Кіріспе
Тибор Варга (4 шілде 1921 – 4 қыркүйек 2003) – венгр скрипкашысы, дирижер және әлемдік деңгейде танымал музыка педагогы, скрипканы оқыту әдістемелерін жасаған. Ол Детмольд музыка консерваториясының ішкі аспаптар бөлімін құрушылардың бірі болды.
Ерте өмір
Варга Венгрияның Гьёр қаласында, Иосиф Иоахим, Леопольд Ауер, Карл Флеш және танымал дирижер Ханс Рихтер дүниеге келген аймақта туды. Жас Варга екі жарым жасында әкесі Лайош Варгадан алғашқы сабақтарын алды, ол да скрипкашы болған. Соғыс кезіндегі жарақат салдарынан Лайош Варга концерт артисті болу арманынан бас тартып, скрипка жасаушы болып жұмыс істеді. Хубайдың қазасынан кейін (1937), Варга Хубайдың 3-ші скрипкалық концертін (op. 99) Эрне Дохнанидің жетекшілігімен еске алу концертінде орындауға шақырылды, ал Дохнани 1934 жылы Хубайдың орнын Лист академиясының ректоры ретінде иеленген еді. Лист музыка академиясын бітірген соң Варга соғыс жылдарында Будапешт университетінде философияны зерттеді.
Мансап
Алты жасында Варга алғаш рет жұрт алдында өнер көрсетті. Он жасында ол оркестрмен алғашқы жеке өнернамесін орындады, ол Мендельсонның скрипкалық концерті, op. 64 болды. 13 жасында ол алғашқы жазбаларын жасады. 14 жасында ол шетелде алғашқы концерттік гастрольдерін өткізді, бірақ оның мансабы Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан күрт тоқтатылды. Соғыстан кейін ол концерттік қызметін жалғастырып, ең танымал солистердің біріне айналды. Варга Эрнест Ансерме, Леонард Бернштейн, Пьер Булез, Ференц Фричай, Вильгельм Фуртвенглер, Игорь Маркевич, Ханс Росбауд, Георг Солти және тағы да басқалар сияқты көрнекті дирижерлермен бірлесіп жұмыс істеді. Ол Лондон филармониясы және Берлин филармониясы сияқты ең ірі оркестрлермен өнер көрсетіп, Deutsche Grammophon және EMI сияқты студияларға жазды. Бартоктың скрипкалық концерті №2, Ференц Фрисай жетекшілігімен Берлин филармониясымен орындалған, сондай-ақ Макс Брух, Моцарт, Карл Нильсен, Паганини, Чайковский және т.б. авторларының скрипкалық концерттері музыкалық интерпретацияның маңызды нұсқаларына айналды. Варганың классикалық репертуарына ірі скрипкалық концерттер, сондай-ақ маңызды скрипкалық сонаталар мен концерттік пьесалар кірді. Бұған қоса, мансабының басынан бастап Тибор Варга заманауи музыкаға берілді, оның алғашқы орындаушысы болды. Әсіресе, Бела Барток, Альбан Берг және Арнольд Шёнбергтің скрипкалық концерттері мен басқа да шығармаларының орындаулары (премьералары) және жазбалары осы туындыларды репертуардың «классикалық» деңгейіне көтеріп, оларға халықаралық музыкалық өмірде маңызды орын берді. Басқалармен қатар, Варга Альбан Бергтің скрипкалық концертінің австралиялық тұсаукесерін және 1949 жылы Арнольд Шёнбергтің скрипкалық концертін орындады. Композитор оның ынтасына, қазір танымал болған хатында: «Мен сіз үшін осындай музыканы көбірек жазу үшін жас болсам еді» деп ризашылық білдірді (Шёнберг, Хабарламалар). Шёнбергтің скрипкалық концерті, Берг, Шостакович және басқа да шығармалардың скрипкалық концерттері сияқты, Тибор Варганың Лондонның Корольдік Альберт залындағы BBC-нің «Променад концерттерінде» орындалды. Сонымен қатар, ол Стравинскийдің скрипкалық концертінің австриялық тұсаукесерін және оған арналған көптеген шығармалардың әлемдік тұсаукесерін өткізді, мысалы Борис Блахердің, Эрнст Кренектің, Гёста Нистрёмнің, Алмейда Прадоның, Матиас Сейбердің және Винфрид Зиллигтің скрипкалық концерттері. 1950 жылдардың басынан бастап Варга дирижер ретінде де сәттілікке қол жеткізді. Оның дирижерлік мансабы 1954 жылы Германияның Детмольд қаласында оның атымен аталатын камералық оркестрдің (Kammerorchester Tibor Varga) және Сиондағы Тибор Варга фестивальдық оркестрінің (1964–2001) құрылуына әкелді. Ол осы ансамбльдердің бас дирижері және көркемдік жетекшісі болды, сондай-ақ 1989 жылдан 1993 жылға дейін Orchestre des Pays de Savoie (Франция) оркестрінің бас дирижері болды. Бұған қоса, Тибор Варга халықаралық деңгейдегі атақты оркестрлерге қонақ дирижер ретінде жиі шақырылды.
