Византия әдебиеті: Тарих және стиль ерекшеліктері

Кіріспе

Византия әдебиеті – Византия империясының аумағында немесе оның шекарасынан тыс жазылған Орта ғасырлардағы грек әдебиеті. Ол грек әдебиеті тарихындағы ежелгі грек әдебиетінен кейінгі екінші кезеңді құрайды. Классикалық әдеби дәстүр византиялық тарихшылар үшін тарихтың мақсаттарын, тақырыптарды меңгеру жолын және композиция стилін анықтауда үлгі болды. Олардың еңбектері толыққанды, объективті, құмарлықсыз, тіпті ынтасыз сипатталады. Патриотизм мен жеке көзқарас сирек кездеседі. Олар – тарихи дереккөздерді шебер пайдаланатын, әлеуметтік жағдайына сай тактикалық шеберлік танытатын дипломат тарихшылар; олар әлемді білмейтін, бірақ қоғамдық өмірде көзге түсетін ғалымдар: Прокопий, Агафий, Евагрий, Михаил Атталиат сияқты заңгерлер, Иоанн Циннам, Никетас Акоминат, Георгий Пахимер, Лаоник Халкондил сияқты мемлекет қайраткерлері; Никефор Брюний кіші, Георгий Акрополит, Георгий Франц сияқты генералдар мен дипломаттар, тіпті Константин Порфирогенит, Анна Комнина, Иоанн VI Кантакузен және басқалар сияқты тәжді басшылар. Осылайша византиялық тарихшылар өздерінің әлеуметтік қана емес, сонымен қатар интеллектуалдық гүлденуін көрсетеді, бұл олардың жетекшілері мен үлгілері болған гректердің алдыңғылары Геродот, Фукидид, Ксенофонт және Полибийге ұқсайды. Кейде византиялық жазушы классикалық авторды әдіс және стиль бойынша үлгі етіп алуға таңдайды. Дегенмен, көпшілігі бірнеше авторларды үлгі ретінде қабылдады, бұл әдет византиялықтарға тән ерекше мозаикалық стильді тудырды. Көбінесе бұл сезімдердің нағыз қоғамдастығының нәтижесі болғанымен, ол жеке стильдің дамуына кедергі келтірді. Егер Прокопий сияқты көрнекті тарихшы өзінің еңбегін Фукидидке емес, Полибийге негіздеген болса, византия тарихы грек дәуірімен стиль және әдіс бойынша табиғи сабақтастықты сақтаған болар еді. Алайда эллиндік "аттицистер" афиналық алтын ғасырдың стилін атап өтіп, кейінгі ғасырларда өздерінің дәміне күшті әсер етті. Никифор Брюний (11 және 12 ғасырлар) және Иоанн Циннам (12 ғасыр) сияқты әскери тұлғалардың Ксенофонтты сөздіктің дәлдігінде еліктегені немесе Никифор Грегорас (13 ғасыр) сияқты философтың Платонды үлгі ретінде қабылдағаны кездейсоқ емес. Екінші жағынан, Лео Диак және Георгий Пахимер сияқты теологияда оқыған жазушылардың Гомердің түрлерін еліктегені, әрине, кездейсоқтыққа байланысты. Жалпы алғанда, византиялық өркениеттің дуализмі – классикалық формадағы діни-саяси мәселе – кейінгі тарихшыларда айқын көрінеді. Византиялық тарихшылар көбінесе шетелдік үлгілерге тәуелді болған және әрқайсысы соңғысын жеңіп шыққан үздіксіз серияны құраған сияқты, бірақ олар біркелкі тұтас болып араласпайды. Көптеген тарихшылар 6 және 7 ғасырларды, Шығыс Рим императорларының билігі кезеңін, немесе 11-15 ғасырларды, Комнен және Палеологтар тұсында қамтиды. Македония әулетінің тұсында (9 және 10 ғасырлар) Византия әлемінде ұлы батырлар пайда болды, бірақ ұлы тарихшылар болмады, император Константин VII Порфирогениттің жалғыз тұлғасын қоспағанда. Бірінші кезеңде Прокопий басымдыққа ие, себебі оның тақырыбы мен әдеби маңызы зор. Оның "Анекдота" император Юстиниан I-ді оның "Пери Ктизматон" сияқты қатаң түрде сынап жазады. Әдебиет және тарих саласында ол классикалық үлгілерді ұстанады, бұл оның Фукидидтен алған баяндауының дәлдігі мен айқындығы және ақпараттарының сенімділігі, тарихшы үшін ерекше қасиеті. Прокопий және оның үлкен дәрежедегі мұрагері Агафий 11 ғасырдың соңына дейін сипаттама стилінің үлгісі болып қала береді. Прокопий – әдебиетте сәнді византиялық стильдің бірінші өкілі және бұл жағынан тек 7 ғасырда Теофилактос Симокаттеспен теңестірілген. Алайда, классикалық емес формаға қарамастан, олар діни және догматикалық бейімділіктерден азат болғандықтан, ежелгілерге жақындады. Бірінші кезең мен екінші кезеңнің тарихи жазбалары арасында, жоғарыда аталған екі топқа да материал және форма бойынша қатты қарама-қайшылықты ұсынатын жұмыстардың оқшауланған сериясы бар. Бұл – император Константин VII Порфирогенит (10 ғасыр) есімімен жазылған, империяның әкімшілігі, оның саяси бөлінісі және Византия сотының рәсімдерімен айналысатын еңбектер. Олар империяның ішкі жағдайларын қарастырады, ал бірінші және үшіншісі халық тілінің қолданылуымен ерекшеленеді. Біріншісі этнологиялық ақпараттың маңызды көзі, ал үшіншісі – өркениет тарихына қызықты үлес. Екінші топтағы тарихшылар классикалық эклектизмді, бірақ классикалық емес партиялықты және теологиялық фанатизмді жасырады. Классикалық формаларды қуантып, Комнен және Палеологтар кезеңінің тарихшылары классикалық рухта болмады. Көптеген тарихшылар Прокопий мектебінен күштірек, жақын сезімдерге ие болғанымен, осы тұлғалардың күші және императорлық үкіметке жақындығы олардың объективтілігіне кедергі келтіріп, субъективті, партиялық еңбектерді тудырды. Осылайша, Анна Комнинаның "Алексиада" әкесі Алексийді және оның бастаған императорлық реформаларды мақтайды; оның күйеуі Никефор Брюнийдің тарихи еңбегі Комнендердің билікке келуімен бірге болған ішкі қақтығыстарды отбасылық жылнама түрінде сипаттайды (11 ғасырдың соңы); Иоанн VI Кантакузен өзінің жетістіктерін мақтанышпен баяндайды (14 ғасыр). Бұл топ жеке және объективті тұрғысынан айқын қарама-қайшылықтарды көрсетеді. Циннам, батысқа деген шын ниетімен қарсы тұрған адамның қасында, Никетас Акоминат (12 ғасыр) және кең ойлы Георгий Акрополит (13 ғасыр) тұрады; теологиялық poleмист Пахимердің (13 ғасыр) қасында әлемдік Никефор Грегорас (14 ғасыр), философия мен классиканы жақсы білетін адам тұрады. Ішкі византия тарихы мәселелерінде субъективті болғанымен, олар және осы кезеңнің басқалары сыртқы оқиғалар туралы есептерінде сенімді, әсіресе славян мен түркілердің алғашқы пайда болуы туралы мәліметтердің маңызды көзі болып табылады.

