Кіріспе
19 ғасырдағы француз әдебиеті Франция тарихының демократияның қалыптасуымен және монархия мен империяның құлауымен сипатталатын қарқынды даму кезеңіндегі француз әдебиетінің өркендеуімен айналысады. Бұл кезеңге келесі саяси режимдер кіреді: Наполеон Бонапарттың консулдығы (1799–1804) және империясы (1804–1814), Людовик XVIII және Карл X тұсындағы Реставрация (1814–1830), Людовик Филипп Орлеанның Шілде монархиясы (1830–1848), Екінші Республика (1848–1852), Наполеон III тұсындағы Екінші Империя (1852–1871) және Үшінші Республиканың (1871–1940) алғашқы онжылдықтары.
19th century French literature concerns the developments in French literature during a dynamic period in French history that saw the rise of Democracy and the fitful end of Monarchy and Empire. The period covered spans the following political regimes: Napoleon Bonaparte's Consulate (1799–1804) and Empire (1804–1814), the Restoration under Louis XVIII and Charles X (1814–1830), the July Monarchy under Louis Philippe d'Orléans (1830–1848), the Second Republic (1848–1852), the Second Empire under Napoleon III (1852–1871), and the first decades of the Third Republic (1871–1940).
Шолу
Француз әдебиеті 19 ғасырда зор халықаралық бедел мен сәттілікке ие болды. Ғасырдың бірінші жартысында романтизм үстемдік құрды, ал шамамен ғасырдың ортасында реализм пайда болды, кем дегенде, ішінара қарсылық ретінде. Ғасырдың соңғы жартысында «натурализм», «парнассиандық» поэзия және «символизм» сияқты басқа да стильдер бір уақытта бәсекелес бағыттар болып табылды. Кейбір жазушылар белгілі бір атпен және бағдарламамен немесе манифестпен анықталған әдеби топтар құрды. Ал басқа жағдайларда, бұл атаулар сыншылардың белгілі бір жазушыларға берген теріс сипаттамалары болды, немесе қазіргі әдебиет тарихшылары әртүрлі мақсаттар мен әдістерді ұстанған жазушыларды топтастыру үшін қолданды. Дегенмен, бұл терминдер өнердегі кең тарихи өзгерістерді сипаттауға көмектеседі.
Реализм
"Реализм" термині 19 ғасыр әдебиетіне қатысты қолданылғанда, заманауи өмір мен қоғамды бейнелеуге жасалған тырасты білдіреді. Реализмнің дамуы ғылымның (әсіресе биологияның), тарих және әлеуметтік ғылымдардың, сондай-ақ индустриализм мен коммерцияның өсуімен байланысты. "Реалистік" бағыт міндетті түрде романтизмге қарсы емес; Франциядағы романтизм жиі Джордж Сэндтің шаруалар туралы әңгімелеріндегідей қарапайым адамды және табиғи ортаны мақұлдады, ал тарихшы Жюль Мишеленің еңбектеріндегідей тарихи күштер мен дәуірлерге ден қойды. Стендальдың "Қызыл және қара" және "Парманың уставтық үйі" романдары заманауи қоғамның мәселелерін көтеріп, сонымен қатар романтикалық қозғалыстан алынған тақырыптар мен кейіпкерлерді пайдаланды. Оноре де Бальзак – көркем әдебиеттегі 19 ғасыр реализмінің ең көрнекті өкілі. Оның "Адамдық комедиясы" – шамамен 100 романнан тұратын алып жинақ, бұл көркем әдебиет жазушысының ойлап тапқан ең амбициозды жобасы болды – өзінің отандастарының заманауи тарихын толыққанды жазуға бағытталған. Реализм Александр Дюманың (ұлының) шығармаларында да кездеседі. Бұл кезеңдегі көптеген романдар, соның ішінде Бальзактың романдары газеттерде бөлім-бөліммен жарияланды, ал өте танымал реалистік "фельетондар" қала өмірінің жасырын жақтарын бейнелеуге маманданған (қылмыс, полиция шпиондары, қылмыстық жаргон), мысалы, Эжен Сюдің романдары. Осыған ұқсас тенденциялар сол кезеңдегі театрлық мелодрамаларда және ғасыр соңындағы Гранд-Гиньольде одан да қорқынышты және қанды түрде көрінді. Густав Флаубердің "Мадам Бовари" (1857) романы – провинциялық дәрігердің әйеліне романтизмнің трагедиялық салдарына толы суреттемесі, ал "Сентименталды тәрбие" француз реализмінің дамуының ең жоғары деңгейлерін көрсетеді. Флаубердің романтизмі оның фантастикалық "Августиннің азғырылуы" және "Саламбо" романындағы ежелгі Карфагеннің барокколық және экзотикалық көріністерінде байқалады. Мелодрамадан басқа, ғасырдың ортасындағы танымал және буржуазиялық театр Эжен Марин Лабиштің "жақсы жасалған" буржуазиялық фарстары мен Эмиль Ожиедің моральдық драмаларында реализмге бет бұрды.