Педагогикалық қызмет
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Варга өзінің туған қаласы Гьёрде Будапешттің Франц Лист академиясына байланысты Музыка академиясын құрдас негізін қалаушысы және алғашқы профессоры болды. 1947 жылы ол Лондонға көшті. 1949 жылы ол жаңадан ашылған Детмольд жоғары музыка мектебінің (Hochschule für Musik Detmold) профессоры болды. Струналық бөлімді құруға шақырылған Варга, виолончелист Андре Наварра, альтшілер Бруно Джуранна және Нобуко Имаимен бірге әлемдік деңгейдегі аспаптар мектебін жасады. 1950 жылдардан бері Варга жетекші халықаралық скрипка және камералық музыка конкурстарында қазылар алқасының мүшесі немесе төрағасы болды. Сонымен қатар, ол Дармштадт (Internationale Ferienkurse für Neue Musik), Лондон, Париж, Зальцбург (Мозартеум), Сиена (Accademia Chigiana) және Еуропа мен АҚШ-тың басқа да музыкалық орталықтарында шеберлік кластарын өткізіп, музыкалық тақырыптар бойынша лекциялар оқыды. 1956 жылы Тибор Варга Детмольдтағы қызметін сақтап, Швейцарияға қоныс аударды. 1963 жылы, Швейцариядағы Вале кантонының астанасы Сионда ол Халықаралық музыка академиясын (Académie de Musique Tibor Varga) құрды, ол жаз айларында жетекші солистер жүргізетін дайын жас музыканттарға арналған интерпретация (немесе "шеберлік") кластарында маманданған. Халықаралық академия әдетте жылына 400-ге жуық студентті 25 шеберлік класына тартады. 1964 жылы ол Тибор Варга фестивалін (1964–2001) құрды, ол дерлік төрт онжылдық бойы әлем бойынша концерттерімен танымал халықаралық музыка фестивальдерінің бірі болды. Бұған қоса, 1967 жылы ол Жан Жак Кантороу, Нам Юн Ким, Мирижам Концен және Вадим Репин сияқты жүлдегерлерді қамтитын, өзінің саласындағы ең беделді жарыстардың бірі – жыл сайынғы Халықаралық Тибор Варга скрипка конкурсын қосты. 1988 жылы Сионда кәсіби аспапшыларды даярлауға арналған жоғары музыка мектебі (Ecole Supérieure de Musique) ашылды, оның негізін қалаушысы Варга көркемдік және оқыту директоры ретінде жауапкершілікті жүктеді. Мектеп ашылғаннан кейін бір жыл өткен соң, белгілі музыка педагогы Варга мектебін «Еуропадағы ең үздік үш скрипка академиясының бірі» деп атады, онда барлық континенттерден талантты студенттер оқыды. 2002 жылы музыка жоғары мектебі Тибор Варга атындағы жоғары музыка консерваториясы және академиясы болып қайта аталды. Бүгінде ол Лозанна жоғары музыка мектебінің (HEMU Lausanne Fribourg Sion) құрамына кіреді. Сонымен қатар, Варга Франция және Португалия мәдениет министрліктерінде көркемдік және педагогикалық кеңесші болып жұмыс істеді. 2002 жылдың қазан айынан бастап ол Грацтағы Музыка және сахна өнері университетінде (Universität für Musik und Darstellende Kunst, Graz, Austria) скрипка кафедрасын басқарды. Варга мектебінің түлектері әлемнің жетекші оркестрлеріндегі солистер, концертмейстерлер, профессорлар және мүшелер, оның ішінде Берлин филармониясы, Скала театрының оркестрі, Бавария радиосының симфониялық оркестрі, Дрезден штатының оркестрі, Берлиннің неміс симфониялық оркестрі, Жаңа Жапония филармониясы және тағы да басқалар. Варганың көп жылдық шәкірті Мадлен Карруццо Берлин филармониясына қабылданған алғашқы әйел мүше болды.
Айырмалар
Варга Франция мен Швейцарияның түрлі қалаларының құрметті азаматы болды. Франция, Германия, Венгрия және Швейцария оған жоғары наградалар берді, оның ішінде Швейцарияның Мәдениет саласындағы Ұлттық сыйлығы, Германияның Еңбегі үшін кресті, Венгрияның Еңбегі үшін кресті, «Arts et Lettres» медальдары және Францияның Құрмет легионы. Будапешт университеті мен Будапешт Франц Лист академиясы оны құрметті профессор етіп тағайындады – бұл Эдвард Элгар, Эмиль Жиле, Рихард Штраус және Артуро Тосканини сияқты тұлғаларға берілген сирек құрмет. 2003 жылы Еуропаның мәдени астанасы Грац қаласында өткен ректорлар конференциясы үшін жазылған 4 скрипкаға арналған «Этюд-каприз» Варганың қайтысынан кейін Еуропа университеттері қауымдастығының ресми әнұраны ретінде бекітілді.
Өлім
Варга 2003 жылдың 4 қыркүйегінде Швейцарияның Сион қаласына жақын Гримсуаттағы үйінде қайтыс болды. Бірінші әйелі Джудиттен Гилберт Варга деген ұлы болған, ол белгілі дирижер. Оның қызы Сьюзан Рыбицки Варга виолончельші және педагог. Екінші әйелі, доктор Анжелика Варга Бехер – музыкатанушы және музыкант.
Қосымша көздер
J. Creighton, Виолончель энциклопедиясы, 1889–1971, Торонто 1974
S. Applebaum және H. Roth, Ойнау жолдары, 10-шы кітап, Нептун / Н. Дж. 1981
W. Kiley, Шетел саяхаттары, The Strad, Ақпан 1987
R. Noltensmeier, Кәсіби скрипкашы, Киль 1999
T. Potter, Шығу тегі жарқын философ, The Strad, Сәуір 2000
N. Hornig, Өмірдің айнасы, FonoForum, 2001 қыркүйек
S. Applebaum and H. Roth, The Way They Play, Book 10, Neptune/N. J. 1981
W. Kiley, Ventures abroad, in: The Strad, Febr. 1987
R. Noltensmeier, Geiger von Beruf, Kiel 1999
T. Potter, A Fiery Philosopher, in: The Strad, April 2000
N. Hornig, Spiegel des Lebens, in: FonoForum, Sept. 2001