Ехуди Менухин: 20 ғасырдың виртуозы

Кіріспе

Американдық скрипкашы және дирижер (1916–1999)

Ехуди Менухин, Менухин бароны (22 сәуір 1916 – 12 наурыз 1999), Америкада туған британдық скрипкашы және дирижер, өнер жолын көбінесе Ұлыбританияда өткізді. Ол 20-шы ғасырдың ең ұлы скрипкашыларының бірі деп есептеледі. Ол итальяндық аспап шебері Антонио Страдивари жасаған ең тамаша скрипкалардың бірі саналатын "Soil Stradivarius" скрипкасында ойнады.

Екінші дүниежүзілік соғыс музыканты

Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас әскерлері үшін, ал 1945 жылдың маусым және шілде айларында ағылшын композиторы Бенджамин Бриттеннің фортепианода сүйемелдеуімен, сәуір айында босатылған бірнеше концлагерьдегі аман қалған тұтқындар үшін өнер көрсетті, ең белгілісі – Берген-Бельзен. Ол 1947 жылы Германияға қайта оралып, Вильгельм Фуртвенглер басқаруымен Берлин филармониясымен концерттер берді, бұл келісім актісі болды. Холокосттан кейін мұны жасаған алғашқы еврей музыканты ол болды, және еврей сыншыларына Германияның музыкасын және рухани мәдениетін жаңартуға тырысқанын айтты.