Табиғаттылық
1860 жылдардан бастап сыншылар әдебиеттегі "натурализм" туралы жиі айта бастады. Бұл термин дәл емес, және көбінесе жұмысшы табынан тақырып алған, нағыз өмірдің қайғылы және қатал жағдайларын бейнелеген авторларды кемсіте айту үшін қолданылды. "Натуралист" деп аталатын жазушылардың көпшілігі романтизмнің артық өршуіне қарсы радикалды ұстаным танытып, өз романдарының дәлдігіне ғылыми және энциклопедиялық көзқараспен қарады (Зола "Жерминаль" үшін бірнеше ай бойы көмір шахталарын аралап шықты, тіпті көрнекті реалист Флобер де тарихи деректерді зерттеуге жылдар арнады). Гипполит Тэн натурализмнің философиялық негізін қалады: ол әрбір адамның мінез-құлқы тұқым қуалаушылық, орта және өмір сүрген заманға байланысты екеніне сенді. Норвегиялық, швед және орыс жазушыларының ықпалы натуралистік қозғалысты одан әрі дамытты. Гю де Мопассанның романдары мен әңгімелері жиі "натуралист" деп сипатталса да, ол мұғалімі және кеңесшісі Флобердің реалистік үлгісін ұстанғаны анық. Мопассан "Ле Хорла" сияқты туындыларында готикалық роман элементтерін пайдаланды. Қазіргі заманғы әлемді барлық жағынан суреттеу, сарказм мен ирония, сондай-ақ романтикалық бейнелер мен тақырыптарды қолдану арасындағы бұл қақтығыс символистерге де (төменде қараңыз) әсер етті және 20-ғасырға дейін жалғасты. Натурализм көбінесе Эмиль Золаның романдарымен байланысты, әсіресе оның "Ругон-Маккар" романдық циклымен, оған "Жерминаль", "Ассомуар", "Нана", "Париждің іштегісі", "Адамдық жануар" және "Шедевр" кіреді, онда бір отбасының екі тармағының әлеуметтік жетістігі немесе сәтсіздігі физиологиялық, әлеуметтік және тұқым қуалау заңдарымен түсіндіріледі. Натуралисттер деп аталатын басқа жазушылар: Альфонс Доде, Жюль Валлес, Жорж Карл Гюйсманс (кейіннен "декаденттік" ағымның өкілі және натурализмге қарсы шыққан), Эдмон де Гонкур және оның інісі Жюль де Гонкур, сондай-ақ (мүлдем басқа бағытта) Поль Бурже.
Парнас
Парнасшылар деп аталатын жазушылар тобы поэзияда объективті болуға тырысты, оның ішінде Леконте де Лисле, Теодор де Банвилл, Катулль Мендес, Салли Пруддом, Франсуа Коппе, Хосе Мария де Хередия және (карьерасының басында) Пол Верлен – Теофил Готьедің «өнер өзі үшін» деген түсінігі мен сұлулықты іздеуді пайдалана отырып, қатесіз және нақты жұмыс жасауға ұмтылыс жасады. Олар экзотикалық және классикалық тақырыптарды таңдап, оларды қатаң формада және эмоциялық аяқталғандықпен бейнеледі (бұл элементтер Артур Шопенгауэрдің философиялық еңбектерінде де көрінеді, оның эстетикалық теориялары кейіннен символисттерге де әсер етті). Жюль Верн және танымал сериалдық оқиғалар мен алғашқы ғылыми фантастика жазушыларының шығармаларында қазіргі заманғы ғылым мен география романтикалық оқиғалармен біріктірілді.
