көрді.

XVIII ғасырдағы француз театры

XVII ғасырдағы француз драматургтары – Мольер, Расин және Корнель – француз комедиясына зор әсер етті, бірақ француз театрына Вольтердің трагедиялары жаңа серпіліс сыйлады. Ол заманауи тақырыптарды енгізсе де, александрин стиліндегі классикалық формаларын сақтап, «Заир» (1732) және «Мохамед фанатизмі» (1741) пьесаларымен үлкен жетістікке жетті. Дегенмен, корольдік цензура Людовик XV және Людовик XVI тұсында да театрларда белсенді болды. Бомарше өзінің «Фигароның үйленуі» пьесасын саяси мазмұнына байланысты Парижде сахналауға қиындықтарға тап болды. Француз регенттігі кезінде моральдық шектеулер жеңілдегеніне байланысты 1716 жылы Людовик XIV тұсында Парижден қуылған Comédie Italienne қайта оралды. Сол кезде театрлық қойылымдар өте танымал болды, көпшілік көрермендер танымал актерлерді тамашалауға және итальяндық commedia dell'arte-ден шыққан Харлекин, Колумбина және Пантолон сияқты кейіпкерлерге күлуге жиналды. Мариво (1688–1763) осы жанрды пайдаланып, махаббат сезімдерін, нәзік тіл ойындарын және қоғамдық мәселелерді талдауды біріктірген комедиялар жазды. Оның ең белгілі шығармалары: «Лес Фальс Конфиденс» (1737), «Ле Жей де ламур эт ду хазард» (1730) және «Лиль де Склав» (1725). Жан-Франсуа Регнард пен Ален Рене Лесаж (1668–1747) «Le Légataire universel» (Регнард) және «Turcaret» (Лесаж, 1709) сияқты әдепкі комедиялармен де үлкен жетістікке жетті. Бірақ 18-ғасыр француз комедиясының ең ірі шебері – Бомарше (1732–1799) болды. Ол Фигаро кейіпкері арқылы әлеуметтік және саяси сатираны, шеберлікпен құрылған диалог пен интриганы ұштастырды. Фигаро – өзінің қожайынының билігіне қарсы тұратын қызметші, ол «Le Barbier de Séville» (1775) және «Le Mariage de Figaro» (1784) еңбектерінде басты рөлде ойнайды. XVIII ғасырдың театры екі жаңа жанрды – «Көз жасы комедиясын» (comédie larmoyante) және буржуазиялық драманы (drame bourgeois) енгізді. Бұл жанрлар реалистік ортада пафосқа толы оқиғаларды баяндайтын және аристократтар емес, буржуазиялық отбасылардың өміріне арналған. Бұл жанрлардың танымал мысалдары: Дидроның «Le Fils naturel» (Табиғи ұл, 1757), «Le Père de famille» (Отбасы әкесі, 1758), Мишель Жан Седайннің «Le Philosophe sans le savoir» (Өзінің философ екенін білмейтін философ, 1765), Луи Себастьен Мерсьенің «La Brouette du vinaigrier» (Шарап арбасы, 1775) және Бомаршаның «La Mère Coupable» (Күнәлі ана, 1792). XVIII ғасырда музыкалық театрдың жаңа түрлері – вадевиль және опера комик дамыды. Театр туралы әдеби еңбектердің жаңа жанры пайда болды, мысалы, Дидроның «Paradoxe sur le comédien» еңбегі, Вольтердің театр актерлерін шіркеу айыптауынан қорғаған жазбалары және Руссоның театрдағы әдепсіздікті айыптауы.