Literature of the Byzantine Empire

Byzantine literature is the Greek literature of the Middle Ages, whether written in the territory of the Byzantine Empire or outside its borders. It forms the second period in the history of Greek literature after Ancient Greek literature.]] Classical literary tradition set the standard for Byzantine historians in their grasp of the aims of history, the manner of handling their subjects, and in style of composition. Their works are thoroughly concrete and objective in character, without passion, and even without enthusiasm. Ardent patriotism and personal convictions are rarely evident. They are diplomatic historians, expert in the use of historical sources and in the polished tact called for by their social position; they are not cIoset scholars, ignorant of the world, but men who stood out in public life: jurists like Procopius, Agathias, Evagrius, Michael Attaliates, statesmen like Joannes Cinnamus, Nicetas Acominatus, Georgius Pachymeres, Laonicus Chalcondyles; generals and diplomats like Nicephorus Bryennius the Younger, George Acropolites, Georgius Phrantzes; and even crowned heads, like Constantine Porphyrogenitus, Anna Comnena, John VI Cantacuzene, and others. The Byzantine historians thus represent not only the social but also the intellectual flower of their time, resembling in this their Greek predecessors, Herodotus, Thucydides, Xenophon, and Polybius, who became their guides and models. Sometimes a Byzantine chooses a classic writer to imitate in method and style. The majority, however, took as models several authors, a custom which gave rise to a peculiar mosaic style, quite characteristic of the Byzantines. While often the result of a real community of feeling, it effectively prevented development of an individual style. Had such a preëminent historian as Procopius modeled his work after Polybius rather than Thucydides, Byzantine histories may have followed a natural continuity in style and method with the Hellenic era. The Hellenistic "Atticists" however had impressed their tastes thoroughly on later centuries, celebrating the style of the Athenian golden age. It is no accident that military characters like Nicephorus Bryennius (11th and 12th centuries) and Joannes Cinnamus (12th century) emulated Xenophon in the precision of their diction, or that a philosopher like Nicephorus Gregoras (13th century) took Plato as his model. On the other hand, it is doubtless due to chance that writers trained in theology like Leo Diaconus and Georgius Pachymeres chose to emulate Homeric turns. On the whole it is in the later historians that the dualism of Byzantine civilization—ecclesiastico political matter in classical form—becomes most apparent. While Byzantine historians were mostly dependent on foreign models, and seem to form a continuous series in which each succeeds the last, they do not blend into a uniform whole. Most of the historians come in either the period embracing the 6th and 7th centuries during the reigns of the East Roman emperors, or that extending from the 11th to the 15th century under the Comneni and the Palaeologi. At its zenith under the Macedonian dynasty (the 9th and 10th centuries) the Byzantine world produced great heroes, but no great historians, excepting the solitary figure of the Emperor Constantine VII Porphyrogenitus. The first period is dominated by Procopius because of his subject matter and his literary importance. Typically Byzantine, his Anekdota depreciates Emperor Justinian I as emphatically as his Peri Ktismaton apotheosizes him. In literature and history though, he follows classical models, as is evident in the precision and lucidity of his narrative acquired from Thucydides, and in the reliability of his information, qualities of special merit in the historian. Procopius and to a great degree his successor Agathias remain the models of descriptive style as late as the 11th century. Procopius is the first representative of the ornate Byzantine style in literature and in this is surpassed only by Theophylaktos Simokattes in the 7th century. Despite their unclassical form, however, they approach the ancients in their freedom from ecclesiastical and dogmatic tendencies. Between the historical writings of the first period and those of the second, there is an isolated series of works which in matter and form offer a strong contrast to both the aforesaid groups. These are the works under the name of the Emperor Constantine VII Porphyrogenitus (10th century), dealing respectively with the administration of the empire, its political division, and the ceremonies of the Byzantine Court. They treat of the internal conditions of the empire, and the first and third are distinguished by their use of a popular tongue. The first is an important source of ethnological information, while the last is an interesting contribution to the history of civilization. The second group of historians present a classical eclecticism veiling an unclassical partisanship and theological fanaticism. Revelling in classical forms, the historians of the period of the Comneni and Palaeologi were devoid of the classical spirit. While many had stronger, more sympathetic personalities than the school of Procopius, the very vigor of these individuals and their close ties to the imperial government served to hamper their objectivity, producing subjective, partisan works. Thus the "Alexiad", the pedantic work of Princess Anna Comnena, glorifies her father Alexius and the imperial reorganization he began; the historical work of her husband, Nicephorus Bryennius, describes the internal conflicts that accompanied the rise of the Comneni in the form of a family chronicle (late 11th century); John VI Cantacuzene self complacently narrates his own achievements (14th century). This group exhibits striking antitheses both personal and objective. Beside Cinnamus, who honestly hated everything Western, stand the broad minded Nicetas Acominatus (12th century) and the conciliatory but dignified Georgius Acropolites (13th century); beside the theological polemicist Pachymeres (13th century), stands the man of the world, Nicephorus Gregoras (14th century), well versed in philosophy and the classics. Though subjective in matters of internal Byzantine history, these and others of this period are trustworthy in their accounts of external events, and especially valuable as sources for the first appearance of the Slavs and Turks.

Шежірешілер

Тарихи еңбектерден өзгеше, Византиялық хроникалар көпшілікке арналған; сондықтан олардың пайда болуы, дамуы және таралуы, сондай-ақ мінезі, әдісі мен стилі әртүрлі. Хрониканың тамырлары әлі күнге дейін толыққанды анықталмаған, бірақ олардың салыстырмалы түрде кеш пайда болуы (6 ғасыр) және эллиндік дәстүрден мүлдем алшақтауы олардың пайда болуын жақын уақытқа жатқызады. Хроника әдебиеті грек өркениетіне жат кіріспе, оның алғашқысы білімсіз сириялықтармен жазылған. Оның болжамды үлгісі – Секст Юлий Африканның «Хронографиясы» шығыс христиандық көзіне сілтеме жасайды. Ол көрнекті тұлғалармен байланыссыз, үлкен әлемнен тыс, өзінің шектеулі аясындағы үлгілерді қабылдайды. 9 ғасыр Византиялық хрониканың гүлдену кезеңі болды, ал тарихи әдебиет үшін – төмендеу кезеңі. Кейін ол күрт құлдырады; 12 ғасырдың соңында көрінген еңбектердің авторлары ішінара заманауи, ішінара, сирек болса да, бұрынғы тарихшылардың еңбектерін пайдаланды. Палеологтар кезеңінде есімдері тарихқа енген хроникашылар болған жоқ. Бұл хроникалар византиялық өркениет тарихы үшін маңызды деректер ғана емес, сонымен қатар өркениеттің таралуына да үлес қосты, византиялық мәдениетті келген славян, мадьяр және түрік халықтарына жеткізді. Олар халық санасындағы керемет және қорқынышты оқиғаларды жарқын түстермен бейнелеп, христиандық тұрғысынан түсіндірді, осылайша олардың ықпалы зор болды. Материалдарды өңдеу әдісі қарапайым – әр бөлімнің астында сәл өңделген ескірек дереккөз жатыр, сондықтан тұтастай алғанда, тарихшылардың шебер мозаикасына қарағанда, материалдардың тіркемесіне ұқсайды. Олар салыстырмалы тіл білімі үшін құнды материалдарды қамтиды, өйткені олардың тілі тек халық тілі, автор мен оқырмандардың білімі төмен екенін көрсетеді. Византиялық хроникалардың көрнекті өкілдері – Иоанн Малала, Феофан Исповедник және Иоанн Зонара. Біріншісі – 6 ғасырда Антиохияда грек тілінде жазылған, сириялық және монофизит теологының ең ерте христиандық византиялық монастырлық хроникасы. Бастапқыда қалалық хроника болған ол кейін әлемдік хроникаға айналдырылды. Бұл тарихи және хронологиялық қателіктерге толы, халыққа арналған тарихи еңбек және эллиндік өркениеттің алғашқы ескерткіші. Кейінгі хроникашылардың көпшілігі үшін, сондай-ақ бірнеше шіркеу тарихшылары үшін басты дереккөз, ол көне шіркеу славян тіліне аударылған ең алғашқы танымал тарих (шамамен 10 ғасырдың басында). Мазмұны мен формасы жағынан жоғары тұрған, және тарихи тұрғысынан дұрыс – Феофанның 9 ғасырлық Кіші Азиялық монахының хроникасы. Онда жоғалған дереккөздерден алынған көптеген құнды мәліметтер бар, ал оның Батыс әлеміндегі маңызы 9 ғасырдың соңында латын тіліне аударылуымен байланысты. Византиялық хроникалар тарихындағы үшінші нұсқау – 12 ғасырлық Зонарастың әмбебап хроникасы. Онда Коменділердің қайта өрлеу дәуірінің атмосферасы көрініс табады; тек Феофанның еңбегінен жақсы ғана емес, сонымен қатар көптеген көне авторлардың үзінділері де мәтінге енгізілген. Ол славян және латын тілдеріне ғана емес, итальян және француз тілдеріне де аударылды (16 ғасыр).

Unlike the historical works, Byzantine chronicles were intended for the general public; hence the difference in their origin, development, and diffusion, as well as in their character, method, and style. While the roots of the chronicle have not yet been satisfactorily traced, their comparatively late appearance (6th century) and total remove from Hellenistic tradition places their origins as fairly recent. The chronicle literature is originally foreign to Greek civilization, the first of which was composed by uneducated Syrians. Its presumable prototype, the "Chronography" of Sextus Julius Africanus, points to an Oriental Christian source. Unconnected with persons of distinction and out of touch with the great world, it follows models bound within its own narrow sphere. The 9th century saw the zenith of the Byzantine chronicle, during the nadir of historical literature. Afterwards it declines abruptly; the lesser chroniclers, seen as late as the 12th century, draw partly from contemporary and partly, though rarely, from earlier historians. In the Palaeologi period no chroniclers of note appear. Not only important sources for the history of Byzantine civilization, the chronicles themselves contributed to the spread of civilization, passing Byzantine culture to the arriving Slavic, Magyar, and Turkic peoples. Depicting as they did what lay within the popular consciousness—events wonderful and dreadful painted in glaring colours and interpreted in a Christian sense—their influence was considerable. The method of handling materials is primitive—beneath each section lies some older source only slightly modified, so that the whole resembles a patchwork of materials rather than the ingenious mosaic of the historians. They are a rich store for comparative linguistics, as their diction is purely the popular tongue, bespeaking the poor education of author and audience. Representative Byzantine chronicles are the three of Joannes Malalas, Theophanes Confessor, and Joannes Zonaras, respectively. The first is the earliest Christian Byzantine monastic chronicle, composed in the Antioch in the 6th century by a hellenized Syrian and Monophysite theologian. Originally a city chronicle, it was expanded into a world chronicle. It is a popular historical work, full of historical and chronological errors, and the first monument of a purely popular Hellenistic civilization. The chief source for most of the later chroniclers as well as for a few church historians, it is also the earliest popular history translated into Old Church Slavonic (c. early 10th century). Superior in substance and form, and more properly historical, is the Chronicle of Theophanes, a 9th century monk of Asia Minor, and in its turn a model for later chronicles. It contains much valuable information from lost sources, and its importance for the Western world is due to the fact that by the end of the 9th century it had to be translated into Latin. A third guide post in the history of Byzantine chronicles is the 12th century Universal Chronicle of Zonaras. It reflects somewhat the atmosphere of the Comneni renaissance; not only is the narrative better than that of Theophanes, but many passages from ancient writers are worked into the text. It was translated not only into Slavic and Latin, but into Italian and French as well (16th century).

