Кіріспе

"Маркеталия Республикасы" – Колумбияның ауылдық аймақтарындағы коммунистік шаруа партизандары "Ла Виоленсия" (шамамен 1948-1958 жылдар) салдарынан бақылап ұстаған анклавтардың біріне берілген ресми емес атау. Колумбия консервативтік партиясының конгрессмендері осы анклавтарды, Маркеталияны қоса, "тәуелсіз республикалар" деп сипаттап, оларды әскери күшпен мемлекеттік бақылауға қайтару қажет екенін айтты. Бұл аймақ 1964 жылдың мамыр айында Колумбия Ұлттық армиясы ("Маркеталия операциясы") барысында басып алынды. Кейіннен коммунистердің аман қалғандары басқа жерде қайта бірігіп, 1964 жылы "Bloque Sur" (Оңтүстік блок) партизандық тобына қосылды, ол 1966 жылы Колумбияның Революциялық Қарулы Күштерінің (FARC) құрылуына негіз болды.

Зорлық-зомбылық

1948 жылы Хорхе Элиэсер Гайтанның қазасы Боготада ірі көтерілістерге, ал ел бойынша ұсақ көтерілістерге әкеп соқты. Бұл «Ла Виоленсия» кезеңінің бастауы болды – екі партиялық қақтығыстың аса қатал кезеңі, ол келесі он жылда шамамен 200 000-300 000 колумбиялықтың өмірін құрбан етті. «Ла Виоленсия» кезінде Колумбияның Либералдық партиясы мен Колумбияның Коммунистік партиясының бірнеше мүшелері өздігінен қорғану тобын және партизандық отрядтарды ұйымдастырған, олар 1953 жылы билікке келгеннен кейін генерал Густаво Рохас Пинилья жариялаған кешірім кезінде демобилизацияланбады. 1958 жылы Рохас биліктен алынғанда, әскери диссиденттердің қолдауымен, орталық консерваторлар мен либералдар «Ұлттық фронт» деп аталатын екі партиялық коалиция құруға келісті (президенттік таңдау жүйесі мен кабинеттерде және мемлекеттік органдарда билікті бөлісуді қамтиды). FARC және Колумбия Коммунистік партиясының мүшелерінің пікірінше, либералдық және консервативтік элиталар зорлық-зомбылықты бастағанмен, оның салдарынан қорқып, саяси гегемонияға деген ортақ ұмтылысын революциялық қиындықтардан қорғау үшін бейресми одақ құрды. Сонымен қатар, либералдар мен коммунистер құрған шағын қарулы топтар елдің шалғай аймақтарында белгілі бір деңгейде өзін-өзі басқаруды сәтті жүзеге асырды, олардың бірі сыртқы бақылаушылар үшін «Маркеталия республикасы» деп танылды. Олардың қызметі көбінесе «Ла Виоленсия» аяқталғаннан кейін өзін-өзі қорғаумен шектелді, бірақ кейде жергілікті жер иелерінен ақы талап ету және ресми күштермен ұсақ қақтығыстар болды. Үкімет 1964 жылға дейін мұндай анклавтарда коммунистердің ықпалының күшеюіне мән бермеді, содан кейін Конгрестегі Колумбия консерваторлық партиясының мүшелерінің қысымымен, мұндай автономиялы «республикаларды» де-факто қауіп-қатер деп есептегендіктен, Колумбия армиясына коммунистер бақылап отырған «республикаға» шабуыл жасауға бұйрық берілді. Әскери шабуылмен қатар, кейбір саясаткерлер мен Колумбия армиясының өкілдері операция аймағында азаматтық бастамаларды жүзеге асыру қажет деп санады, бірақ мұндай бағдарламаларды іске асыруға жасалған алғашқы әрекеттер ұзақ мерзімде жалғастырылмады. Шабуылдан кейін партизандар жақын маңдағы басқа анклавтарға тарады, кейін 1964 жылы «Оңтүстік блогы» («Bloque Sur») ретінде қайта құрылды, ал 1966 жылы ресми түрде «Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia» (FARC) деп аталды, ол Коммунистік партияның ресми әскери құрылымы болды. Анклавтың коммунистік көшбасшыларының бірі, Жакобо Аренас, кейіннен «Diario de la resistencia de Marquetalia» («Маркеталияға қарсы тұру күнделігі») атты кітап жазды. Кітапта партизандар мен Колумбия армиясының сарбаздары арасындағы шайқас оқиғалары баяндалған.