Әлемдік өзара іс-қимыл

Менухин неміс философы Константин Бруннерге "өмірдегі оқиғалар мен тәжірибелерді түсіндіруге мүмкіндік беретін теориялық негіз" ұсынғанын айтады. Ол Луи Кентнермен (әйелі Диананың қайнағасы) бірге Уильям Уолтонның скрипкалық сонатасын алғаш рет 1949 жылдың 30 қыркүйегінде Цюрихте орындады. 1955 жылғы Елизавета патшасы атындағы музыкалық байқауда қазылар алқасының мүшесі болғаннан кейін, Менухин Рокфеллер қорынан грант алып, сол шараның үлкен жүлдесін жеңіп алған аргентиналық скрипкашы Альберто Лисиге қаржылай көмек көрсетті. Менухин Лисиді өзінің жалғыз жеке шәкірті етіп алды, екеуі де Еуропаның концерт залдарында кеңінен гастрольде болды. Жас шәкірт кейін Гштадта өзінің құрметіне Халықаралық Менухин музыка академиясын (IMMA) құрды. Менухин неміс дирижері Вильгельм Фуртвенглермен бірнеше жазба жасады, ол нацистік кезеңде Германияда дирижерлік еткені үшін сынға ұшырады. Менухин Фуртвенглерді қорғап, дирижердің көптеген еврей музыканттарына нацистік Германиядан қашуға көмектескенін атап өтті. 1957 жылы Швейцарияның Гштад қаласында Менухин фестиваліне негіз салды. 1962 жылы Суррейдегі Сток-д'Абернон қаласында Ехуди Менухин мектебін құрды. Ол сол кезде Калифорния штатының Хиллсборо қаласындағы The Nueva School мектебінде музыка бағдарламасын құрды. 1965 жылы ол Ұлыбритания монархиясынан құрметті рыцарь атағын алды. Сол жылы австралиялық композитор Малкольм Уильямсон Менухинге скрипкалық концерт жазды. Ол концертті көп рет орындап, 1965 жылы Бат фестиваліндегі тұсаукесерінде жазды. Бастапқыда Bath Assembly деп аталған фестивальді алғаш рет 1948 жылы импресарио Ян Хантер басқарды. Бірінші жылдан кейін қала фестивальді өзі өткізуге тырысты, бірақ 1955 жылы Хантерді қайта шақырды. 1959 жылы Хантер Менухинді фестивальдің көркемдік директоры болуға шақырды. Менухин ұсынысты қабылдап, 1968 жылға дейін осы лауазымда қалды. Менухин 1952 жылдан бастап Рави Шанкармен ұзақ қарым-қатынас және достық байланыс орнатты, бұл 1966 жылы Бат фестиваліндегі бірлескен өнер көрсетулеріне және олардың Грэмми сыйлығын жеңіп алған West Meets East (1967) альбомын жазуға әкелді. Осы кезеңде ол композитор Алан Хованессті скрипка, ситар және оркестр үшін концерт жазуға шақырды. Нәтижесінде туған "Шамбала" (шамамен 1970 жыл) атты шығарма, толық жазылған скрипкалық бөлігімен және ситаршының импровизациясы үшін кеңістігімен, батыс симфониялық оркестрімен ситарға арналған ең ерте белгілі туынды болып табылады, бұл Шанкардың жеке ситарлық концерттерінен бұрын болды, бірақ Менухин мен Шанкар оны ешқашан жазған жоқ. Менухин 1970 жылдары танымал джаз скрипкашысы Стефан Граппеллимен бірге 1930 жылдардың классикалық туындыларынан тұратын Jalousie альбомын жасады, оны екі скрипканың дуэті және Алан Клэр триосі сүйемелдеді. 1975 жылы Халықаралық музыка кеңесінің президенті ретінде ол 1 қазанды Халықаралық музыка күні деп жариялады. Халықаралық музыка кеңесі ұйымдастырған алғашқы Халықаралық музыка күні сол жылы 1973 жылы Лозаннада өткен Халықаралық музыка кеңесінің XV жалпы мәжілісінде қабылданған қаулыға сәйкес өткізілді. 1977 жылы Менухин мен Иан Стаутцкер Ұлыбританиядағы ең ірі музыкалық жоба Live Music Now қайырымдылық қорын құрды. Live Music Now кәсіби музыканттарға қоғамдық жұмыстарға ақы төлеп, оларды оқытып, бұл тәжірибені өмір бойы музыкалық концерттерді көруге мүмкіндігі жоқ адамдарға да жеткізеді. Эдинбург фестивалінде Менухин Приаулкс Райнирдің скрипкалық концерті Due Canti e Finale-ді тұсаукесер етті, оны жазуды Райнирге тапсырған болатын. Ол сондай-ақ оның соңғы туындысына тапсырыс берді, Жабайы табиғат мерекесі, ол Джеральд Дюреллдің Жабайы табиғатты қорғау қорына көмек ретінде орындады. 1983 жылы Менухин мен Роберт Мастерс жас скрипкашылар үшін Ехуди Менухин халықаралық байқауын құрды, ол бүгінде жас таланттар үшін әлемдегі жетекші форумдардың бірі болып табылады. Оның көптеген жүлдегерлері танымал скрипкашылар болды, соның ішінде Тасмин Литтл, Николай Знайдер, Илья Грингольц, Джулия Фишер, Дайшин Кашимото және Рей Чен. 1980 жылдары Менухин "Музыкалық нұсқаулар" сериясын жазып, қадағалауды жүргізді. Әрқайсысы музыкалық аспаптар мен адам дауысына арналған. Менухин кейбіреулерін өзі жазса, қалғандарын әртүрлі авторлар редакциялады. 1991 жылы Менухин Израиль үкіметінің беделді Вольф сыйлығына ие болды. Израиль Кнессетінде ол сөз сөйлеп, Батыс жағалауды Израильдің жалғастырып отырған басып алуын сынады: "Қорқынышпен басқару, өмірдің негізгі қадір-қасиетіне немқұрайды қарау, тәуелді халықты тұншықтыру – бұл өзінің ауыр мағынасын, ұмытылмас азабын жақсы білетін адамдардың соңғы құралы болуы керек. Бұл менің ұлы халқым, еврейлерге лайық емес, олар 5000 жылдан бері моральдық әділеттілік кодексіне бағынуға тырысып келеді, олар өздері үшін біздің айналамызда көріп отырғандай қоғамды құруға және жетістікке жетуге қабілетті, бірақ оның ұлы сапаларымен және артықшылықтарымен өзінің арасында тұратындармен бөлісуден бас тартады."