Символизм және заманауи заманның пайда болуы
Өмірді иллюзиясыз көруге және оның ең күйзелісті және қарапайым жақтарына ден қоюға бейімділік Шарль Бодлердің өте ықпалды поэзиясында күшейе түседі, бірақ бұл оның анти-батыр және романтикалық ақынның Байрон мифінен туған терең романтикалық элементтерімен, сондай-ақ "mal du siècle" әлемінің шаршаңқылығымен байланысты. Осы сияқты элементтер Жюль Барби д’Оревиллидің романдарынан да табылады. Бодлердің поэзиясы және ғасырдың соңындағы (немесе "fin de siècle") әдебиеттің көп бөлігі олардың шоқтықты мазмұны немесе моральдық көзқарасы үшін жиі "декаденттік" деп сипатталды. Сол сияқты, Пол Верлен 1884 жылы "poète maudit" ("қарғысқа ұшыраған ақын") терминін Тристан Корбьер, Стефан Малларме және Артур Рембо сияқты поэтикалық конвенцияларға қарсы күрескен, әлеуметтік айыптауға ұшыраған немесе сыншылар тарапынан назарсыздан қалған бірқатар ақындарға қатысты қолданды. Бірақ 1886 жылы Жан Мореас Символизм манифестін жариялағаннан кейін, осы термин жаңа әдеби ортаға жиі қолданыла бастады. Стефан Малларме, Пол Верлен, Пол Валери, Жорис Карл Гюйсманс, Артур Рембо, Жюль Лафорг, Жан Мореас, Густав Кан, Альберт Самен, Жан Лоррен, Реми де Гурмон, Пьер Луис, Тристан Корбьер, Анри де Ренье, Вильер дель-Иль Адам, Стюарт Меррилл, Рене Гил, Сент-Поль Ру, Оскар Владислас де Милош, Альберт Жиро, Эмиль Верхаерен, Жорж Роденбах және Морис Метерлинк сияқты жазушылар символисттер деп аталды, әрине әр автордың жеке әдеби жобасы ерекше болды. Символисттер көбінесе Шопенгауэрдің эстетикасымен және ерік, тағдыр және санасыз күштер туралы ұғымдарымен үйлесетін тақырыптарды бөліседі. Символисттер жиі сексуалдық (көбінесе проститутка бейнесі арқылы), қала, иррационалдық құбылыстар (сасқания, армандар, есірткілер, алкоголь) және кейде шамалы ортағасырлық атмосфераны қолданды. Символизмнің тоны өте өзгермелі, кейде реалистік, фантастикалық, ирониялық немесе бейтарап болады, бірақ символисттер көбінесе моральдық немесе этикалық идеяларға ерекше мән бермеді. Поэзияда символисттік тәсіл – Пол Верленнің көрсеткені сияқты – нақты айтудың орнына нәзік ұсыныстарды қолдану (реторикаға тыйым салынды) және сөздердің сиқырымен, қайталанатын дыбыстармен және өлеңнің ырғақтылығымен (музыкалылығымен) көңіл-күй мен сезімдерді ояту болды. Кейбір символисттер еркін өлеңді де зерттеді. Немец композиторы Рихард Вагнердің шығармаларындағы лейтмотивтердің, ортағасырлық атмосфераның және толыққанды өнер туындысының (музыканы, бейнелеу өнерін және тілді үйлестіру) қолданылуы да осы жазушыларға зор әсер етті. Стефан Малларме әлемді сипаттау үшін тілдің шектеріне қатты қызығушылық танытты, оның күрделі синтаксисі және соңғы маңызды өлеңінде – "Un coup de dés" – парақшадағы сөздердің орналасуы, көлемі және арақашықтығы Франция поэзиясындағы маңызды жаңалықтардың бірі болды және олар қазіргі поэзияны алаңдатуда. Артур Рембоның "Illuminations" атты прозалық өлеңдер жинағы француз тіліндегі алғашқы еркін өлеңдердің бірі саналады; оның өмірбаяндық шабыттанған "Une saison en enfer" ("Тозақ маусымы") өлеңі сюрреалистер тарапынан революциялық заманауи әдеби акт ретінде бағаланды (осы туынды 1970-ші жылдары Нью-Йорк панк-сценасында да маңызды рөл атқарды). Исидор Дюкасс, Лаутреамонт графының "Les Chants de Maldoror" ("Мальдорор әндері") атты прозалық өлеңіндегі тозақтық бейнелер де осындай әсерге ие болды. Малармэдегі тіл мен мағынаның дағдарысы және Рембодағы әдебиет, өмір және саяси әлем туралы радикалды көзқарас белгілі бір дәрежеде "модернге" және 20 ғасырдағы дадаизм, сюрреализм және абсурд театрының радикалды эксперименттеріне негіз салды.