Энциклопедияшылар мен очеркшілер

Антикварлық зерттеулер рухы Византияда Батысқа қарағанда ертерек оянды, бірақ оны дін танушылар, емес, қарапайым адамдар бастады. Осы себепті ол әрқашан схоластикалық сипатқа ие болды; византиялық гуманистік рух антикалық және орта ғасырларды бірдей дәрежеде бағалады. Көбінесе қолжазбаларды жүйелі түрде жинау және сұрыптауға бағытталған грек ежелгі әдебиетіне деген зор қызығушылық алғаш рет 9 ғасырдың соңында Константинопольде пайда болды. 12 ғасырдан бастап антикалық үлгілерді еліктейтін түпнұсқалық еңбектер кезеңі басталады, Александриялық эссе және риторикалық әдебиеттің қайта жаңғыруы, көптеген жазушылар күшті өзгешелік көрсетеді. Екі кезеңнің арасында Майкл Пселл (11 ғасыр) тұр, ол осы кезеңдердің арасын жалғастыратын әмбебап данышпан. 9-10 ғасырлардағы гуманизм теологиялық бояуларын және Батысқа деген жауыздық көзқарасын сақтағанмен, 12-14 ғасырларда бірнеше жазушылар шынайы гуманизмге жету үшін ортодоксальды классицизмнен арылуға тырысты, олар итальяндық Ренессанстың бастаушылары болды. Жаңа рух алғаш рет 863 жылы Константинопольде классикалық зерттеулер үшін құрылған академияда көрініс берді. Шамамен сол уақытта кең білімді және белсенді Фотий, қаланың патриархы және грек шіркеуінің ең ұлы мемлекет қайраткері (820-897 жж.), ұмытылған қолжазбаларды ынтамен жинады, ежелгі заманның ұмытылған еңбектерін қайта жаңғыртты және жоғалған еңбектерді қайта тапты; оның назары негізінен прозалық еңбектерге бағытталды, бұл оның прагматизмін көрсетеді. Фотий өзінің атақты "Кітапханасының" бастауын құрайтын барлық еңбектерінен таңдап алған немесе үзінділер жасады, ол құрғақ және схемалық болғанымен, орта ғасырлардың ең құнды әдеби жинағы болып қала береді, онда қазір жоғалған көптеген көне еңбектердің сенімді тұжырымдары, сондай-ақ Лукиан мен Гелиодордың жақсы сипаттамалары мен талдаулары бар. Бұл энциклопедиялық қызмет 10 ғасырда, әсіресе император Константин VII Порфирогенитпен байланысты материалдарды жүйелі түрде жинау кезінде, одан да ынталы түрде жалғастырылды. Ғалымдар ескі дереккөздердің негізінде тақырып бойынша үлкен жинақтар жасады. Олардың ішінде классикалық, Александриялық және Рим-Византия кезеңдерінен үзінділер қамтылған саяси ғылымның қазір бөлшекті энциклопедиясы болды. Бұл кітаптар Антология Палатина деп аталатын ежелгі эпиграммалар жинағы мен Суда деп аталатын ғылыми сөздікпен бірге X ғасырды энциклопедиялар ғасыры деп атайды. Осы кезеңнің үлгілі өкілі келесі ғасырда Византия әдебиетінің ең ұлы энциклопедисі Михаил Пселус тұлғасында пайда болады. Орта ғасыр мен қазіргі заманның аралығында тұрған ол - заңгер, ақыл-ойы ашық әрі өнімді адам. Философиялық жеке дәлелдерге көбірек көңіл бөлген Фотийден айырмашылығы, Пселл ескі философтарды бағаламайды және өзі философиялық темпераментке ие. Ол өзінің зиялы ортасының біріншісі болды, Платонның философиясын Аристотельдің философиясынан жоғары қойды және философияны профессор ретінде оқытты. Ол Фотийдің ақыл-парасаты мен ақыл-ойынан асып түседі, бірақ оған сол ғалымның қадір-қасиеті мен мінез-құлқы жетіспейді. Оның өмірі мен әдеби қызметіне тыныштанбайтын қайрат тән. Ол алдымен заңгер, содан кейін профессор, кейіннен монах, содан кейін сот қызметкері болды. Ол әдеби шығармашылығында да сондай шебер және көп жақты болды; оның хаттары мен баяндамаларының сәнді Платондық стилі - ханзаданың жылтыраған, иілгіш табиғатымен үйлесімде. Оның кең көлемді хат алмасуы оның жеке және әдеби сипатын көрсететін шексіз материал береді. Оның Аттик үлгілерінің өркендететін әсері оның баяндамаларында және әсіресе оның жерлеу рәсіміне арналған орациялары; анасының өліміне байланысты айтылған сөздер терең сезімталдықты көрсетеді. Пселлдің поэзиялық темпераменті Фотийге қарағанда көбірек болды, өйткені оның бірнеше өлеңдері көрсеткендей, олар терең поэзиялық сезімге қарағанда сатирикалық қиялға және жағдайға көбірек қарыздар. Пселл шығармашылыққа қарағанда формальды шеберлікті көбірек танытса да, оның таланты эстетикалық мәдениеттің ерекше артта қалған кезінде жарқырап көрінді. Келесі ғасырлардағы үлкен ғалымдардың (полихисторалардың) рухани және зайырлы зияткерлік бостандығы Пселлдің Византияның схоластикасына деген жеңісісіз мүмкін емес еді. Оның нөкерлері - Никифор Блемид және Гиртакен - Пселдің өзі сияқты бүлінген болғанымен, көпшілігі ниеттерінің әділдігімен, сезімдерінің шыншылдығымен және кең мәдениетімен ерекшеленеді. Осы 12 ғасырдың ұлы зиялылары мен мықты мінезді тұлғаларының арасында бірнеше дін танушылар ерекше көзге түседі, мысалы, Фессалоникалық Евстафий, Михаил Италик және Михаил Акоминат; 13-14 ғасырларда бірнеше зайырлы ғалымдар, мысалы, Максим Плануд, Феодор Метохит және, ең бастысы, Никифор Грегорас. Үш дін танушының еңбектерін олардың хаттары мен шағын жазбалары арқылы бағалауға болады. Евстафий ең маңызды болып көрінеді, ол Гомер мен Пиндарға арналған ғылыми түсіндірмелермен қатар, әр түрлі жамандықтарды түзетуге бағытталған түпнұсқалық еңбектер жазды. Оның бір еңбегінде ол сол заманғы монахтардың өміріндегі бұрышыптық пен зияткерлік тоқырауды сынады; тағы бір polemic еңбегінде ол замандастарының екіжүзділігі мен жалған қасиеттілігін айыптады; үшіншісінде ол византиялық ділмандарының мақтанғанын және тәкаппарлығын айыптады. Риторик Михаил Италик, кейіннен епископ, Византия әдебиетінің басты кемшілігі - сыртқы еліктеуді сынады; ол патриархтан бір еңбек алғаннан кейін мұны жасады, ол басқа авторлардан жинақталған фрагменттердің ретсіз жинағы болды, сондықтан көздері бірден танылды. Евстафийдің шәкірті және досы Михаил Акоминат (12-13 ғасырлар) Афина архиепископы және тарихшы Никета Акоминаттың інісі. Оның Акропольде берген бастауыш лекциясы, оның заманының материалдық және рухани құлдырауына қарамастан, терең классикалық білімі мен жоғары ынтасын көрсетеді. Осы қайғылы жағдайлар оны Афинаның құлдырауы туралы әйгілі, бірақ бірегей элегия жазуға итерді, құлаған ұлылыққа поэзиялық және антикварлық тілмен айтылған сөз. Грегорович оның бастауыш лекциясын Римдіктерге Григорий Ұлының сөзімен, ал Нормандардың Римді қиратуы туралы Туры епископы Илдеберттың айқайымен салыстырды (1106 ж.). Оның Евстафийдің (1195 ж.) және інісі Никетаның жерлеу рәсіміне арналған сөздері, сөзді көп қолданғанымен, асыл мінез-құлқы мен терең сезімін көрсетті. Михаил, өзінің інісі сияқты, латындарға фанатикалық қарсылас болды. Олар оны Кеосқа жер аударды, онда ол достарына өзінің мінезін көрсететін көптеген хаттар жазды. Стильдік тұрғыдан Евстафийдің ықпалында болған оның классикалық тілі діни ноталармен дыбысталады. Феодор Метохит және Максим Планудпен бірге біз Палеологтар дәуірінің әмбебап ғалымдарына (полихистораларға) келеміз. Біріншісі гексамметрді қолданудағы гуманизмін көрсетеді, екіншісі латын тілін білуде, екеуі де Византияда белгілі емес, және антикалық кеңірек ұғынуға көрегендік білдіреді. Екеуі де поэзияға, әсіресе табиғат поэзиясына жоғары сезімталдық көрсетеді. Метохит теңіздің сұлулығы туралы медитациялар жазды; Плануд византиялық ғалымдарда өңделмеген ұзақ поэзиялық идилдің авторы болды. Метохит ойшыл және ақын болса, Плануд көбінесе еліктеуші және жинақтаушы болды. Метохит көбірек болжамды болды, өйткені оның философиялық және тарихи жинақтары көрсеткендей; Плануд көбірек нақты болды, өйткені оның математикаға деген бейімділігі дәлелдейді. Қазіргі замандағы философиялық прогресс Метохиттың Аристотельге ашық шабуылдай алатын нүктесіне жетті. Ол демократия, аристократия және монархияның салыстыруы сияқты саяси мәселелерді де ашық түрде қарастырады. Оның қызығушылықтарының кеңдігіне қарамастан, Метохиттың...

