Кіріспе

Ресей ақыны және драматургі Михаил Матвеевич Херасков (Михаи́л Матве́евич Хера́сков; 5 қараша 1733 [О. С. 25 қазан 1733] – 9 қазан 1807 [О. С. 27 қыркүйек 1807]) – орыс ақыны және драматургі. Ресей ағартушылығының жетекші тұлғасы, Екатерина Ұлы және оның замандастары ең маңызды орыс ақыны деп санаған. Херасковтың әкесі Украинаға қоныс аударған валахиялық бояр болған. Масондық достарының қолдауымен Михаил шетелде білімін арттырып, 1763 жылы 30 жасында Мәскеу университетінің деканы болып тағайындалды. 1771–1779 жылдары ол Гомер мен Вергилий дәстүріндегі алғашқы орыс эпосы – «Россиаданы» (Россиада) жазды. Херасковтың «Владимир қайта туылды» (1785) поэмасы, Киев Русінің шомылдыру рәсіміне арналған туындысы, ресей тіліндегі ең ұзын поэма атағына таласады. Оның «Бахариана» (1803) атты шығыс ертегісі көбірек танымал. Херасков 20 пьеса жазды, бірақ оның қалған шығармалары сияқты, олар да ұрпақ арасында елеусіз қалды. Ол көп уақытын Мәскеудің маңындағы Гребнево елінде өткізді. Михаил Тимофеевич Высоцкий (1791–1837, орыс гитарист-виртуоз және гитара композиторы) Михаил Херасковтың құдасы болды. Биографиясы

Ерте өмір

Михаил Херасков 1733 жылы Перейслав қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Матей Хереску – валахиялық боярлардың ұрпағы. Ол сонымен қатар Ұлы Петрдің қол астында қызмет еткен Валахиялық ат әскерінің қолбасшысы генерал Тома Кантакузиноның (1665–1720) қайын інісі болды. Гереску мен валахиялық және молдавандық дворяндықтың басқа мүшелері Прут өзенінің сәтті болмаған науқанынан кейін Ресей империясына көшіп барып, Петрдің қызметіне кірді. Бұл Ресейдің Осман империясын Молдавиядан қуып, молдавандық бекіністі қалаларда орыс гарнизондарын құруға тырысқан шабуылы еді. Матей Гереску өз атын Матвей Андреевич Херасков деп өзгертті және Украинаның сол жағалауындағы Перейслав маңындағы қожалықты (кейбір есептер бойынша 5000 крепостноймен бірге) алды. Ол жаңадан құрылған Кавалерлер гвардиясы полкінде майор дәрежесіне ие болды және ақыр соңында Перейслав бекінісінің коменданты болды. Ол Анна Даниловна Друки Соколинскаяға үйленген, 1734 жылы қайтыс болған, Анна үш баласын тәрбиелеуге қалды, олардың ең кішісі Михаил болды. 1735 жылы қарашада Анна Никита Юрьевич Трубецкой ханзадасына тұрмысқа шықты. Өзінің ата-бабалары мен үшеуімен қарым-қатынасы болғандықтан, Херасков орыс дворяндарының жоғары дәрежесіндегі артықшылықтарға ие болды. 1740 жылдың қыркүйегінде Трубецкой Басқарушы Сенаттың Бас прокуроры болып тағайындалды және отбасымен Санкт-Петербургке көшіп барды. 1743 жылдың қыркүйегінде ол Геральдикалық кеңсеге өзінің биологиялық балалары мен өгей балалары «орысша оқи және жаза алатынын, француз және неміс тілдерін, географияны, арифметика мен геометрияны үйрететінін» хабарлады. Желтоқсан айында Трубецкой Сенатқа өзінің он жасар өгей ұлын Бірінші кадет корпусына орналастыруды қалайтынын жазды. Өтініш қанағаттандырылып, 30 желтоқсанда Михаилге оқуға қабылданды. Батыс Еуропа мемлекеттерінің «Батырлар академиясының» үлгісі бойынша, Херасков гуманитарлық ғылымдар бойынша керемет білім алды. Әдеби ортаның белсенділігімен қатар, классикалық театрды Ресейге енгізген Александр Сумароков сияқты тұлғалардың көмегімен студенттер театр қойылымдарын ұйымдастырды. Кейбір дереккөздер осы кезеңде Херасковтың өлең жаза бастағанын көрсеткенмен, басқа дереккөздер жиырма жасқа дейін оның ешқандай ерекше таланты жоқ екенін көрсетеді. Кадет корпусында ол үйде оқыған пәндерді оқыды, ал сақталған құжаттарға сүйенсек, оның академиялық жетістіктері «орташа» деп бағаланды. 1749 жылы капрал дәрежесіне көтерілді. Херасков 1751 жылы оқу курсын аяқтады, ал 15 қыркүйекте Ингрия полкіне подпоручик болып тағайындалды. Мәскеу университеті

