Кіріспе

1944 жылы Фриц Лангтың түсірген "Қорқыныш министрлігі" – 1944 жылғы американдық шпиондық триллер фильм-нуар, режиссері Фриц Ланг, ал басты рөлдерді Рей Милланд пен Марджори Рейнольдс сомдады. Грэм Гриннің 1943 жылғы романы негізінде түсірілген бұл фильмде, психиатриялық клиникадан жаңа ғана босатылған ер адам халықаралық тыңшылар желісіне тартылып, қателесіп олар іздеп жүрген нәрсені алғаннан кейін нацистік агенттердің қудалауына ұшырайды. Фильмнің түпнұсқа музыкасын Виктор Янг жазған.

Сюжет

Соғыс кезінде Ұлыбританияда Стивен Нил Лембридж психиатриялық ауруханасынан босатылады. Лондонға пойыз күтіп тұрғанда, Нил "Азамат халықтарының аналары" қайырымдылық қоры ұйымдастырған ауылдық тойға барады. Ол қол жазушы әйелдің шатырына барып, қарт әйел – миссис Белленнен болжам сұрауға шақырылады. Ол одан өткенге назар аудармауын және болашақты айтуын өтінеді, бұл оны таңқалдырады. Ол оған бәліштің салмағын болжау үшін бәйгеге қатысуын айтады, Нил солай істейді және бәлішті жеңіп алады. Сәтке соң жас сары шашты жігіт миссис Белленге асыға барады. Адамдар Нилді тортты сары шашты жігітке беруге көндіруге тырысады, бірақ Нил бас тартады. Нил Лембриджтен жалғыз соқыр адампен бірге кетеді. Нил оған торттан ұсынады. Нил соқырдың өз үлесін кешіріп жеп жатқанын көреді. Пойыз әуе шабуылы кезінде тоқтағанда, Нилдің серігінің соқыр емес екені анықталады. Ол Нилге таяғымен соққы береді, тортты ұрлап қашады, Нил оны қуалайды. Ол Нилге атқылайды, бірақ неміс бомбасы оны өлтіреді. Нил оның револьверін тауып, Лондонға жолға шығады. Нил "Азамат халықтарының аналарын" зерттеу үшін жеке детектив Джордж Реннитті жалдайды. Нил Вилли Хилфе және оның қарындасы Карламен танысады, олар Аустриядан қашқан босқындар және қайырымдылық қорын басқарады. Вилли оны миссис Белленнің лондондық сарайына апарады (Реннит олардың соңынан келеді). Нил таңғалып, осы миссис Белленнің әдемі жас медиум екенін біледі. Ол оларды сеансқа шақырады. Басқа қатысушылардың арасында суретші Марта Пентел, психиатр доктор Форрестер және тойдағы сары шашты жігіт – мистер Кост бар. Жарықтар сөндірілгеннен кейін құпия дауыс оны Нилдің улағанын айтады, бұл оны алаңдатады. Содан кейін бір оқ атылады – Костты өлген күйінде табады. Нил соқырдың қаруы бар екенін мойындайды. Виллидің көмегімен қашып кетеді. Нил Ренниттің кеңсесіне барады, бірақ оны тонап тастағанын көреді. Ол Карламен сөйлеседі. Әуе шабуылы екеуін метро стансасында паналауға мәжбүр етеді, онда Нил өлім аузында жатқан әйеліне эвтаназия жасауды жоспарлағанын айтады. Ол ойын өзгертті, бірақ оның әйелі өзіне у беріп, өліп қалды. Осы жағдайға байланысты Нилге психиатриялық ауруханада екі жылға жеңіл жаза тағайындалды. Ертесіне таңертең Карла Нилді достарының кітап дүкенінде жасырады. Нил Форрестердің "Нацизмнің психоанализі" атты кітабын көреді. Карла Форрестердің оның еріктілерінің бірі екенін, сондай-ақ Ішкі қауіпсіздік министрлігінің кеңесшісі екенін айтады. Нил Карланың ұйымы нацистік тыңшылардың жасырын ордасы деп сенді. Карла Нил күдіктенген адамдардың барлығы дерлік қайырымдылық қорының еріктілері екенін, олардың барлығын Форрестер ұсынғанын біледі. Ол Виллиге ашылуын айтады және Нилді жақсы көретінін мойындайды. Сол күні Нил Пентелдің пәтеріне барады, бірақ ол жерде миссис Белленді табады. Екеуі сөздермен күреседі. Пентель келгенде, ол қашады және полиция шақырады. Кейінірек Карла Нилге білгендерін айтады. Кітап дүкеншісі жұбайларды жолға шығатын кезде, бір қорап кітапты жеткізуді сұрайды. Олар ішіндегі бомбадан жарақат алады. Нил ауруханада оянады, ол Скотланд-Ярд инспекторы Прентистің тұтқынында. Нил Прентисті бомбаланған үйді куәліктер іздеуге көндіреді. Нил құс ұясынан торттың бір бөлігінде әскери құпиялардың микрофильмін табады. Ресмилер құжаттар сейфтен екі рет ғана алынғанын айтады, екінші рет Форрестердің тігіншісі Траверс болған кезде. Нил бос пәтер Траверс атына жалға берілгенін еске алады. Прентис пен Нил тігіншінің дүкеніне барады, Траверстің Кост екенін біледі. Траверс клиентке костюм туралы қоңырау шалады, бірақ бұл кодталған хабарлама. Содан соң ол тұзаққа түсіп, өз-өзіне қол жұмсайды. Нил нөмірді теріп, Карла жауап береді. Нил Карламен бетпе-бет келуге құтылып кетеді. Вилли тапаншамен қаруланып, тыңшылар желісіне жетекші екенін мойындайды. Микрофильмнің тағы бір көшірмесі Траверстен алған костюмге тігілген. Карла шамданы лақтырып, ағасының қолына тигізеді. Екеуі күреседі, Карла қаруды алады. Ол оны Виллиге беруден бас тартқанда, ол қашып кетуге тырысады, бірақ оны өлтіреді. Форрестер және басқа да нацистік агенттер Нил мен Карланың артынан қуады. Прентис келіп, қалған нацистерді өлтіреді.