The spirit of antiquarian scholarship awoke in Byzantium earlier than in the West, but begun by lay theologians, not laymen. For this reason it always had a scholastic flavor; the Byzantine humanistic spirit savored of antiquity and the Middle Ages in equal proportion. Primarily directed to the systematic collection and sifting of manuscripts, a pronounced interest in the literature of Greek antiquity first manifested at Constantinople in the late 9th century. With the 12th century begins the period of original works imitating antique models, a revival of the Alexandrian essay and rhetorical literature, a number of writers showing vigorous originality. Quite isolated between the two periods stands Michael Psellus (11th century), a universal genius who bridges the periods. While the humanism of the 9th and 10th centuries retained a theological coloring and a hostile attitude towards the West, the 12th to the 14th century saw several writers seeking to break away from orthodox classicism to attain a true humanism, becoming the forerunners of the Italian Renaissance. The new spirit first found expression in an academy founded for classical studies at Constantinople in 863. About the same time the broadly trained and energetic Photius, patriarch of the city and the greatest statesman of the Greek Church (820–897), enthusiastically collected forgotten manuscripts, revived forgotten works of antiquity, and re discovered lost works; his attention was chiefly directed to prose works, indicative of his pragmatism. Photius made selections or excerpts from all the works he discovered, forming the beginning of his celebrated Bibliotheca ("Library"), which while dry and schematic remains the most valuable literary compendium of the Middle Ages, containing trustworthy summaries of many ancient works now lost, together with good characterizations and analyses such as those of Lucian and Heliodorus. This encyclopedic activity was more assiduously pursued in the 10th century, particularly in the systematic collecting of materials associated with Emperor Constantine VII Porphyrogenitus. Scholars also formed great compilations, arranged by subject, on the basis of older sources. Among these was a now fragmentary encyclopedia of political science containing extracts from the classical, Alexandrian, and Roman Byzantine periods. These, with the collection of ancient epigrams known as the Anthologia Palatina and the scientific dictionary known as the Suda, make the 10th century that of the encyclopedias. A typical representative of the period appears in the following century in the person of the greatest encyclopedist of Byzantine literature, Michael Psellus. Standing between the Middle Ages and modern times, he is a jurist and a man of the world with a mind both receptive and productive. Unlike Photius, who was more concerned with individual philosophic arguments, Psellus does not undervalue the old philosophers, and is himself of a philosophic temperament. He was the first of his intellectual circle to raise the philosophy of Plato above that of Aristotle and to teach philosophy as a professor. Surpassing Photius in intellect and wit, he lacks that scholar's dignity and solidity of character. A restless brilliance characterized his life and literary activity. At first a lawyer, then a professor; now a monk, now a court official; he ended his career the prime minister. He was equally adroit and many sided in his literary work; in harmony with the polished, pliant nature of the courtier is his elegant Platonic style of his letters and speeches. His extensive correspondence furnishes endless material illustrating his personal and literary character. The ennobling influence of his Attic models mark his speeches and especially his funerary orations; that delivered on the death of his mother shows deep sensibility. Psellus had more of a poetic temperament than Photius, as several of his poems show, though they owe more to satirical fancy and occasion than to deep poetic feeling. Though Psellus exhibits more formal skill than creativity, his endowments shone forth in a time particularly backward in aesthetic culture. The intellectual freedom of the great scholars (polyhistores), both ecclesiastical and secular, of the following centuries would be inconceivable without the triumph of Psellus over Byzantine scholasticism. While among his successors—such as Nicephorus Blemmydes and Hyrtakenos—are natures as corrupt as Psellus' own, the majority are marked by their rectitude of intention, sincerity of feeling, and their beneficently broad culture. Among these great intellects and strong characters of the 12th century several theologians are especially conspicuous, for example Eustathius of Thessalonica, Michael Italicus, and Michael Acominatus; in the 13th and 14th centuries several secular scholars, like Maximus Planudes, Theodorus Metochites, and above all, Nicephorus Gregoras. The three theologians may best be judged by their letters and minor occasional writings. Eustathius seems to be the most important, writing learned commentary on Homer and Pindar alongside original works that are candid, courageous, and controversial, intent upon the correction of every evil. In one of his works he attacks the corruption and intellectual stagnation of the monastic life of that day; in another polemic, he assails the hypocrisy and sham holiness of his time; in a third he denounces the conceit and arrogance of the Byzantine priests. The rhetorician Michael Italicus, later a bishop, attacks the chief weakness of Byzantine literature, external imitation; this he did on receiving a work by a patriarch, which was simply a disorderly collection of fragments from other writers, so poorly put together that the sources were immediately recognizable. The pupil and friend of Eustathius, Michael Acominatus (12th and 13th centuries) Archbishop of Athens and brother of the historian Nicetas Acominatus. His inaugural address, delivered on the Acropolis, exhibits both profound classical scholarship and high enthusiasm despite the material and spiritual decay of his times. These pitiful conditions moved him to compose an elegy, famous because unique, on the decay of Athens, a sort of poetical and antiquarian apostrophe to fallen greatness. Gregorovius compared the inaugural address with Gregory the Great's to the Romans, and this with the lament of Bishop Hildebert of Tours on the demolition of Rome by the Normans (1106). His funeral orations over Eustathius (1195) and his brother Nicetas, though wordier and rhetorical, still evinced a noble disposition and deep feeling. Michael, like his brother, remained a fanatical opponent of the Latins. They had driven him into exile at Ceos, whence he addressed many letters to his friends illustrating his character. Stylistically influenced by Eustathius, his otherwise classical diction sounded an ecclesiastical note. With Theodore Metochites and Maximos Planoudes we come to the universal scholars (polyhistores) of the time of the Palaeologi. The former displays his humanism in his use of hexameter, the latter in his knowledge of the Latin; both of which are otherwise unknown in Byzantium, and foreboding a broader grasp of antiquity. Both men show a fine sense of poetry, especially of nature poetry. Metochites composed meditations on the beauty of the sea; Planudes was the author of a long poetic idyll, a genre uncultivated by Byzantine scholars. While Metochites was a thinker and poet, Planudes was chiefly an imitator and compiler. Metochites was more speculative, as his collection of philosophical and historical miscellanies show; Planudes was more precise, as his preference for mathematics proves. Contemporary progress in philosophy was at a point where Metochites could openly attack Aristotle. He deals more frankly with political questions, such as his comparison of democracy, aristocracy, and monarchy. While his breadth of interest was large, Metochites's culture rests wholly on a Greek basis, though Planudes, by his translations from the Latin (Cato, Ovid, Cicero, Caesar, and Boethius), vastly enlarged the Eastern intellectual horizon. This inclination toward the West is most noticeable in Nicephorus Gregoras, the great pupil of Metochites. His project for a reform of the calendar ranks him among the modern intellects of his time, as will be proven if ever his numerous works in every domain of intellectual activity are brought to light. His letters, especially, promise a rich harvest. His method of exposition is based on that of Plato, whom he also imitated in his ecclesiastico political discussions, e. g. in his dialogue "Florentius, or Concerning Wisdom." These disputations with Barlaam dealt with the question of church union, in which Gregoras took the Unionist part. This brought him bitter hostility and the loss of his teaching living; he had been occupied chiefly with the exact sciences, whereby he had already earned the hatred of orthodox Byzantines. While the Byzantine essayists and encyclopedists stood wholly under the influence of ancient rhetoric, still they embodied in the traditional forms their own characteristic knowledge, and thereby lent it a new charm.