XVIII ғасырдағы француз романы

18-ғасырдағы роман форма және мазмұн жағынан жаңалықтарға толы болды, бұл заманауи романның пайда болуына негіз салды. Роман – прозада жазылған, бір немесе бірнеше кейіпкерлердің басынан өткен оқиғаларын немесе олардың өзгеруін баяндайтын көркем шығарма. 18-ғасырда роман жанрының оқырмандары көбейді, ал авторлар бірінші тұлғадан баяндау, хат алмасу, әңгімелер сияқты әдеби тәсілдер арқылы сезімдерді шынайы бейнелеуге ұмтылды. Бұл әрекеттер, саясаттанушылардың рухымен үйлесімде, дамып келе жатқан қоғамды көрсетуге бағытталған. Француз романы Сэмюэл Ричардсон, Джонатан Свифт және Дэниел Дефоның туындыларын аудару арқылы ағылшын романының күшті ықпалына ішкі тірлік етті. 18-ғасыр романы жанрдың барлық мүмкіндіктерін зерттеді: түрлі көзқарастар, сюжеттік бұрылыстар, оқырманды қызықтыру, терең психологиялық талдау, оқиға ортасын нақты сипаттау, қиял және формаға көңіл бөлу. Осы кезеңдегі мәтіндерді нақты санаттарға бөлу қиын, бірақ оларды шартты түрде бірнеше кіші жанрға жіктеуге болады.

Философиялық әңгіме

Бұл санатқа Вольтердің философиялық әңгімелері, «Задиг» (1747) және «Кандид» (1759) кіреді, сондай-ақ Вольтер фантастикадан алшақтап, әлеуметтік және психологиялық реализмнің маңызды бөлігін енгізген «l'Ingénu» (1768) повесі де осы санатқа жатады.

Реалистік роман

Бұл жанр әлеуметтік реализмді ерлер мен әйелдердің махаббат іздеу туралы әңгімелерімен үйлестірді. Мысалдарға Маривоның «La Vie de Marianne» (1741), «Le Paysan parvenu» (1735), аббат Антуан Франсуа Превостың «Manon Lescaut» (1731) және Николас Эдме Ретифтің (1734–1806) хаттар түрінде жазылған «Le Paysan perverti» (1775) романдары жатады. Бұл жанрдың ішінде испан әдебиетінің ықпалымен жазылған, махаббат туралы реалистік романдардың тағы бір кіші жанры бар; сатираға толы, түрлі әлеуметтік орталарды бейнелейтін және жас жігіттердің жаңа өмірге бейімделуін көрсететін романдар. Классикалық мысал – Ален Рене Лесаждың «Гил Блас де Сантильяне тарихы» (1715).

Тасаввурдың романы

Тасаввурдың романы болашақтағы өмірді ғасырлар бойы суреттеді; Мерсьенің L'An 2440, rêve s'il en fut jamais (Барлық армандардың 2440 жылы) (1771); немесе Жак Казоттің le Diable amoureux (Махаббатқа берілген шайтан) (1772) фантастикалық әңгімелері.

Еркіндік немесе эротикалық роман

Еркіндікке ұмтылушы, немесе эротикалық роман, эротизм, сүйіндиргіштік, манипуляция және әлеуметтік интригалармен сипатталады. Классикалық мысалдар: Пьер Шодрло де Лаклостың "Қауіпті байланыстар" (1782); Донатиен Альфонс Франсуа де Садтың "Жюстин немесе ізгіліктің бақытсыздықтары" (1797); Клод Проспер Жолио де Кребийонның "Софа – нұсқаулық әңгіме" (1745), "Жасырын зергерлік бұйымдар" (1748) және Дидроның "Кешірімі" (1760).

Сезімдер романы

Сезімдер романы 18-ғасырдың екінші жартысында Жан Жак Руссоның (1761) хаттар түрінде жазылған "Жули немесе жаңа Хелоиза" (Julie, немесе жаңа Хелоиза) романы жарық көрген кезде пайда болды. Ол ғасырдың ең көп сатылған романы болған Сэмюэл Ричардсонның "Памела" романынан үлгі алды, ол табиғатты және романтикалық махаббатты алдын-ала романтикалық бейнелеу арқылы оқырмандардың қызығушылығын тудырды. Тағы бір танымал мысал – Жак Анри Бернардин де Сент-Пьердің "Пол мен Вирджиния" (1787) туындысы.

Романның бөлініп кетуі

"Жак Фаталист және оның шебері" (1773) және Дидроның "Рамоның жүрегі" (1762) сияқты, шамамен "бөлініп кеткен роман" деп аударылатын романдарды жіктеу өте қиын, бірақ олар бір ғасыр немесе одан да көп уақыттан кейін пайда болатын модернистік романдарға ұқсайды.