Menuhin credited German philosopher Constantin Brunner with providing him with "a theoretical framework within which I could fit the events and experiences of life". He and Louis Kentner (brother in law of his wife, Diana) gave the first performance of William Walton's Violin Sonata, in Zürich on 30 September 1949. Following his role as a member of the awards jury at the 1955 Queen Elisabeth Music Competition, Menuhin secured a Rockefeller Foundation grant for the financially strapped Grand Prize winner at the event, Argentine violinist Alberto Lysy. Menuhin made Lysy his only personal student, and the two toured extensively throughout the concert halls of Europe. The young protégé later established the International Menuhin Music Academy (IMMA) in Gstaad, in his honor. Menuhin made several recordings with the German conductor Wilhelm Furtwängler, who had been criticized for conducting in Germany during the Nazi era. Menuhin defended Furtwängler, noting that the conductor had helped a number of Jewish musicians to flee Nazi Germany. In 1957, he founded the Menuhin Festival Gstaad in Gstaad, Switzerland. In 1962, he established the Yehudi Menuhin School in Stoke d'Abernon, Surrey. He also established the music program at The Nueva School in Hillsborough, California, sometime around then. In 1965 he received an honorary knighthood from the British monarchy. In the same year, Australian composer Malcolm Williamson wrote a violin concerto for Menuhin. He performed the concerto many times and recorded it at its premiere at the Bath Festival in 1965. Originally known as the Bath Assembly, the festival was first directed by the impresario Ian Hunter in 1948. After the first year the city tried to run the festival itself, but in 1955 asked Hunter back. In 1959 Hunter invited Menuhin to become artistic director of the festival. Menuhin accepted, and retained the post until 1968. Menuhin also had a long association and deep friendship with Ravi Shankar, beginning in 1952, leading to their joint performance in 1966 at the Bath Festival and the recording of their Grammy Award winning album West Meets East (1967). During this time, he commissioned composer Alan Hovhaness to write a concerto for violin, sitar, and orchestra to be performed by himself and Shankar. The resulting work, entitled Shambala (c. 1970), with a fully composed violin part and space for improvisation from the sitarist, is the earliest known work for sitar with western symphony orchestra, predating Shankar's own sitar concertos, but Menuhin and Shankar never recorded it. Menuhin also worked with famous jazz violinist Stéphane Grappelli in the 1970s on Jalousie, an album of 1930s classics led by duetting violins backed by the Alan Claire Trio. In 1975, in his role as president of the International Music Council, he declared October 1 as International Music Day. The first International Music Day, organised by the International Music Council, was held that same year, in accordance with the resolution taken at the 15th IMC General Assembly in Lausanne in 1973. In 1977, Menuhin and Ian Stoutzker founded the charity Live Music Now, the largest outreach music project in the UK. Live Music Now pays and trains professional musicians to work in the community, bringing the experience to those who rarely get an opportunity to hear or see live music performance. At the Edinburgh Festival Menuhin premiered Priaulx Rainier's violin concerto Due Canti e Finale, which he had commissioned Rainier to write. He also commissioned her last work, Wildlife Celebration, which he performed in aid of Gerald Durrell's Wildlife Conservation Trust. In 1983, Menuhin and Robert Masters founded the Yehudi Menuhin International Competition for Young Violinists, today one of the world's leading forums for young talent. Many of its prizewinners have gone on to become prominent violinists, including Tasmin Little, Nikolaj Znaider, Ilya Gringolts, Julia Fischer, Daishin Kashimoto and Ray Chen. In the 1980s, Menuhin wrote and oversaw the creation of a "Music Guides" series of books; each covered a musical instrument, with one on the human voice. Menuhin wrote some, while others were edited by different authors. In 1991, Menuhin was awarded the prestigious Wolf Prize by the Israeli Government. In the Israeli Knesset he gave an acceptance speech in which he criticised Israel's continued occupation of the West Bank:
This wasteful governing by fear, by contempt for the basic dignities of life, this steady asphyxiation of a dependent people, should be the very last means to be adopted by those who themselves know too well the awful significance, the unforgettable suffering of such an existence. It is unworthy of my great people, the Jews, who have striven to abide by a code of moral rectitude for some 5,000 years, who can create and achieve a society for themselves such as we see around us but can yet deny the sharing of its great qualities and benefits to those dwelling amongst them.