Дүниежүзілік поэзия

Өлеңнің де өзіне тән үлгілері болған, әрбір жанрдың бастауы ежелгі түбірге жетеді. Прозадан ерекшелігі, бұл жаңа жанрлар классикалық Аттика дәуірінен пайда болған жоқ, себебі византиялықтар лирика да, драма да жазған жоқ, Пиндар мен Софоклді де үлгі еткен жоқ. Александрия дәуірінің әдебиетін еліктеп, олар Хелиодор мен Ахилл Татий, Асклепиад пен Позидип, Лукиан мен Лонгтың үлгілерімен романтар, панегирикалар, эпиграммалар, сатиралар, дидактикалық және насихаттау поэзиясын жазды. Дидактикалық поэзия Исократтың «Ад Демоникум» еңбегінен бастау алатын ертерек үлгіге сүйенеді. Осылайша, византиялықтардың поэзиялық қабілеті Александрия жазушыларының қабілетіне жақын. Византиялықтар өздігінен дамытқан жалғыз жаңа түр – тілеу поэмасы. Алты жанр бір мезгілде пайда болған жоқ: алдымен эпиграмма мен панегирика (6-шы және 7-ші ғасырларда), содан кейін ұзақ үзілістермен сатира, одан кейін дидактикалық және тілеу поэзиясы, соңында романтика пайда болды. Тек 12-ші ғасырдан кейін, құлдырау дәуірінен кейін ғана, олар бір-бірімен қатар қолданыла бастады. Эпиграмма – византия әдебиетінде тәуелсіз қайта жандануға ие болған жалғыз дүниежүзілік поэзия түрі, бұл шіркеу поэзиясы да ең жоғары жетістікке жеткен 6-шы және 7-ші ғасырларда болды. Сондықтан бұл дәуір византия ғылымының поэзиясының ең гүлденген кезеңі; оның 12-ші ғасырдағы құлдырауы халық поэзиясының өркендеуімен бірге жүрді. Құлдырау кезеңіндегі (11-13-шы ғасырлар) поэзияның басты түрлері сатира мен пароди, дидактикалық және насихаттау поэзиясы, тілеу поэмасы және эротикалық роман болды. Бұл әдебиеттің формасы сөйлеу мен өлеңнің кең таралған формаларын пайдаланумен сипатталады, соңғысы – «саяси» өлең (грекше ἡμαξευμένοι στίχοι, Уильям Смит сөздігінде Чарльз Питер Мейсон «бір түрлі метрге сену» деп атаған), он бес буынды өлең, қазіргі грек халық поэзиясының стандартты өлеңі болып табылады. Алайда, бұл әдебиеттің барлығы византиялық білімділіктің іздерін сақтайды.

Poetry likewise had its prototypes, each genre tracing its origins to an ancient progenitor. Unlike the prose, these new genres do not follow from the classical Attic period, for the Byzantines wrote neither Iyrics nor dramas, imitating neither Pindar nor Sophocles. Imitating the literature of the Alexandrian period, they wrote romances, panegyrics, epigrams, satires, and didactic and hortatory poetry, following the models of Heliodorus and Achilles Tatius, Asclepiades and Posidippus, Lucian and Longus. Didactic poetry looks to an earlier prototype by Isocrates' Ad Demonicum. The poetic temperament of the Byzantines is thus akin to that of the Alexandrian writers. Only one new type evolved independently by the Byzantines—the begging poem. The six genres are not contemporaneous: the epigram and the panegyric developed first (6th and 7th centuries), then, at long intervals, satire, next didactic and begging poetry, finally the romance. Only after the 12th century, the period of decay, do they appear side by side. The epigram was the only form of secular poetry that had an independent revival in Byzantine literature, and this at the very time when ecclesiastical poetry also reached its highest perfection, in the 6th and 7th centuries. This age is therefore the most flourishing period of Byzantine scholarly poetry; its decline in the 12th century is contemporary with the rise of popular poetry. The chief kinds of poetry during the period of the decline (11th to 13th century) were satire and parody, didactic and hortatory poetry, the begging poem, and the erotic romance. In form this literature is characterized by its extensive use of the popular forms of speech and verse, the latter being the "political" verse (Greek ἡμαξευμένοι στίχοι, called "that abominable make believe of a metre" by Charles Peter Mason in William Smith's Dictionary), an iambic verse of fifteen syllables, still the standard verse of modern Greek popular poetry In content, however, all this literature continues to bear the imprint of Byzantine erudition.

Эпиграмма

Эпиграмма византиялықтардың сәндік өнерге және зиялылық тапқырлыққа құштарлығына сай келді. Ол Византия кезеңінде жоғары деңгейге жеткен кіші өнер туралы ұғымға дәл сәйкес келеді. Автордың қиялына аса талап қоймай, оның басты қиындығы техникада және сөздердің мүмкіндігінше терең мағынаны жеткізуде жатыр. Византиялық эпиграммашылардың арасында екі топты ажыратуға болады: бірі – пұтқа табынушы және гуманистік, екіншісі – христиан. Біріншісін негізінен Агатий (6 ғасыр) және Митиленалық Христофор (11 ғасыр), екіншісін шіркеу қызметкерлері Георгий Писидес (7 ғасыр) және Феодор Студит (9 ғасыр) көрсетеді. Осы екі топтың арасында, уақыт және мінез жағынан Иоанн Геометр (10 ғасыр) тұрады. Византиялық эпиграмманың дамуының негізгі кезеңдері осы үшеуінің еңбектерінде ең айқын көрінеді. Бұрын тарихшылардың қатарында айтылған Агатий, эпиграммашы ретінде, жартылай византиялық египеттік Нонн мектебінің ерекшеліктерін мұра еткен (шамамен 400 жылға дейін). Ол классикалық гексаметр түрінде әсерлі және сәнді стильде жазды; алайда ол керемет идеяларға толы және ежелгілерді шеберлікпен еліктеуде, әсіресе эротикалық туындыларында императорлық кезеңдегі көптеген эпиграммашылардан басым түседі. Агатий сондай-ақ, өзінің және басқа авторлардың эпиграммаларынан жинақ құрастырды, олардың кейбіреулері кейін Антология Палатинаға еніп, осылайша сақталды. Аббат Феодор Студит барлық жағынан Агатийге қарама-қарсы, терең ниеті бар, ізгі адам, табиғат пен өмірді байқауға қабілетті, сезімтал, жылы және қарапайым тілде сөйлейді, ежелгілерді сліқтілікпен еліктеуден құтылған, бірақ Нонннан әсер алған. Оның монастырь өмірі мен адамдары туралы эпиграммалары өркениет тарихы үшін ерекше қызығушылық тудырады. Иоанн Геометр бұрынғы екеуінің де ерекшеліктерін біріктіреді. Өмірі бойы әлемдік және шіркеулік лауазымдарды атқарды, поэзиясы жалпыға ортақ сипатқа ие болды; терең діни сезімімен қатар, ол ежелгі гректердің ұлылығын бағалады. Ежелгі ақындар, философтар, риторлар мен тарихшыларға арналған эпиграммалармен қатар, атақты шіркеу әулиелеріне, ақындарға және қасиеттілерге арналғандары да бар. Поэзиялық тұрғыдан алғанда, қазіргі заманғы және зайырлы тақырыптарға арналған эпиграммалар діни және классикалық тақырыптардан жоғары тұрады. Оның ең жақсы туындылары тарихи оқиғалар мен жағдайларды бейнелейді, ол өзі бастан өткерген және өзінің рухани көңіл-күйін көрсетеді (Крумбахер).

The epigram suited the Byzantine taste for the ornamental and for intellectual ingenuity. It corresponded exactly to the concept of the minor arts that attained high development in the Byzantine period. Making no lofty demands on the imagination of the author, its chief difficulty lay rather in technique and the attainment of the utmost possible pregnancy of phrase. Two groups may be distinguished among the Byzantine epigrammatists: one pagan and humanistic, the other Christian. The former is represented chiefly by Agathias (6th century) and Christophorus of Mitylene (11th century), the latter by the ecclesiastics Georgius Pisides (7th century) and Theodorus Studites (9th century). Between the two groups, in point of time as well as in character, stands Joannes Geometres (10th century). The chief phases in the development of the Byzantine epigram are most evident in the works of these three. Agathias, who has already been mentioned among the historians, as an epigrammatist, has the peculiarities of the school of the semi Byzantine Egyptian Nonnus (about AD 400). He wrote in an affected and turgid style, in the classical form of the hexameter; he abounds, however, in brilliant ideas, and in his skillful imitation of the ancients, particularly in his erotic pieces, he surpasses most of the epigrammatists of the imperial period. Agathias also prepared a collection of epigrams, partly his own and partly by other writers, some of which afterwards passed into the Anthologia Palatina and have thus been preserved. The abbot Theodorus Studites is in every respect the opposite of Agathias, a pious man of deep earnestness, with a fine power of observation in nature and life, full of sentiment, warmth, and simplicity of expression, free from servile imitation of the ancients, though influenced by Nonnus. While touching on the most varied things and situations, his epigrams on the life and personnel of his monastery offer special interest for the history of civilization. Joannes Geometres combines aspects of the previous two. During the course of his life he filled both secular and ecclesiastical offices and his poetry had a universal character; of a deeply religious temper, still he appreciated the greatness of the ancient Greeks. Alongside epigrams on ancient poets, philosophers, rhetoricians, and historians stand others on famous Church Fathers, poets, and saints. Poetically, the epigrams on contemporary and secular topics are superior to those on religious and classic subjects. His best works depict historical events and situations he himself experienced, and reflect his own spiritual moods (Krumbacher).

Құрмет айту

Тіпті ең жақсы жазушылар да императорлар мен олардың жетістіктеріне арналған ресми мақтаулар жазудан қашып құтыла алмады. Мұндай әдебиетке Паулюс Силенциарийдің Святая София шіркеуінің ашылуына арналған және Георгий Писидейдің ханзаданың даңқы туралы естелік өлеңдері тән. Бұл ақындардың мінезіне қатысты теріс пікірлерге келмеу керек, себебі мұндай мақтаулар Пселус және Мануэль Голоболос (13 ғасыр) сияқты сарайдағылардың ғана емес, сонымен қатар Евстатий және Михаил Акоминат сияқты тәуелсіз адамдардың да қолынан келді. Бұл дәстүрге айналып, императорлық Римнен Византияға ежелгі риториканың бір бөлігі ретінде, толық құлдыраған әдебиеттің барлық әсемдігімен берілді (Ф. Грегоровиус). Бұл деспотизмге қажетті жасалған ұсыныс еді; көбінесе халықтың талғамы одан ренжімеді.