Лазо жоспары

1959 жылдың қазан айында АҚШ Колумбияның ішкі қауіпсіздік жағдайын зерттеу үшін қарсы бүлік сарапшыларынан құралған "Арнаулы зерттеу тобын" жіберді. Басқа да саяси ұсыныстармен қатар, АҚШ тобы "Колумбия және АҚШ билігінің мүдделерін 'араласушылық' айыптауларынан қорғау үшін, ішкі қауіпсіздікке арналған кез келген арнайы көмек жасырын және тиімсіз болуы керек" деп кеңес берді. 1962 жылдың ақпан айында, 1959 жылғы "АҚШ арнайы зерттеу тобынан" кейін үш жыл өткен соң, Форт-Брэггтегі АҚШ арнайы соғыс тобының жетекші құрамы, Арнайы соғыс орталығының командирі генерал Уильям П. Ярборо Колумбияға екінші зерттеу үшін келді. Жаңа терроризмге қарсы саясат 1962 жылы "Лазо жоспары" ретінде қабылданып, даулы аймақтарда әскери операциялар мен азаматтық бастамаларды көздеді. Ярбороның ұсыныстары бойынша Колумбия әскері либералдық және консервативтік партиялардың ықпалымен коммунистік терроризм мен қарақшылармен күресуге тырысты. АҚШ-тың тапсырысымен Колумбия үкіметі 1960-шы жылдардың басында "өздігінен қорғану қауымдастықтары" деп аталатын коммунистік террористік ұйымдарға шабуылдады, ұлттық үкімет бақылауына қайтаруға тырысты. FARC 1964 жылы Мануэль Маруланда Велес және басқа PCC мүшелері Маркеталия ауданына жасалған әскери шабуылдан кейін құрылды. АҚШ қолдауымен 16 000 колумбиялық әскер 1000 тұрғыны бар ауылға шабуыл жасады, олардың барлығы 48-і ғана қарулы болды. Маруланда мен тағы 47 адам Маркеталияда үкімет әскерлерімен шайқасып, содан кейін басқа жауынгерлермен бірге тауларға қашып кетті. Осы 48 адам FARC-тың ядросын құрады, олардың қатары тез арада жүздеген жауынгерге дейін өсті.

"Маркеталияның күнделігі"