Романмен салыстыру

Грэхам Гриннің басты кейіпкері Артур Роу (фильмде Стивен Нил) әйелін өлтіргендігі үшін терең өкінішпен мазаланады. Фильмде бұл қарапайым рақымдылық, көмектесқан өзіне-өзі қол жұмсау. Ал кітапта Роу уды әйелінің сүтіне қосып береді – «қандай ерекше дәмді» дейді ол – және оны жалғыз өлуге тастап кетеді. Рақымдылықпен өлтіру деп ресми тұжырымдалғанына қарамастан, ол «бір жерде әділет бар екеніне және ол оны кінәлі деп табады» деп сенеді. Ол осы істі әйелінің азабын тоқтату үшін емес, өзінің азабын тоқтату үшін жасағанын біледі. Романның басынан соңына дейін үстемдік ететін осы ауыр өкініш сезімі фильмде жоқ. Фильмде Роудың доктор Форестердің жеке психиатриялық клиникасында амнезиямен ұсталғандығы, кітаптар қорабындағы бомба жарылғаннан кейін оқиғасы көрсетілмейді. Бірте-бірте ол осы мекемені нацистік агенттер басқаратынын және тым көп білетін науқастар жойылатынын түсінеді. Есін қайта келтіру қаншалықты қиын болса да, ол барлығын есінде сақтап, полицияға хабарлау керек екенін түсінеді. Оның сүйіктісі Анна Хилфе (фильмде Карла Хилфе) Фриц Лэнгтің фильмінде ағасының тыңшылық қызметіне қатысы жоқ сияқты көрінеді. Роман бойынша, ол ағасын өлтірмейді, сондай-ақ нацистік агенттермен шатысу да болмайды. Оның ағасы Вилли Хилфе, бір оқ атарлық тапаншамен қаруланған, теміржол станциясының дәретханасында өзін-өзі өлтіреді, себебі ол қашуға мүмкіндік таппайды. Анна (Карла) Роу (Нил) кісі өлтіруші ретінде ашылып қалудан қорқатыны сияқты, шпион ретінде ашылып қалудан мәңгілік қорқады. Олар бірге болады, ғашықтар, бірақ фильмде бейнеленгендей бақытты да бейкүтімді жұп емес: «Олар өмір бойы сақтықпен жүруі керек еді, ешқашан екі рет ойланбастан сөйлемейтін. Олар ешқашан табылмайтынынан қорқып жүрмейтін күйді білмейді». Осы, фильмдегі тыңшыларды қуу емес, Грэхам Гриннің романының мәнісі.

Жауап

"Нью-Йорк Таймс" газетінің шолушысы Босли Кроутер фильм жарық көрген кезде "Қорқыт министрлігі" туралы жағымды пікір жазып, былай деді: "Мырза Ланг картинаға өзінің ерте неміс қорқынышты фильмдеріне тән суыққан атмосфераны сыйлады – ерекше бұрыштан қарау және маньякқа ұқсас күшті сезім, бұл камераны епті пайдалану және маңызды тұстарында ауырлықты бейнелеу арқылы жеткізіледі. Осылайша, қорқыныш пен ұю сезімі біздің әдетте шаршаған экранда ең көп кездеспейтін ерекше тәсілмен берілген". "Чикаго Ридер" газетінің шолушысы Дейв Кехр фильмді жоғары бағалап, былай деп жазды: "1944 жылғы бұл триллер католиктік кінә мен паранойяның екі шебері – жазушы Грэм Грин мен режиссер Фриц Лангтың тарихи кездесуін көрсетеді. Рей Милланд, санаторийден жаңа ғана шыққаннан кейін, сыртқы әлемнің өзінің ойшалауларынан да қауіпті екенін сезінеді, содан кейін ол күрделі нацистер қастандығына тап болады. Бастапқы сахнаның галлюцинациялық сипаты (жақсы ауылдық жәрмеңке шпиондардың қонысы болып шығады) Лангтың 20-шы жылдардағы экспрессионистік фильмдерін еске түсіреді, бірақ бұл Лангтың ең жақсы және ең таза туындысы, толыққан және бақыланатын фильм". Allmovie сайтына жазған Джадд Блейз былай деді: "Бұл фильм төрт жылдан кейін Кэрол Ридтің Гриннің "Үшінші адам" романы бойынша қойған нұсқасының мәңгілік классикасына жете алмайды, бірақ "Қорқыт министрлігі" сапалы, қызықты және ақылға қонымды фильм-нуардың көрнекті мысалы болып табылады".