Сатиралар

Византиялық сатираның атасы Лукиан болып табылады. Оның танымал "Өлілер туралы әңгімелері" екі туындының үлгісін берді, олардың бірі – "Тимарион" (12-ғасыр), көбінесе әзіл-қалжыңға толы, екіншісі – "Мазарис" (15-ғасыр), өткір сатиралық сипатқа ие. Екеуі де жер астына саяхат жасау және қайтыс болған замандастармен әңгімелесуді суреттейді; біріншісінде олардың кемшіліктері мейірімді келекемен сыналады, ал екіншісінде, қайтыс адамдардың кейпін киіп, замандас адамдар мен қазіргі жағдайлар, әсіресе Византия сарайындағылар, қатты сынға ұшырайды. Біріншісі – әдеби сатира, екіншісі – саяси памфлет, жеке пікірлерге толы, әдеби құндылығы жоқ, бірақ өркениет тарихы үшін зор қызығушылық тудырады; біріншісі халыққа жақын стильде, екіншісі оқшау және жаман. [Тозер, "Гелендік зерттеулер журналы" (1881), II.233–270; Крумбахер, аталған еңбек, 198–211.] "Тимарионның" екі танымал саласы – "Апокопос" және "Пикатор" төменде талқыланады. Сатиралардың тағы бір тобы жануарлар арасындағы әңгімелер түрінде келеді, бұл "Physiologus" деп аталатын христиандық халық кітабынан пайда болған нәрсе. Мұндай сатиралар төрт аяқты жануарлардың, құстардың және балықтардың жиналыстарын сипаттайды, сондай-ақ дін қызметкерлері, бюрократия, Византия империясындағы шетелдік халықтар туралы қынжырлы пікірлерді жеткізеді. Сондай-ақ "Төрт аяқты жануарлар туралы қызықты әңгіме" қараңыз.

Мұнда шіркеу өлеңдері түріндегі пародилер де жатады, және дін қызметкерлерінің өздері оған қатысқан, мысалы, Серре епискобы Никетас (11-ғасыр). Бұл құдайға қарсы әдебиеттің бір мысалы, толық түсінілмеген болса да, "Сақалсыз адамды мазақтау" – әдепсіз литургия түрінде (14-ғасыр).

Дидактикалық

Дидактикалық поэзия өзінің үлгісін Изократқа жатқызылған «Демоникке» тапты. Византиядағы осы әдебиет түрінің ең көрнекті мысалы – «Спанеас» (12-ғасыр), императордың өзінің немересіне арнаған нұсқаулық өлең, «Принцтерге арналған айна» сияқты. Осыдан туындаған шағын тармақтары 15-16 ғасырлардағы Критің халық әдебиетінде Сахликис және Дефаран аттарымен сақталған. Мұндайларға Шилердің «Валленштейн» шығармасындағы капуциндерге ұқсас, ызалы теологиялық үгіт-насихаттар да жатады. Мысалы, Родос аймағындағы ірі обадан кейін Геогилластың (1498) және император Лео (886–911) есімімен таралған Византия империясының құлауы туралы болжамдық пайғамбарлықтар да осыған жатады. (Крумбахер, 332, 336, 343, 352, 366).

Қайыр-садақа өлеңі

Лауреаттық поэманың кейінгі Византиялық түрі – тілеу поэмасы, ашқан авторлардың және сарай паразиттерінің поэтикалық ақталуы. Оның ең көрнекті өкілдері – Теодор Продром мен ең шектен тыс мақтау айтқан Мануэль Филес. Біріншісі Комнендер дәуірінде (12 ғасыр), екіншісі Палеологтар дәуірінде (13 ғасыр) өмір сүрген. Тарихшылар үшін Продром императорға жолдаған сияқты мұндай поэтикалық шағымдар құнды, себебі олар астанадағы көше және кәсіпкерлік өмірдің қызықты бейнелерін көрсетеді. (Сал. Крумбахер, 324, 333.)

Романтикалық роман

Ежелгі грек романы XII ғасырдағы төрт автор: Евстафий Макремболит, Теодор Продром, Никетас Евгениан және Константин Манасс еліктеді.

Халықтық поэзия

1204 жылы Константинопольді басып алу және латын патшалықтарын құру әдеби талғам мен стильге аристократиялық және діни бақылауды ығыстырды немесе алмастырды. Латын Батысынан келген жаңа ықпалға жауап ретінде Византияның халық әдебиеті әртүрлі бағытта дамыды. Әдеби поэзия эллинистік кезеңнің рационалистік, классикалық атмосферасынан туындаса, халық поэзиясы немесе халық әндері сол кезеңнің идилликалық, романтикалық әдебиетінің өнімі болып табылады. Әдеби шығармалар Лукиан, Гелиодор, Ахилл Татий және Нонн сияқты авторлардың үлгісі болды, ал халық шығармалары Родос Аполлонийін, Каллимахты, Теокритті және Мусейді еліктеді. Орта ғасырлардағы халық әндерінің ерекшелігі – эмоционалдық өрбулерде үнемі көрініс табатын лирикалық мәнер. Византия әдебиетінде эротикалық поэзияның жетілуі 13 ғасырда және одан кейін франк рыцарьлары тарапынан енгізілген рыцарлық махаббат поэзиясының ықпалынан болды. Византиялықтар батыстан келгендердің романтикалық және аңыздық материалдарын көшіріп, бейімдеді. Италиялық ықпал драманың қайта жандануына әкелді. Грек батырларының жетістіктерін халық әдебиетінде мақтау орта ғасырларда гректердің империяның шығысындағы шекаралық халықтармен болған қақтығыстарының нәтижесі болды. Ежелгі батырлардың ерліктерін баяндайтын кітаптар Шығыс елдерінде ұзақ уақыттан бері кеңінен таралды, олар да қаһармандық поэзияны жаңартты, бірақ романтикалық бояумен. Нәтижесінде халық идеалдарының толыққанды құлауы және халық көкжиегінің кеңеюі болды, өйткені аттицизм тенденциялары біртіндеп жойылды. Соның салдарынан Византияның әдеби түрлерінің толыққанды қайта құрылуы болды. Өнерлі поэзияның барлық түрлерінен тек романтика ғана сақталды, бірақ оның мақсаттары күшейді және оның аумағы кеңейді. Метрикалық формалардан тек саяси (он бес буынды) өлең қалды. Осы қарапайым материалдардан көптеген жаңа поэтикалық түрлер пайда болды. Батырлық және махаббат романтикасымен қатар лирикалық өлеңдер, тіпті қазіргі драманың бастамасы пайда болды. Византиялықтардың жалғыз нағыз қаһармандық эпосы – Диген Акритас, бұл 10 және 11 ғасырлардағы Византия шекараларын (ақрит, akrites) және Шығыс Кіші Азиядағы сарацендер арасындағы қақтығыстардың халық поэзиялық бейнесі. Эпостың ядросы 12-13 ғасырларға, ал әдеби формасы 15 ғасырға жатады. Оқушылар түпнұсқа өлеңдерді танымастай өңдегенімен, халық поэзиясында сақталған көптеген эхоларынан түпнұсқа өлең туралы шамамен түсінік алуға болады. Қазіргі нұсқалар Гомер өлеңдері үлгісінде бірнеше циклдің араласқандығын көрсетеді. Оның негізгі тақырыптары – махаббат, оқиғалар, шайқастар және патриархалдық, өмірдің қызықты рахаттары; бұл Илиада мен Одиссеяның қоспасы, материалдың көп бөлігі соңғысынан алынған, христиандық атмосфераға ие. Нағыз дінилілік және мықты отбасылық сезім табиғатқа жақындықпен үйлеседі. Өнерлік жағынан бұл шығармада германдық және классикалық грек эпостарының драмалық сапасы мен әртүрлі кейіпкерлері жоқ; оны славяндық және шығыс қаһармандық әндерімен салыстыру керек, олардың арасында оның орны дұрыс. Грек орта ғасырларындағы махаббат романсы – өмір мен табиғатқа эллинистік көзқарас негізінде софистикалық Александриялық византиялық романс пен ортағасырлық француз халық романсының бірігуінің нәтижесі. Бұл туралы оның 13-14 ғасырларда жазылған үш басты шығармасы дәлелдейді. Каллимах және Хрисоро, Белтандрос және Хрисанца, Либистрос және Родамне. Біріншісі мен соңғысы ой-пікірлері мен бейнелеу тәсілдері жағынан Византия романтикасының ықпалында болса, екіншісі ескі француз романтикасының эстетикалық және этикалық ықпалын көрсете бастайды; шын мәнінде, оның тарихы көбінесе Тристан аңызын еске салады. Стилі Диген туралы аңыздың қазіргі нұсқаларына қарағанда, айқын және ашық, іс-әрекеті драмалық. Этиқалық идея – бұл рыцарьлықтың романтикалық идеясы – сүйікті адамды батылдықпен және ерлікпен жеңу, Византия әдеби романстарындағыдай соқыр кездейсоқтықпен емес. Француз материалдарының осы тәуелсіз бейімделулерімен бірге "Флор мен Бланшфлюр", "Пьер мен Магуэлонна" және басқалардың тікелей аудармалары бар, олар әмбебап әдебиет аймағына енді. Франктардың басып алу кезеңіне Мореяның метрикалық хроникасы да жатады (14 ғасыр). Оны гректердің жауы болғанмен, Грецияда өскен франк жазған. Оның мақсаты батыс жаулап алушылардың үнемі эллиндеуінің ортасында ата-бабаларының рухын еске түсіру болды. Сондықтан ол тек грек тілінде жазылған, ал әдеби формасы мен рухы толығымен франк тілінде. Автор "Грекия топырағына ауыстырылған феодалдық әдет-ғұрыптарды егжей-тегжейлі сипаттайды, және бұл, сірә, оның басты еңбегі; Жоғарғы соттың мәжілістері ең жоғары дәлдікпен берілген, және ол феодалдық құқық тәжірибесімен жақсы таныс" (И. Шмитт). 14 ғасырда хроника испан тіліне, ал 15 ғасырда француз және итальян тілдеріне аударылды. Сонымен қатар, Кіші Азия жағалауындағы шағын аралдарда жаңа грек махаббат әндерінің ең алғашқы жинағы пайда болды, ол "Родос махаббат әндері" деп белгілі. Әртүрлі тақырыптар мен шығу тегі бар әндерден басқа, ол жас жігіттің сүйген қызының құрметіне жүз өлең жазуға міндетті болған, оның әр өлеңі біріншіден жүзге дейінгі сандарға сәйкес келетін романтиканы қамтиды. 13 және 14 ғасырлардағы француздық ықпал мен 16 және 17 ғасырлардағы итальяндық ықпал арасында ежелгі аңыздық материалдың қысқа мерзімді романтикалық және халықтық жаңғыруы болды. Бұл жаңғыруға көп қажеттілік болған жоқ және оның бағасы да жоғары болған жоқ, ал ежелгі батырлар мен олардың ерліктерінің көпшілігі жеткілікті түрде бейнеленбеді. Бұл туындылардың ең жақсысы – Александр Романсы, Александр Ұлының тарихына негізделген, птолемейлік кезеңдегі Псевдо Каллисфеннің қайта қарастырылған нұсқасы, ол Александр Романсының батыс нұсқаларының да көзі болып табылады. Ахиллеид, болса да, халық өлеңімен жазылған және талғаммен жазылған, антикалық жергілікті түссіз және француз рыцарлық романсынан гөрі Ахилл тарихы емес. Соңғысының екеуінен бірі толығымен жабайы және қабақ, екіншісі, жақсырақ болғанымен, ескі француз ақыны Беноит де Сент-Мордің поэмасының тікелей аудармасы. Бұл 14 ғасырдың туындыларына 16 ғасырдың екеуін қосуға болады, екеуі де төменгі әлемге түсуді сипаттайды, бұрын айтылған Тимарион мен Мазаристің халықтық туындылары. Біріншісі – өліктің тірілерді сатиралауы, яғни Апокопос, екіншісі – Пиккаторес, метрикалық туынды, өте ұзын, бірақ поэзиядан алыс, ал біріншісінде көптеген поэзиялық кезеңдер бар (мысалы, өліктер шеруі) және итальян әдебиетінің ықпалын көрсетеді. Шын мәнінде, итальян әдебиеті 16 және 17 ғасырлардағы грек халық поэзиясына өзінің халықтық сипатын сіңірді, сияқты француз әдебиеті 13 және 14 ғасырларда жасаған.

