Кіріспе
Француз жазушысы, ғалымы, саяхатшысы, картографы, шығыстанушысы, өнертапқышы және дипломаты Мелхиседек немесе Мелхиседек Тевенот (шамамен 1620 – 29 қазан 1692) – француз жазушысы, ғалымы, саяхатшысы, картографы, шығыстанушысы, өнертапқышы және дипломаты. Ол спирттік деңгейді (водяной уровень) ойлап тапқан және 1696 жылы, өлімінен кейін жарық көрген «Жүзу өнері» атты танымал кітабымен әйгілі. Бұл тақырыптағы алғашқы кітаптардың бірі және 18 ғасырда кеңінен оқылды (жастық шағында жүзуге құмар Бенджамин Франклин оны оқығандығы мәлім). Кітап төс суретін (брасс) танымал етті (жүзу тарихына қараңыз); 1990 жылы ол Халықаралық жүзу даңқы залына енгізілді. Ол сондай-ақ Корольдік ғылым академиясының (Француз ғылым академиясы) құрылуына да ықпал етті.
Melchisédech or Melchisédec Thévenot (c. 1620 – 29 October 1692) was a French author, scientist, traveller, cartographer, orientalist, inventor, and diplomat. He was the inventor of the spirit level and is also famous for his popular posthumously published 1696 book The Art of Swimming, one of the first books on the subject and widely read during the 18th century (Benjamin Franklin, an avid swimmer in his youth, is known to have read it). The book popularized the breaststroke (see History of swimming) ; he was inducted into the International Swimming Hall of Fame in 1990. He also influenced the founding of the Académie Royale des Sciences (the French Academy of Sciences).
Өмір
Тевено патшалық лауазымдарды иеленген отбасыдан (көйлекті дворяндар) шыққан, бұл оның байлығының бір бөлігін түсіндіреді. Ол ағылшын, грек, латын, еврей және араб, түрік тілдерімен қатар бірнеше шығыс тілдерін білгендігімен танымал болды. Тевеноның крещениедегі есімі Николас болса, Мелхиседек екінші (растау) аты ретінде қосылды, бұл оның анасының әкесі, 1637 жылы қайтыс болған Париж Парламентінің адвокаты Мелхиседек Гарньеге құрмет көрсету мақсатында жасалған, және ол, мүмкін, гугенот болған (Ескі өсиеттегі есім берілгендіктен). Тевено әуесқой ғалым және көптеген ғалымдар мен математиктердің демеушісі болды, ол Жан Свамердам сияқты тұлғалармен хат алмасып, оларды организмдердің пайда болуын зерттеуге ынталандырды. Ол бай және жақсы байланыстарға ие болғандықтан, 1684 жылы Франция королі Людовик XIV-нің Корольдік кітапханашысы болып тағайындалды. Ол сонымен қатар 1647 жылы Генуяға, ал 1650 жылдары Римге елшілік қызметін атқарды. Рим папасы Иннокентий X қайтыс болғаннан кейін, ол келесі конклавқа қатысты. Ол Иссиде дүние салды.
Ғылыми зерттеулер
Тевено астрономия, физика, медицина және магнетизмді зерттеді және 1660 жылдары атмосфералық тербелістердің адам мен жануарлардың тыныс алуымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті. 1658 және 1661 жылдар аралығында Тевено капиллярлық және сифондық тәжірибелер жүргізді. Ол лимон шырынын түрлі ауруларды емдеу үшін, ал ипекака сиробын дизентерияны емдеу үшін қолдануды ұсынды. Тевено адамдар мен жануарлардағы ұрықтандырудың табиғаты мен механизмін ашуға үлес қосылған ғылыми зерттеуді демеу еткені үшін құттықтауға лайық. 1665 жылдың сәуір айында ол өзінің досы, голланд математигі және астрономы Кристиан Гюйгенске (1629–95) былай деп жазды: «Біз соңғы айлардың суығынан пайдаланып, жануарларды тілге келтіруге және олардың пайда болуын зерттеуге кірістік» (Thévenot 1665). «Біз» деген сөз Тевеноның екі шәкіртіне, голландтық Ян Свамердамға (1637–1680) және даттық Нильс Стенсенге («Steno») (1638–86) қатысты. Тевено 1661 жылдың 2 ақпанына дейін спирттік деңгейді (немесе көпіршік деңгейін) ойлап тапты, оны спиртпен толтырып, көру линзасымен жабдықталған тас сызыққа орнатты. Бұл дата Тевеноның ғалым Кристиан Гюйгенспен хат алмасуынан белгілі болады. Осы датадан бір жыл өткен соң, өнертапқыш өзінің өнертабысының егжей-тегжейін Роберт Гукке (Лондон) және Винченцо Вивианиге (Флоренция) сияқты басқаларға жеткізді. Кейде осы деңгейлер 18 ғасырдың басына дейін кеңінен қолданылмады делінеді, ең ерте сақталған мысалдар сол кезден бастап табылған, бірақ Адриан Аузу 1666 жылы Мадагаскарға жасалған экспедицияда «Тевено типіндегі деңгейлерді» алуды ұсынған. Бұл деңгейлер Францияда және басқа жерлерде 18 ғасырдың басына дейін қолданылған болуы мүмкін.