Маркеталияның басып алынуынан аман қалған Жакобо Аренас 1972 жылы "Diario de la resistencia de Marquetalia" ("Маркеталияның қарсыласу күнделігі") атты кітап жазды. Кітапта партизан күштер мен Колумбия әскерінің бригадасы арасындағы шайқастың оқиғалары баяндалады. Күнделікте Аренас Маркеталия аймағының географиялық орналасуын және табиғи сұлулығын егжей-тегжейлі сипаттайды, оқырманға муссонды жаңбырлардың болуымен, теңіз деңгейінен шамамен 6000 фут биіктіктегі Анд тауларында 800 шаршы километрді құрайтын аймақтың толыққанды көрінісін береді. Уила департаментіндегі қарлы таулардың бірі 12 000 футтан жоғары. Күнделік Маркеталиядағы партизандық және шаруалар күресін 1959 жылғы Куба революциясы жеңісінен кейін алты жыл өткен кездегі жағдаймен байланыстырады, бұл революциялық ынтамен әлемдік қауымдастықтың санасын биледі. Кубадағы оқиғалар әлемнің және аймақтың басым назарын өзіне тартып алғанмен, Маркеталиядағы оқиғалар мен олардың салдары туралы ақпарат кейіннен Латын Америкасы бойынша үлкен қызығушылық тудырды. Күнделік Маркеталияның ішкі құрылымын, импровизацияланған коммуна немесе кішігірім социалистік қоғам ретінде көрсетеді, онда партизан-шаруалар мен Коммунистік партия идеологтары ғана емес, сонымен қатар олардың отбасы мүшелері мен достары да бірлесіп, ортақ әлеуметтік-экономикалық және әскери-қорғаныс мақсаттары үшін жұмыс істеді. Аренас 1964 жылғы мамырда Маркеталияға қарсы әскери операцияларды АҚШ-тың "ЛАСО" (Латын Америкасының қауіпсіздік операциясы) жоспарының бөлігі ретінде сипаттайды, бұл аймақтағы наразылықты және мүмкін болатын коммунистік көтерілістерді басуға бағытталған. Колумбияда Аренас бұл шабуылдың Пентагонның көмегімен жоспарланғанын және әскери тікұшақтар мен ұшақтардың қолдауымен 16 000 колумбиялық әскердің қатысқанын мәлімдейді (кітапта қолданылатын терминдер: Пентагонның "Хауктарымен" басқарылатын 16 000 "Қанды иттің" әскері). Партизан-коммунистердің саны одан әлдеқайда аз болды деп есептелді, бірақ бұрынғы ЦРУ барлау есебі олардың саны 2000-ға жете алатынын көрсетті, бірақ басқа бағалаулар мен мәлімдемелер әртүрлі болды, көпшілігі 1600 колумбиялық әскердің қатысқанын айтады. Аренас жауынгерлердің шашырап кеткенін, бірақ көп ұзамай қайта топтасып, FARC құрылғанын айтады. Маркеталияның бұрынғы жауынгерлері Колумбияның шалғай ауылдары мен джунглилерінде жасырынып, бір күні билікті басып алу үшін, заңсыз әдістерді қолдана отырып, соғысқа қайта ұйымдастырады.

Соңынан: FARC-тың пайда болуы

1964 жылы мамыр айында ЛАСО жоспарының әскери кезеңі іске асырылғаннан кейін, Маркеталия "коммунасының" аман қалғандары 27 мамырда Мануэль Маруланда және Жакобо Аренас сияқты негізгі басшыларымен кездесу өткізді. Бұл кездесудің күн тәртібі капиталистерден билікті тартып алу және Колумбия қоғамын марксистік доктрина бойынша басқаруды мақсат ете отырып, формалды көтерілісші ұйым құру болды. Кездесудің соңында нақты қалыптасқан идеялар пайда болды, олар кейіннен 1966 жылы Колумбияның революциялық қарулы күштері, яғни FARC құрылуына негіз болды. Солшыл көтерілісшілердің сөзіне сүйенсек, олардың жоспары Колумбияның барлық аймақтарына, қауіпсіздік мақсатында шалқап жатқан ауылдар мен ормандарға таралу болды, ал басқалары қарулы күрестің бір бөлігі ретінде тәжірибе алу үшін Латын Америкасы бойынша саяхаттады. FARC-тың жетінші партизандық конференциясы 1982 жылы Жакобо Аренас пен Мануэль Маруланда басшылығымен өтті. Конференция ұйымға "Халық армиясы" деген атауды қосты, нәтижесінде жаңа атауы FARC EP болды. Жетінші партизандық конференция FARC күресінде шешуші кезең болды, себебі ол оларға болашақта қалаған социалистік мемлекетін құру үшін саясатын және жоспарларын жетілдіруге мүмкіндік берді. Марксистер мен ленинистер пікірінше, FARC конференцияларын бұрын Еуропада Карл Маркс, Фредерик Энгельс және Владимир Ленин қатысқан халықаралық конференциялармен салыстыруға болады. Бүгінде FARC EP әлемдегі ең көне партизандық ұйым болып саналады. Олар Колумбияның әртүрлі аймақтарында шабуылдарын жалғастыруда.