The capture of Constantinople and establishment of the Latin kingdoms in the year 1204 displaced or supplanted aristocratic and ecclesiastic controls on literary taste and style. In response to new influences from the Latin West, Byzantine popular literature moved in different directions. Whereas literary poetry springs from the rationalistic, classical atmosphere of the Hellenistic period, popular poetry, or folk song, is an outgrowth of the idyllic, romantic literature of the same period. As the literary works had their prototypes in Lucian, Heliodorus, Achilles Tatius, and Nonnus, the popular works imitated Apollonius of Rhodes, Callimachus, Theocritus, and Musaeus. The chief characteristic of folk song throughout the Greek Middle Ages is its lyric note, which constantly finds expression in emotional turns. In Byzantine literature, on the other hand, the refinement of erotic poetry was due to the influence of the love poetry of chivalry introduced by Frankish knights in the 13th century and later. The Byzantines imitated and adapted the romantic and legendary materials these westerners brought. Italian influences led to the revival of the drama. That celebration of the achievements of Greek heroes in popular literature was the result of the conflicts which the Greeks sustained during the Middle Ages with the border nations to the east of the empire. Popular books relating the deeds of ancient heroes had long standing and widespread currency throughout the East; these too revived heroic poetry, though imparted with a deep romantic tinge. The result was a complete upheaval of popular ideals and a broadening of the popular horizon as Atticist tendencies were gradually eroded. There was, consequently, a complete reconstruction of the literary types of Byzantium. Of all the varieties of artistic poetry there survived only the romance, though this became more serious in its aims, and its province expanded. Of metrical forms there remained only the political (fifteen syllable) verse. From these simple materials there sprang forth an abundance of new poetic types. Alongside of the narrative romance of heroism and love there sprang up popular love lyrics, and even the beginnings of the modern drama. The only genuine heroic epic of the Byzantines is the Digenis Akritas, a popular poetic crystallization of the 10th and 11th century conflicts between the Byzantine wardens of the marches (ακρίτης, akrites) and the Saracens in Eastern Asia Minor. The nucleus of this epic goes back to the 12th or 13th century, its final literary form to the 15th. Though the schoolmen edited the original poems beyond recognition, an approximate idea of the original poem may be gathered from the numerous echoes of it extant in popular poetry. The existing versions exhibit a blending of several cycles, modeled after the Homeric poems. Its principal subjects are love, adventures, battles, and a patriarchal, idyllic enjoyment of life; it is a mixture of the Iliad and the Odyssey, the majority of the material being drawn from the latter, suffused with a Christian atmosphere. Genuine piety and a strong family feeling combine with an intimate sympathy with nature. Artistically, the work lacks the dramatic quality and diverse characters of the Germanic and classical Greek epics; it must be compared with the Slavic and Oriental heroic songs, among which it properly belongs. The love romance of the Greek Middle Ages is the result of the fusion of the sophistical Alexandro Byzantine romance and the medieval French popular romance, on the basis of a Hellenistic view of life and nature. This is proved by its three chief creations, composed in the 13th and 14th centuries. Kallimachos and Chrysorrhoe, Belthandros and Chrysantza, Lybistros and Rhodamne. While the first and the last of these are markedly influenced by Byzantine romance in thought and manner of treatment, the second begins to show the aesthetic and ethical influence of the Old French romance; indeed, its story often recalls the Tristan legend. The style is clearer and more transparent, the action more dramatic, than in the extant versions of the Digenis legend. The ethical idea is the romantic idea of knighthood—the winning of the loved one by valour and daring, not by blind chance as in the Byzantine literary romances. Along with these independent adaptations of French material, are direct translations from "Flore et Blanchefleur", "Pierre et Maguelonne", and others, which have passed into the domain of universal literature. To the period of Frankish conquest belongs also the metrical Chronicle of the Morea (14th century). It was composed by a Frank brought up in Greece, though a foe of the Greeks. Its object was, amid the constantly progressing hellenization of the Western conquerors, to remind them of the spirit of their ancestors. Therefore, it is only Greek in language; in literary form and spirit it is wholly Frankish. The author "describes minutely the feudal customs which had been transplanted to the soil of Greece, and this perhaps is his chief merit; the deliberations of the High Court are given with the greatest accuracy, and he is quite familiar with the practice of feudal law" (J. Schmitt). As early as the 14th century the Chronicle was translated into Spanish and in the 15th into French and Italian. About the same time and in the same locality the small islands off the coast of Asia Minor, appeared the earliest collection of neo Greek love songs, known as the "Rhodian Love Songs". Besides songs of various sorts and origins, they contain a complete romance, told in the form of a play on numbers, a youth being obliged to compose a hundred verses in honor of the maiden whom he worships before she returns his love, each verse corresponding to the numbers one to one hundred. Between the days of the French influence in the 13th and 14th centuries and those of Italian in the 16th and 17th, there was a short romantic and popular revival of the ancient legendary material. There was neither much need nor much appreciation for this revival, and few of the ancient heroes and their heroic deeds are adequately treated. The best of these works is the Alexander Romance, based on the story of Alexander the Great, a revised version of the Pseudo Callisthenes of the Ptolemaic period, which is also the source of the western versions of the Alexander Romance. The Achilleis, on the other hand, though written in the popular verse and not without taste, is wholly devoid of antique local colour, and is rather a romance of French chivalry than a history of Achilles. Lastly, of two compositions on the Trojan War, one is wholly crude and barbarous, the other, though better, is a literal translation of the old French poem of Benoît de Sainte More. To these products of the 14th century may be added two of the 16th, both describing a descent into the lower world, evidently popular offshoots of the Timarion and Mazaris already mentioned. To the former corresponds the Apokopos, a satire of the dead on the living; to the latter the Piccatores, a metrical piece decidedly lengthy but rather unpoetic, while the former has many poetical passages (e. g. the procession of the dead) and betrays the influence of Italian literature. In fact Italian literature impressed its popular character on the Greek popular poetry of the 16th and 17th centuries, as French literature had done in the 13th and 14th.