Кейінгі мансап

Менухин Сан-Франциско шығанағына жиі оралып, кейде Сан-Франциско симфониялық оркестрімен бірге өнер көрсетті. Кейінгі уақыттағы ең есте қаларлық қойылымдардың бірі – Эдвард Элгардың скрипкалық концерті болды, оны Менохин 1932 жылы композитормен бірге жазған. 1978 жылдың 22 сәуірінде Стефан Граппеллимен бірге Ехуди “Pick Yourself Up” әнін орындады. Бұл ән “Menuhin & Grappelli Play Berlin, Kern, Porter and Rodgers & Hart” альбомынан алынған. Өнер көрсетілімі тікелей TF1 студиясынан, ал байқау өткізілген Конгресс сарайынан емес, тікелей эфирде таратылды. Менухин 1980 жылдың қыркүйегінде Дэвис симфониялық залынан Сан-Франциско симфониясының гала-концертінің ашылуын PBS телеарнасы арқылы жүргізді. Оның EMI компаниясымен жасасқан жазба шарты шамамен 70 жылға созылды және музыка индустриясы тарихындағы ең ұзақ келісімшарт болып табылады. Ол алғашқы жазбасын 1929 жылдың қараша айында 13 жасында жасады, ал соңғысын 1999 жылы, 83 жасқа жуық шағында жазды. Ол EMI үшін скрипкашы және дирижер ретінде 300-ден астам шығарма жазды. 2009 жылы EMI 51 дискінен тұратын “Yehudi Menuhin: The Great EMI Recordings” атты жинақты шығарды, онда Менохиннің жазба карьерасы туралы мәліметтер жинақталған. 2016 жылы, Менухиннің туылған күніне 100 жыл толуына орай, Warner Classics (бұрынғы EMI Classics) 80 дискінен тұратын “The Menuhin Century” жинағын шығарды. Бұл жинақты оның ұзақ жылдар бойы досы және шәкірті болған Бруно Монсанжон құрастырды, ол жазбаларды іріктеді және Менухиннің өмірін баяндау үшін сирек архивтік материалдарды жинады. 1984 жылдан 1999 жылы қайтыс болғанға дейін ол Sinfonia Varsovia оркестрінің тұңғыш қонақ дирижері болды және олармен 300-ден астам рет бірге өнер көрсетті (оның шамамен жартысы 1996 және 1998 жылдар аралығында болды). Ол: «Синфония Варшава оркестрімен жұмыс істеуден басқа ешбір оркестрмен жұмыс істеу маған осы деңгейде қанағаттандырмады» деді. “Тоқталмаған саяхат: жиырма жылдан кейін” атты еңбегінде ол: «Олармен [Синфония Варсовамен] мүмкіндігінше көп уақыт өткізу және бірлесіп музыка жасаудан алатын терең қанағатты сезіну маған шынайы шабыт берді» деп қосты. 1991 жылы ол ағылшын симфониялық оркестрінің бас қонақ дирижері болды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды сақтап қалды. 1990 жылы Менухин Азия жастары оркестрінің тұңғыш дирижері болды, ол Джулиан Ллойд Вебермен және Азияның түкпір-түкпірінен келген жас дарынды музыканттар тобымен бірге Жапония, Тайвань, Сингапур және Гонконг секілді Азия елдерін гастрольдеді.

