Кіріспе

Аманта цезарея – Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік Африкада өсетін, Аманта тұқымдасына жататын, жоғары бағаланған жеуге жарамды саңырауқұлақ. Оны алғаш рет 1772 жылы Джованни Антонио Скополи сипаттаған, бірақ бұл саңырауқұлақ Рим империясының ерте билеушілерінің сүйікті тағамы болған. Оның ерекше қызғылт-сары басқұлағы, сары желектері және сабағы бар. Бұл түрден органикалық қышқылдар бөліп алынған. Соған ұқсас қызғылт-сары басқұлақты түрлер Солтүстік Америкада және Үндістанда да кездеседі. Ежелгі римдіктер оны біліп, бағалаған және оны "Болетус" деп атаған, бұл атау қазір басқа бір саңырауқұлақ түріне қолданылады. Ол жеуге жарамды болғанымен, Цезарь саңырауқұлағы психоактивті қызыл саңырауқұлаққа (fly agaric), сондай-ақ өте улы өлім шапқышы мен құртушы періштелерге жақын туыс.

Таксономия

Аманита цезареяны алғаш рет 1772 жылы итальяндық миколог Джованни Антонио Скополи Agaricus caesareus деп сипаттады, ал кейін 1801 жылы Персон оны Amanita тұқымдастығына жатқызды. Бұл саңырауқұлақтың рим императорларының сүйіктісі болуынан оның жалпы аты пайда болды, императорлар Цезарь есімін (бастапқыда отбасылық аты) лауазым ретінде қабылдады. Рим императоры Клаудий үшін бұл ерекше сүйікті саңырауқұлақ болды. Римдіктер оны Болетус деп атады, бұл атау Галеннің осы саңырауқұлаққа берген көне грекше βωλίτης сөзінен шыққан. Көптеген қазіргі заманғы атаулар осы тарихты сақтайды: ағылшын тілінде Цезарь саңырауқұлағы және корольдік аманита, француз тілінде империал, поляк тілінде цезарски және неміс тілінде Кайзерлинг. Итальян тілінде оны ovolo (көпше түрі ovoli) дейді, себебі ол өте жас кезінде жұмыртқаға ұқсайды. Албан тілінде оның түсіне байланысты (< албан тіліндегі kuqe 'қызыл') kuqëlorja деп атайды. Басқа да кең таралған атаулары: Amanite des Césars және Oronge. Ол сондай-ақ A. umbonata деп жіктеледі. A. hemibapha – Сикким (Үндістан) аймағынан алғаш рет сипатталған ұқсас түр. Оны Гималай және Тибет аймақтарында кеңінен жейді. Солтүстік Америкадағы жинақтардың да кейбіреулері бұрын A. hemibapha деп белгіленген. Солтүстік Американың ұқсас түрлері A. arkansana және A. jacksonii-нің A. caesarea-мен байланысы әлі анық емес. Осы ұқсас түрлердің кейбіреулерінің жеуге жарамдылығы да белгісіз, бірақ A. jacksonii-ді көптеген адамдар жейді және одан ауру туралы ешқандай хабарлама жоқ. Осыған ұқсас саңырауқұлақты Гондурас, Ла-Эсперансада да табуға болады, онда әр жыл сайын оның құрметіне фестиваль өткізіледі. A. caesarea алғаш рет 1984 жылы өсіріле бастады.