Криттік халық поэзиясы

Бұл дәуірде Кіші Азияның жағалауындағы аралдарда дамыған бай халық поэзиясы сияқты, Крит аралында да ұқсас әдебиет өркендеді. Оның ең маңызды туындылары – романтикалық эпос «Эротокритос» және «Эрофиле» мен «Ыбырайымның құрбандығы» драмалары. Бұл шығармалар хронологиялық тұрғыдан Византия әдебиетінің шегінен тысқары тұрғанымен, бұрынғы кезеңнің қажетті толықтыруы және жалғасы ретінде оларды осы жерде қарастыру қажет. «Эротокритос» – 16 ғасырдағы эллинизмді қабылдаған венециялық Витсенцос Корнаростың туындысы, ол рыцарлық романтикалық поэма, лирикалық сипаттамалы және дидактикалық мақсатты көздейді. Ол сол заманғы халық поэзиясынан алынған тақырыптар мен идеяларға толы. «Эротокритос» пен Аретузаның тарихында ақын махаббат пен достыққа, рыцарлық батырлыққа, адалдыққа және өзінен жаңылған құрбандыққа мадақ айтады. Шет елдік әсерлер көзге түспесе де, поэманың жалпы ұлттық грек үні бар, ол византиялық, романдық және шығыстық мәдени элементтерді ашады, бірақ оларды біріктіріп, жаңа сипат бермейді. Лирикалық махаббат трагедиясы «Эрофиле» – мозаикаға ұқсас, себебі ол екі итальяндық трагедияның қосылуынан тұрады, сонымен қатар Торквато Тассоның «Иерусалимді босату» поэмасынан лирикалық интермедиялар мен оның «Аминта» шығармасынан хор әндері қосылған. Дегенмен, материал тәуелсіздікпен өңделген және түпнұсқаға қарағанда үйлесімдірек ұйымдастырылған; қызының сүйіктісін өлтірген әкесі қызының қолынан емес, оның сарайының әйелдерінен қаза табады. Туындының лирикалық мәніне байланысты оның кейбір бөліктері бүгінгі күнге дейін халық арасында сақталған. «Ыбырайымның құрбандығы» мистик пьесасы жеке туынды болып көрінеді. Белгілі және жиі кездесетін Киелі кітап оқиғалары грек отбасының патриархалдық ортасында қайта жаңғыртылған. Ақын Сараның ой-қиялының күресіне, Ыбырайымның Құдайдың еркіне мойынсұнуына, Ысқақтың алаңдаушылық сезімдеріне және қызметшілердің мейірімділікке толы қарым-қатынасына баса назар аударады, яғни кейіпкерлердің психологиялық талдауына. Оқиғаның негізгі қозғаушы күші – Сараның болатын оқиғаны алдын ала білуі, бұл ақынның аналық махаббаттың күшін көрсету үшін ойлап тапқан нәрсесі болып көрінеді. Сөз өте поэтикалық әдемілікпен және өлең құрылымын толық меңгерумен ерекшеленеді. Крит әдебиетінің басқа туындыларына итальяндық пасторалдықтардың бірнеше бейімделулері, эротикалық және идиллиялық өлеңдер, мысалы, «Алдау туралы әңгіме» (Родос махаббат әндерінің эхосы) және әдемі, бірақ тым сезімтал, пасторалдық идиллиясы жатады.

As a rich popular poetry sprang up during the last mentioned period on the islands off the coast of Asia Minor, so now a similar literature developed on the island of Crete. Its most important creations are the romantic epic Erotokritos and the dramas Erophile and The Sacrifice of Abraham with a few minor pictures of customs and manners. These works fall chronologically outside the limits of Byzantine literature; nevertheless, as a necessary complement and continuation of the preceding period, they should be discussed here. The Erotokritos is a long romantic poem of chivalry, lyric in characters and didactic in purpose, the work of Vitsentzos Kornaros, a hellenized Venetian of the 16th century. It abounds in themes and ideas drawn from the folk poetry of the time. In the story of Erotokritos and Arethusa the poet glorifies love and friendship, chivalric courage, constancy, and self sacrifice. Although foreign influences do not obtrude themselves, and the poem, as a whole, has a national Greek flavour, it reveals the various cultural elements, Byzantine, Romance, and Oriental, without giving, however, the character of a composite. The lyrical love tragedy Erophile is more of a mosaic, being a combination of two Italian tragedies, with the addition of lyrical intermezzos from Torquato Tasso's Jerusalem Delivered, and choral songs from his Aminta. Nevertheless, the materials are handled with independence, and more harmoniously arranged than in the original; the father who has killed his daughter's lover is slain not by his daughter's hand, but by the women of his palace. Owing to the lyric undertone of the works some parts of it have survived in popular tradition until the present time. The mystery play of The Sacrifice of Abraham is apparently an independent work. The familiar and trite Biblical incidents are reset in the patriarchal environment of Greek family life. The poet emphasizes the mental struggles of Sarah, the resignation of Abraham to the Divine will, the anxious forebodings of Isaac, and the affectionate sympathy of the servants, in other words, a psychological analysis of the characters. The mainspring of the action is Sarah's fore knowledge of what is to happen, evidently the invention of the poet to display the power of maternal love. The diction is distinguished by high poetic beauty and by a thorough mastery of versification. Other products of Cretan literature are a few adaptations of Italian pastorals, a few erotic and idyllic poems, like the so called "Seduction Tale" (an echo of the Rhodian Love Songs), and the lovely, but ultra sentimental, pastoral idyll of the Beautiful Shepherdess.

Мұра

Римнің үстемдігі мемлекеттік өмірде жойылған жоқ. Шіркеудің мемлекет билігіне бағынуы мемлекеттік шіркеушілдікке алып келді, бұл салыстырмалы түрде тәуелсіз болған Рим-католик шіркеуімен қақтығыс тудырды. Грек тілі ақырында латын тілінен басым түсіп, үкіметтің ресми тіліне айналды, Юстиниан I-нің "Новеллалары" латын тіліндегі соңғы ескерткіш болды. VII ғасырда грек тілі үлкен прогресс жасады, ал XI ғасырда грек тілі үстемдік құрды, бірақ империяның көптеген басқа тілдерін толығымен ығыстырмады. Шығыс Рим империясы еуропалық өркениетті екі бөлікке бөлді: бірі – роман және германдық, екіншісі – грек және славяндық. Бұл мәдениеттер этнографиялық, тілдік, діни және тарихи тұрғыдан ерекшеленді. Императорлық Ресей, Балқан және Осман империясы Византия өркениетінің тікелей мұрагерлері болды; бірінші екеуі әсіресе діни, саяси және мәдени жағынан (қасиетті, тарихи және халық әдебиетін аудару және бейімдеу арқылы), үшіншісі – азаматтық басқару тұрғысынан. Империя батыс Еуропаны ғасырлар бойы соғыстан қорғады, түрлі шапқыншылармен және көшпелі халықтармен күресті. Византияда ежелгі грек әдебиетінің қазынасы сақталған. Орта ғасырларда Константинополь басып алынғанға дейін Батыс тек рим әдебиетімен таныс болды. Грек ежелгілігі алғаш рет Италияға қашқан грек гуманистері әкелген мүліктер арқылы жеткізілді, олардың көптегені 1431-1449 жылдар аралығында Флоренция соборындағы делегаттар болды. Византия мәдениеті шіркеу музыкасы мен шіркеу поэзиясы арқылы Оңтүстік және Орталық Еуропаға тікелей әсер етті, бірақ бұл тек ерте кезеңде (VII ғасырға дейін) болды. Диген Акритас (Διγενῆς Ἀκρίτας) – Акрит әндерінің ең танымал туындысы және көбінесе Византия империясынан сақталған жалғыз эпикалық поэма деп есептеледі. Кейбір зерттеушілер оны қазіргі грек әдебиетінің бастауы деп санайды. Византия мәдениеті Таяу Шығысқа, әсіресе парсылар мен арабтарға айқын әсер етті.

The Roman supremacy in governmental life did not disappear. The subjection of the Church to the power of the State led to a governmental ecclesiasticism, causing friction with Roman Catholic Church, which had remained relatively independent. Greek eventually overtook Latin as the official language of the government, the "Novellae" of Justinian I being the last Latin monument. As early as the 7th century Greek language had made great progress, and by the 11th Greek was supreme, though it never supplanted the numerous other languages of the empire. The Eastern Roman Empire divided European civilization into two parts: one Romance and Germanic, the other Greek and Slavic. These cultures differed ethnographically, linguistically, ecclesiastically, and historically. Imperial Russia, the Balkans, and Ottoman Empire were the direct heirs of Byzantine civilization; the first two particularly in ecclesiastical, political, and cultural respects (through the translation and adaptation of sacred, historical, and popular literature); the third in respect to civil government. Indirectly, the Empire protected western Europe for centuries from war, fighting off various invaders and migratory populations. Byzantium was also a treasury of ancient Greek literature. During the Middle Ages, until the capture of the Constantinople, the West was acquainted only with Roman literature. Greek antiquity was first carried to Italy by the treasures brought by fugitive Greek humanists, many of whom were delegates at the Council of Florence from 1431 to 1449. Byzantine culture had a direct influence upon southern and central Europe in church music and church poetry, though this was only in the very early period (until the 7th century). Digenes Akritas (Διγενῆς Ἀκρίτας) is the most famous of the Acritic songs and is often regarded as the only surviving epic poem from the Byzantine Empire. It is considered by some to signal the beginnings of modern Greek literature. Byzantine culture had a definite impact upon the Near East, especially upon the Persians, and the Arabs.