Menuhin regularly returned to the San Francisco Bay Area, sometimes performing with the San Francisco Symphony Orchestra. One of the more memorable later performances was of Edward Elgar's Violin Concerto, which Menuhin had recorded with the composer in 1932. On 22 April 1978, along with Stéphane Grappelli, Yehudi played Pick Yourself Up, taken from the Menuhin & Grappelli Play Berlin, Kern, Porter and Rodgers & Hart album as the interval act at the 23rd Eurovision Song Contest for TF1. The performance came direct from the studios of TF1 and not that of the venue (Palais des Congrès), where the contest was being held. Menuhin hosted the PBS telecast of the gala opening concert of the San Francisco Symphony from Davies Symphony Hall in September 1980. His recording contract with EMI lasted almost 70 years and is the longest in the history of the music industry. He made his first recording at age 13 in November 1929, and his last in 1999, when he was nearly 83 years old. He recorded over 300 works for EMI, both as a violinist and as a conductor. In 2009 EMI released a 51 CD retrospective of Menuhin's recording career, titled Yehudi Menuhin: The Great EMI Recordings. In 2016, the Menuhin centenary year, Warner Classics (formerly EMI Classics) issued a milestone collection of 80 CDs entitled The Menuhin Century, curated by his long time friend and protégé Bruno Monsaingeon, who selected the recordings and sourced rare archival materials to tell Menuhin's story. From 1984 until his death in 1999 he was the first guest conductor of Sinfonia Varsovia with which he performed over 300 times (nearly half of which were between 1996 and 1998). He said that "working with no other orchestra gave me as much satisfaction as my work, as soloist and conductor, with the Sinfonia Varsovia Orchestra." In his Unfinished Journey: Twenty Years Later he added "It was a true inspiration to spend as much time with them [Sinfonia Varsovia] as possible, to enjoy the deep satisfaction I derive from our music making together.". In 1991, he became Principal Guest Conductor of the English Symphony Orchestra, a position he also held until his death. In 1990 Menuhin was the first conductor for the Asian Youth Orchestra which toured around Asia, including Japan, Taiwan, Singapore and Hong Kong with Julian Lloyd Webber and a group of young talented musicians from all over Asia.

Жеке өмір

Менухин екі рет үйленген, алғашқы әйелі – австралиялық өнеркәсіпшінің қызы және Хефзиба Менухиннің бірінші күйеуі Линдсей Николастың қарындасы Нола Николас болды. Олардың екі баласы болды: Кров пен Замира (пианист Фу Цонға үйленген). 1947 жылы ажырасқаннан кейін ол британдық балерина және актриса Диана Гулдқа үйленді, оның анасы пианист Эвелин Сюарт, ал әкесі адмирал сэр Сесил Харкорт болды. Олардың екі ұлы болды: Холокостты жоққа шығаратын және оңшыл белсенді ретінде танымал Жерар және пианист Джереми. Үшінші бала туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1960 және 1970 жылдары олар Highgate-тегі 2 The Grove үйінде тұрды, кейіннен бұл үй Стингке тиесілі болды. «Еһуди» есімі еврей тілінде «яһуди» деген мағынаны білдіреді. 2004 жылдың қазанында жарияланған сұхбатында ол New Internationalist журналына өзінің атының тарихын айтты: «quote=Пәтер табуға міндетті болған ата-анам ауданды аралап, саябаққа жаяу қашықтықтағы бір пәтерді таңдады. Оларды шығарып салғанда үй иесі: «Ең жақсысы, сіздердің яһуди екендеріңізді білгеніңізге қуаныштымын», – деді. Өз қателігін түсінген соң, антисемит үй иесінен бас тартылып, басқа пәтер табылды. Бірақ оның қателігі өз ізін қалдырды. Көшеде анам ант берді. Оның туылмаған баласы өзінің ұлтының есімін әлемге жариялайтын табельге ие болады. Ол «Яһуди» деп аталады. Менухин 1970 жылы Швейцарияның, ал 1985 жылы Ұлыбританияның құрметті азаматы атанды. Альберт Эйнштейнмен бірге Менухин 1950-1951 жылдары Швейцарияның Женева қаласындағы Палаис-Электоралда өткен Халықтардың Дүниежүзілік Конвенциясының (PWC), сондай-ақ Халықтардың Дүниежүзілік Конституциялық Ассамблеясының (PWCA) демеушісі болды. Менухин балық жейтін.