18-ғасырда өмірбаянның пайда болуы

Адам өмірінің әдеби оқиғалары 18-шы ғасырда кең таралды, мысалы, Николас Эдме Ретифтің "La Vie de mon père" (Әкесінің өмірі) (1779) және "Monsieur Nicolas" (Мырза Николас) (1794) сияқты танымал кітаптары, бірақ ғасырдың ең үлкен жетістігі Жан Жак Руссо болды. Ол 1776 жылы "Les Rêveries du promeneur solitaire" (Жалғыз серуеншінің армандары) және 1782 жылы "Les Confessions" (Өзімнің мойындауларым) еңбектерімен қазіргі заманғы автобиография жанрын қалыптастырды, олар өзін-өзі тану романдарының барлығына үлгі болды.

XVIII ғасырдағы француз поэзиясы

Вольтер өзінің «Лиссабон апаты туралы өлең» (Poème sur le désastre de Lisbonne) және «Қала адамы» (le Mondain) өлеңдерінде өлеңді өте шеберлікпен қолданды, бірақ оның поэзиясы 17 ғасырдың классикалық мектебіне жатады. 18 ғасырдың небары бірнеше француз ақындары ғана қадір-қасиетке ие болды; олардың ішінде Жак Делиль (1738–1813) – 1782 жылы жарық көрген «Бақтар» (Les Jardins) үшін, және Эварист де Парни (1753–1814) – 1784 жылы жарық көрген «Элегиялар» (Élégies) үшін, екеуі де романтизмнің тууына және табиғат пен ностальгия поэзиясына үлес қосты. 18 ғасырдың ең белгілі ақыны – Андре Шениер (1762–1794), ол өзінің танымал «Жас Тарантина» (la Jeune Tarentine) және «Жас тұтқын» (la Jeune Captive) шығармаларында көркем стиль жасады, екеуі де оның Франция революциясы кезіндегі өлімінен көп уақыт өткен соң, 1819 жылы ғана жарық көрді. Фабр д’Эглантин «Жаңбыр жауады, қойшы қыз» (Il pleut, il pleut, bergère) сияқты әндерімен және Франция революциясы кезінде құрылған жаңа Франция республикалық күнтізбесін жазуға қатысқандығымен танымал.

XVIII ғасырдағы француз әдебиетінің басқа жанрлары

Қазіргі заманғы өнер сыншылығының жанрын Дидро «Салон» еңбектерінде қалыптастырды, онда ол Хьюбер Роберт салған поэтикалық қираған орындардан туындаған сезімдерді мысалға келтіре отырып, өнер туындылары арқылы эмоциялардың қалай құрылатынын талдады. Жорж Луи Леклер, Буффон графы, өзінің ғасырындағы ғылыми жаңалықтарды 1749 және 1789 жылдар аралығында зор табысқа ие болған «Табиғи тарих» (Histoire naturelle) атты монументалды еңбегі арқылы кеңінен танымал етті. Француз революциясы кезінде саяси сөздер, Онерé Габриэль Рикети, Мирабо графы, Луи Антуан де Сен-Жюст, Жорж Дантон және Максимилиан Робеспьер сияқты дарынды шешендердің сөздері жарияланған сайын, әдебиеттің танымал жанрына айналды.

Қорытындылар

XVIII ғасырдағы француз әдебиеті барлық жанрлардағы шығармалардың бай жинағын ұсынды және философтар мен Люмиерлердің философиялық және талдау көзқарастарын, романтизмнің пайда болған қозғалысының көбінесе субъективті және жеке көзқарастарымен қарама-қарсы қоймай, біріктірді. 18 ғасырдың көптеген еңбектері ұмытылған, бірақ ғасыр идеяларының жаңалығы мен маңыздылығы және әдеби дарыны үшін ұлы болған бірқатар жазушыларды дүниеге әкелді; Вольтер, Руссо, Монтескье, Дидро және Бомарше сияқты жазушылардың идеялары бүгінге дейін цитаталанып келеді. Олар өздерінің романдары мен пьесаларын қоғамды терең өзгертетін құрал ретінде пайдаланды, сонымен бірге өздерінің жеке басы мен сезімдерін білдірді. Осы жазушылардың көптеген еңбегінің арқасында 18 ғасырда француз тілі Еуропаның барлық аймақтарында, тіпті Америка мен Ресейге дейін мәдениет, саяси және әлеуметтік реформалар тіліне айналды.