Шамамен төрт жыл офицер болып қызмет еткеннен кейін, Михаил Херасков 1755 жылы мемлекеттік қызметке кіріп, сауда колледжіне оқуға түсті. Алайда 1756 жылдың басында ол жаңадан құрылған Мәскеу университетіне ауысып, онда коллегиат бағалаушы болып тағайындалды. Ол өмірінің соңына дейін осы университетпен байланысты. Коллегиалды бағалаушы ретінде Херасковке университет студенттерін қадағалау (және қадағалау) міндеті жүктелген. 1756 жылы Херасков университет кітапханасының меңгерушісі және университет театрының директоры болып қосымша міндеттерді атқарды. 1757 жылы 24 ақпанда университет конференциясына қабылданды (қазіргі академиялық кеңеске ұқсас) және университет баспаханасының сенімді адамы болды. Басылымдардың санын көбейту үшін Херасков академик Герхард Фридрих Мюллермен байланыс жасады, ол 1754 жылы «Айлық мақалалар» журналын құрды, Ресейдегі алғашқы айлық ғылыми-популярлы және әдеби журнал. Херасков «Айлық мақалалар» журналына тұрақты үн қосты, ол және Мюллер бір-біріне басылымдар жіберіп, жиі хат алмасты. Ынтымақтастыру мақсатында Мәскеу университетінің кураторы және негізін қалаушысы Иван Шувалов Херасковты Мәскеу Синодтық баспаханасын бақылауға тағайындады. Херасковтың қызметі өте әртүрлі болды: 1759 жылы ол минералогиялық кабинеттің қадағалаушысы болды, ал 1761 жылы Мәскеудегі орыс актерлеріне жетекшілік етті. Ол сонымен қатар итальяндық әншілерді шартты түрде тартуға жауапты болды. Херасков тек режиссерлік жасаған ғана емес, сонымен қатар өзінің «Венециялық монах» трагедиясының сәтті дебютінде де рөл атқарды, оның шолулары тіпті неміс журналдарында да жарияланды. 1761 жылы ол Кеңесшінің шенімен марапатталды. 1761 жылдың маусымында тағайындалған директор Иван Иванович Мелиссиннің демалысының кезеңінде Херасков университет директорының міндетін атқарды. Кейін сол жылы Херасков «Дінсіз» атты поэзиялық қаһармандық комедиясын қойды, онда ол өзінің діни ынтасын көрсетті. Бұл қойылым университет театры үшін соңғы қойылым болды. Херасков сонымен қатар университет баспаханасынан жарық көрген бірқатар басылымдарды ұйымдастырып, басқарды. Оларға «Пайдалы ойын-сауықтар» (1760–1762), «Бос уақыт» (1763), «Көңіл көтеруші жаттығулар» (1763) және «Жақсы ниеттер» (1764) кірді. Херасковтың шеңберіне бірқатар жас жазушылар (көбінесе ақындар) кірді, олардың туындылары осы және басқа университет басылымдарында жарияланды. Олардың арасында Херасков университет гимназиясына қабылдаған және өзімен бірге тұруға шақырған Ипполит Федорович Богданович болды. 1762 жылы ол «Білім тарату және ләззатты жұмыс істеу үшін ең жақсы туындылар жинағы», немесе әртүрлі физикалық, экономикалық және тіпті өндірістік және коммерциялық нәрселердің аралас кітапханасын жариялады. «Жинақ» редакторы профессор Иоганн Готфрид Рейхель болды, оның материалы студенттер жасаған аудармалардан тұрды, соның ішінде болашақ орыс драматургі Денис Иванович Фонвизин жасағандары да бар. 1760 жылы Херасков Элизавета Васильевна Неровнаяға үйленді, ол да өлең жазды; олардың үйі Мәскеуде әдебиет орталығы болды. Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі мансабы

1762 жылдың қаңтарында Херасков жаңа тағайындалған император Петр III құрметіне ода жазды. Алты айдан кейін, 1762 жылдың шілдесіндегі сарай төңкерісінен кейін, ол Екатерина Ұлы үшін ода жазды. Өмірінің соңына дейін Херасков өзінің немесе Мәскеу университетінің атынан императрицаға жыл сайын арналған өлеңдер жазды. Ол сонымен қатар Екатеринаның сүйіктілеріне арналған өлеңдер жазды. Бір жыл бұрын, 1761 жылы, ол «Адамгершілік туралы» өлеңін Екатерина Воронцова Дашковаға арнады. 1762 жылы ол оған «Жаңа одалар» жинағын арнады. 1762 жылдың соңында Херасков мерекелік шараларды ұйымдастыру жөніндегі комиссияға тағайындалды...

Тұлға

Керасковтың толық кітапханасы сақталмаған. Оның жеке хаттары, үкімет шенеуніктерімен және әдеби тұлғалармен жүргізген хат алмасулары түрлі ресейлік жинақтарда шашырап жатыр. Оның замандастарының дені, ересектері де, жастарындары да, оның "жайнаған" мінезі мен асыл ізгілігі туралы айтқан. Керасков қоғамдық шаралардан қашып жүрді, тіпті елде болғанда да жалғыздық іздеді. Очаковода ол липа ағаштарының тоғайында отыруды артық ұнататын. Әдетте таңертең ерте тұрып, бірден оқуға немесе жазуға кірісер еді. Жұмыс істегенде кеңсесінде аралап жүріп, жазған мәтіндерін үнсіз дауыстап оқитын. Ресейлік мемуаршы Юрий Никитич Бартенев Керасковтың киім мен тамақта қарапайым болғанын, көптеген тұрмыстық ыңғайлылықтардан бас тартқанын айтады. Мысалы, ол ешқашан тапсырыспен тігілген етік кимей, базардан сатып алатын. Сондай-ақ ол XVIII ғасыр ақсүйектері арасында танымал болған карта ойындарын ұнатпады. Бартенев Керасковтың әдеби ортасына жаңа адамдар келгенде "көңілсіздікке" бой алғанын, бірақ жақсы танысқандарымен оның шешендігіне тәнті болып, "оның әзілдері әрқашан қызықты болып, оның тапқырлығы мен зеректігін көрсететін" еді дейді.