Басқа жұмыстар
Тевеноның Таяу Шығыстың көптеген карталары оның "Рляция де Диверс Вояж Куриус" (Париж, 1663) еңбегінде жарияланды, бұл – саяхаттар туралы аудармалар жинағы (мысалы, Космас Индикоплеустестің саяхаты). Олардың бірі – оңтүстік Ирактың ең ерте және егжей-тегжейлі бейнелеулерінің бірі (оның туысы Жан де Тевенот кейін осы аймаққа сапар шекті). Тевенот Басра аймағындағы мандаилер туралы айтады және осы діннің қасиетті кітабынан бір бетті қосады, бұл Еуропада мандаи тілінің басылып шыққан алғашқы мысалдарының бірі. Тевеноттың "Hollandia Nova—Terre Australe" (Relation de Divers Voyages) картасы – 1644 жылғы Абель Тасманның ашылуларының картасының француз нұсқасы, голланд дереккөздерінен, әсіресе 1659 жылы жарық көрген Джоан Блаудың әлем картасынан алынған ақпарат негізінде жасалған. Тевенот өзінің картасын Амстердам қала әкімдігінің еденіне орнатылған картадан алғанын айтса да, шындығында ол 1659 жылғы "Ұлы Сайлаушының Атласы" (Kurfürsten Atlas) басылымындағы Жоан Блаудың "Archipelagus Orientalis sive Asiaticus" картасының дерлік толық көшірмесі болып көрінеді. Амстердам қала әкімдігінің үлкен залының еденіне орнатылған әлем картасы Блаудың 1648 жылғы әлем картасынан алынған. Блаудың әлем картасы пайда болғаннан кейін Тевенот сияқты басқа карта жасаушылар оның Жаңа Голландияның бейнесін көшірді. "Курфюрстен Атласы"ндағы "Hollandia Nova" 1648 жылғы Блаудың "Nova et Accuratissima Terrarum Orbis Tabula" әлем картасында көрсетілгендей бейнеленген. Тевенот континентті екіге бөлді: батысқа қарай "Nova Hollandia", ал шығысқа қарай "Terre Australe", оларды Гринвичтен 135 градус шығысқа қарай ұзындығына сәйкес меридиан бойымен жүретін ендік сызықпен бөліп көрсетті. Гринвичтен 135° шығысқа қарай орналасқан меридианның батысында "Nova Hollandia", шығысында "Terre Australe" деп бөлінуі, осы меридиан бойымен жүретін ендік сызықпен көрсетілген, Тевеноттың бастамасы болған сияқты, өйткені Блаудың картасында немесе Амстердам қала әкімдігінің картасында мұндай бөліну жоқ. Бұл бөліну кездейсоқ болуы мүмкін, өйткені осы кезеңнің басқа голланд карталарында "Terra Australis" немесе "t'Zuid Landt" ("Оңтүстік жер") атаулары бүкіл елге қатысты "Hollandia Nova" атауымен бірге қолданылған. Тевеноттың картасында "Nova Hollandia" мен "Terre Australe" арасын бөлетін меридиандық сызық 1494 жылғы Тордесильяс келісімінен және Педро Фернандес де Кирос 1606 жылы Оңтүстік жерді иелену актісінен туындаған Оңтүстік Тынық мұхитындағы Испанияның империялық талаптарының батыс шегарасын көрсетеді. Испанияның осы шекарасы 1761 жылғы Висенте де Мемие жасаған Испания империясының картасында көрсетілген. Эммануэль Боуэн Тевеноттың картасын өзінің "Толық географиялық жүйесінде" (Лондон, 1747) қайта жариялады, оған "Оңтүстік континенттің толық картасы" деген атау берді және елді зерттеу мен отарлаудың артықшылықтарын жариялайтын үш жазу қосты. Бір жазуда былай делінген: "Бұл картада көрсетілгендей, енді жасырын емес, ашылған Оңтүстік континенттен гөрі жақсырақ уәде беретін елді көзге елестету мүмкін емес. Ол әлемнің ең бай климаттық аймақтарында орналасқан, сондықтан оны толыққанды ашып, қоныстандырған адам осы уақытқа дейін Шығыс Үндістанда немесе Батыста табылғандай бай, жемісті және жақсартуға қабілетті аумақтарға ие болады". Боуэннің картасы Джон Кэмпбеллдің Джон Харристің "Navigantium atque Itinerantium Bibliotheca" (1744, 1748 және 1764) басылымдарында қайта жарияланды. 1788 жылы құрылған Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының аумақтық шекараларын белгілегенде британ үкіметі оның батыс шегарасын Тевеноттың картасында көрсетілгендей Гринвичтен 135° шығысқа қарай меридианға белгіледі. Тевенотты көбінесе оның туысы, саяхатшы Жан де Тевенотпен шатастырады. Гюйгенс пен Гук екеуі де кейіннен рух деңгейін ойлап тапқандарын мәлімдегеніне дәлелдер бар, бірақ бұл тек өз елдерінің шегінде болды. Тевеноттың портреті сақталмаған, ал оның портреті деп саналатын портрет (Геррит Линдебумның Тевеноттың Свамердамға жазған хаттарының басылымында көрініс тапқан) шын мәнінде оның туысы Жанға тиесілі.