Йогаға қызығушылық

1953 жылы "Лайф" журналы оның түрлі эзотерикалық йога поздаларындағы суреттерін жариялады. 1952 жылы Менухин Үндістанда болды, онда жаңа мемлекеттің тұңғыш премьер-министрі Нехру оны елден тыс аса танылмаған ықпалды йог Б. К. С. Айенгармен таныстырды. Деви мен Айенгар екеуі де Үндістанның белгілі йога шебері Кришнамачарьяның шәкірттері болды.

Өлім және мұра

Менухин Германияның Берлин қаласындағы Мартин Лютер ауруханасында бронхит асқынуларынан қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай Корольдік музыка академиясы Ехуди Менухин мұрағатын иеленді, оған концерттерге белгіленген ноталар, хаттар, жаңалықтар мақалалары және Менухинге қатысты фотосуреттер, қолмен жазылған музыкалық қолжазбалар мен Паганинидің бірнеше портреттері кіреді.

Скрипкалар

Менюхин көптеген атақты скрипкаларды ойнады, олардың ең танымалдары, әрине, 1742 жылғы лорд Уилтон Гварнериусы. Басқаларының ішінде 1680 жылғы Джованни Буссетто, 1695 жылғы Джованни Гранчино, 1703 жылғы Гварнери filius Андреа, Соль Страдивари, 1733 жылғы Принц Хевенхюллер Страдивари және 1739 жылғы Гварнери дель Гессу скрипкалары болды. Менюхин өзінің «Аяқталмаған саяхат» атты автобиографиясында былай жазды: «Ұлы скрипка тірі; оның әр қисыны жасаушының ниетін көрсетеді, ал ағашы оның кезекпен иелерінің тарихын немесе жанын сақтайды. Мен ойнағанда, рухтарды босаттым немесе, ах, бұздым деген сезімде болам».

Мәдени сілтемелер

"Ехуди кім?" деген сөз тіркесі 1930 және 1940 жылдары танымал болды және Менухиннің радиошоуда қонақ ретінде болғандығынан шабыттанды. Сол жерде Джерри Колонна "Ехуди" сөзін түсініксіз кетіп қалған адамды білдіретін кең таралған сленгтік терминге айналдырды. Бұл сөздің бастапқы байланысы Менухинмен уақыт өте келе жойылды. Менухин 1971 жылғы "Моркемб және Уайз Рождестволық шоуында" да болуы тиіс еді, бірақ ол "Олд Кинг Коулдағы Аргайл театрында өнер көрсетуге" кеткендіктен қатыса алмады. Оның орнына ол атақты "Григтің фортепиано концерті" комедиялық сахнасында дирижер Андре Превинмен бірге Эрик Морекэмбпен ауыстырылды; сондай-ақ, 1973 жылғы Рождестволық шоуға оның скрипкасының орнына "банжо" тартып ойнауға шақырды, себебі скрипка ойнау тиімсіз болар дегенді айтты; ол "Мен сізге көмектесе алмаймын" деп қайғылы түрде жауап берді. Менухиннің бала кезіндегі суреті кейде Тематикалық апперцепция тестісінің бөлігі ретінде қолданылады.