Сипаттама

Бұл саңырауқұлақтың қызыл-қызыл түсті шапшағы бар, бастапқыда жарты шар тәрізді, кейін дөңгелек және соңында жалпақ. Беті тегіс, жиектері жолақты, диаметрі жетеді немесе сирек болады. Бос жаңқалары сарғыш сарыдан алтынға дейін, цилиндр тәрізді сабасы сияқты, биік және кең. Сақинасы еркін ілініп тұрады, жоғарғы жағы жолақты, ал төменгі жағы тегіс. Сабаның түбі жоғарғы бөлігінен қалыңдау, жалпы қабықшаның қалдығы – сұрғылт ақ түсті вольваға орналасқан. Споралары ақ. Оны улы қызыл агарик (Amanita muscaria)пен шатастыруға болады. A. muscaria-ның ерекше қызыл шапшағында жұмсақ ақ қабыршақтар болады, бірақ саңырауқұлақ қартайғанда олар түсіп қалады, ал жарқын қызыл түс сарғыш-қызылға айналады. Бұл саңырауқұлақтың жаңқалары мен сабасы әрқашан ақ болады, сабасында сақиналы вольва болады. Кейбір түрлері (мысалы, A. muscaria var. guessowii) тіпті жас кезінде де сары түске жақын болады.

Химиялық қасиеттері

А. caesarea жемісті денелерінен алынған оқшауламаларды зерттеу, осы түрдің радиалды өсуінің (аксон диаметрінің ұлғаюы) pH 6–7-де мүмкін екенін көрсетті, ал оңтайлы өсу температурасы оқшауламаға байланысты өзгерді. Саңырауқұлақ үлгілеріндегі ауыр металлдардың мөлшерін зерттеу нәтижесінде, А. caesarea-да кадмий деңгейі Еуропалық Одақтың стандарттары бойынша өсірілген саңырауқұлақтарда рұқсат етілген мөлшерден төрт есе жоғары болды. А. caesarea-дағы қорғасын мөлшері де рұқсат етілген деңгейден асып түсті. Зерттеу соңында ауыр металдардың жинақталуы саңырауқұлақтың түрге тән қасиеті болуы мүмкін екені және кейбір саңырауқұлақ түрлерін ұзақ мерзімді тұтыну денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін деген қорытынды жасалды. Саңырауқұлақтардың органикалық қышқылдарының құрамын зерттеу кезінде А. caesarea-да шамамен 6 г/кг салыстырмалы түрде жоғары деңгей анықталды. Малик қышқылы, аскорбин қышқылы, лимон қышқылы, кетоглутарин қышқылы, фумарин қышқылы, шиким қышқылы және сукцин қышқылының ізі табылды. Малик және аскорбин қышқылдары ең көп кездесетін қосылыстар еді. Эргостерол да А. caesarea-дан бөліп алынды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ол Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік Африкада, әсіресе Солтүстік Италияның төбелерінде кездеседі. Рим әскерлері Альп тауларының солтүстігіне оны әкелген деп саналады, себебі ол көбінесе ежелгі римдік жолдар бойында табылған. Үндістан, Иран және Қытай (Сичуань провинциясы). Бұл түрдің АҚШ пен Канадада таралмағаны белгілі болғанымен, Мексикада кездескен. Еуропада A. caesarea негізінен емен ормандарында (Quercetum troianae Em. et Ht., Quercetum frainetto cerris Rudsky. және Quercetum frainetto cerris macedonicum Oberd., мысалы) өседі. Ол жаздың басынан күзге дейін жеке немесе топта өседі. Жылы климатта бұл саңырауқұлақ биік емен ормандарында, кейде қылқан жапырақты ағаштармен бірге таралған. Сөйтіп, Мексикада оның табиғи ортасы – теңіз деңгейінен жоғарыдағы емен, қарағай немесе шырша ормандары, онда ол жазық жерлерді ұнатады және 20 градусқа дейін еңіс беткейлерде кездеседі. A. caesarea Украинаның Қызыл кітабына енгізілген және Хорватия, Словения, Чехия және Германияда заңмен қорғалады.

Қолданылуы

А. кесарева – Еуропада өте жоғары бағаланатын, тағамдық саңырауқұлақ. Ол дәстүрлі түрде Италияда жиналады және тұтынылады, онда оны ovolo немесе ovolo buono немесе "fungo reale" деп атайды. Мексикада да дәстүрлі түрде тамақ ретінде пайдаланылады. Онда оны epazote (Dysphania ambrosioides) шөбімен бірге қуырып жейді. Халықаралық экспорт нарығы 1990 жылдары қалыптасты.