Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрі
Species of flowering plant
Raphanus raphanistrum, сондай-ақ жабайы редис, ақ шалқан немесе бунақты шалқан деп те аталады, Brassicaceae тұқымдасының гүлді өсімдігі. Оның бір түрі, Raphanus raphanistrum subsp. sativus, егілген редистің алуан түрлерін қамтиды. Бұл түр Батыс Азия, Еуропа және Солтүстік Африканың бір бөлігінде өседі. Ол әлемнің көптеген аймақтарына әкелінген және көптеген жерлерде, мысалы, Австралияда, тіршілік ортасына қауіп төндіретін инвазивті түр ретінде қарастырылады. Ол жылдам таралады және көбінесе жол бойында немесе топырақ бұзылған жерлерде өседі.
Raphanus raphanistrum, also known as wild radish, white charlock or jointed charlock, is a flowering plant in the family Brassicaceae. One of its subspecies, Raphanus raphanistrum subsp. sativus, includes a diverse variety of cultivated radishes. The species is native to western Asia, Europe and parts of Northern Africa. It has been introduced into most parts of the world and is regarded as a habitat threatening invasive species in many areas, for example, Australia. It spreads rapidly and is often found growing on roadsides or in other places where the ground has been disturbed.
Сипаттама
Жабайы түлкіқарағай – биіктігі 75 см-ге дейін өсетін, әр түрлі тармақталған, көп сабақты, ерекше жұқа тамырлы бір жылдық өсімдік, ол өріс түлкіқарағайы сияқты ісіп кетпейді. Сабақтары жасыл, кейде түбі мен түйіндерінде күлгін түсті, көлденең қимасы дөңгелек және сәл қабырғалы, бүкіл беті қылқанды түктермен жабылған. Оның 38 см-ге дейін жететін қанатты жапырақтары бар, 3 см-лік сабағы (петиолы) және толқынды жиегі бар үлкен дөңгелек ұшы бар; қанатша жапырақтары кейде орталық тамырды жабады. Сабақтағы жапырақтары жоғары қарай өскен сайын қанаты азайып, тісшелері көбірек және сүйір болады. Әр жапырақтың жоғарғы және төменгі жағы, сондай-ақ жапырақ жиектері де дөңгелек негізді ұсақ түктермен жабылған, олар көлденеңнен шығып тұрады. Жапырақтарының әр тісінде жасыл немесе күлгін нүктелер (гидатодалар) болады. Гүлдеу мамырдан қазанға дейін Солтүстік Еуропада, ал маусымнан тамызға дейін Миннесотада жүреді.
Wild radish is an annual that grows up to 75 cm tall, variously branched to multi stemmed, with a distinct slender taproot which does not swell like that of the cultivated radish. The stems are green and sometimes purple at the base and nodes, round in cross section and slightly ridged, and bristly hairy all over. It has a basal rosette of pinnate leaves to 38 cm long, with a 3 cm stalk (petiole) and a large rounded terminal lobe that has a undulate margin; the lateral lobes sometimes overlap the midrib. The stem leaves become progressively less lobed as they ascend, and more acutely serrated. Both the upper and lower surface of each leaf is roughly hairy, as are the leaf margins, which have minutely bulbous based hairs projecting horizontally. The leaves have green or purple tips (hydathodes) on each tooth. The flowering period is between May and October in northern Europe, or between June and August in Minnesota.
Таксономия
Оны швед ботанигі Карл Линней өзінің "Species Plantarum" атты маңызды еңбегінде 1753 жылы 669-бетте ресми түрде сипаттаған. Жабайы қызылшаның геномдық өлшемі шамамен 515 Мб құрайды, ал жеуге жарамды түрінің геномдық өлшемі шамамен 539574 Мб деп есептеледі. "Теңіз қызылшасы" (Raphanus raphanistrum) геномының бірнеше нұсқасы тізбектелген. Raphanus raphanistrum subsp. rostratus (DC.) Thell. Raphanus raphanistrum subsp. sativus (L.) Domin.
It was formally described by the Swedish botanist Carl Linnaeus in his seminal publication 'Species Plantarum' on page 669 in 1753. The genome of wild radish is estimated to be ~515 Mb in size, whereas that of the edible variety is suggested to be ~539574 Mb. Several Raphanus raphanistrum genomes have been sequenced, ('sea radish')
Raphanus raphanistrum subsp. rostratus (DC.) Thell. Raphanus raphanistrum subsp. sativus (L.) Domin
Raphanus ғылыми атауы ежелгі грек тіліндегі қызылша деген мағына беретін ραφανίς (рафанис) сөзінен шыққан. Оның көптеген халық арасында қолданылатын атаулары бар, мысалы, буынды шаян, буынды қызылша, ақ шаян.
The scientific name Raphanus derives from the Ancient Greek name for a radish, ραφανίς (raphanis). It has several common names including jointed charlock, jointed radish, jointed wild radish, white charlock,
Көбінесе оны қыша деп жаңылыстырады.
It is often erroneously identified as mustard.
Сәйкестендіру
Гүлдері теңіз жапырақтарының гүлдеріне өте ұқсас, олардың кейбір аймақтарында (АҚШ-та) өседі және олардан жұқа, сулы емес сабақтары мен жапырақтары арқылы оңай ажыратуға болады.
The flowers are very similar to those of the searocket, which is found in some of the same regions (in the US) and is easily distinguished from it by having thinner, non succulent stems and leaves.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл өсімдік Солтүстік Африканың, Еуропаның және Батыс Азияның белгілі бір аймақтарында табиғи түрде өседі. Канадада бұл өсімдік натуралданып, кейде егілген қызылшамен (R. sativus) будандасады. Сонымен қатар, ол бірнеше гербицидке төзімді екені анықталды. АҚШ-тың оңтүстік-шығысында ақшыл сары түрі кең таралған, кейде қыс айларында егістіктерді толығымен жабап тастайды. Бұл өсімдік әртүрлі тозаңдаушылар үшін, әсіресе көктемнің басында қызметін бастайтын бал аралары үшін тозаң мен нектардың маңызды көзі болып табылады. Andrena agilissima, яғни кенші аралары, осы өсімдіктен тозаң мен нектар алу үшін жиі келеді. Басқа тозаңдаушыларға капуста көбелектері және бірнеше сирфид шыбықтары жатады.
It is native to temperate regions of North Africa, Europe and parts of Western Asia. In Canada, it is a naturalised species and sometimes hybridizes with cultivated radish, R. sativus. It has also proved to be resistant to several herbicides. In southeastern USA, the pale yellow form is common, sometimes entirely taking over fields in wintertime. It is a significant source of pollen and nectar for a variety of pollinators, especially honey bees during the very early spring starting buildup. Female Andrena agilissima, or mining bees, frequent this plant to obtain pollen and nectar. Other pollinators include cabbage butterflies and a few syrphid fly species.
Қолданылуы
Өсімдіктің нәзік барлық бөліктерін жеуге болады. Жапырақтары мен гүлдерінің дәмді немесе кейін қалдыратын дәмді таңқуы бар. Өсімдіктің тұқымдық қауыздарын, сондай-ақ тамырының сыртқы қабығын (жуғаннан кейін) жеуге болады. Джон Уокер 1753 жылы Шотландияның батыс жағалауында осы өсімдікті тапқаннан кейін, теңіз түбіндегі қызғалдақты аққызғалдаққа балама ретінде өсірген деген әңгіме бар.
All tender parts of the plant are edible. The leaves and flowers have a spicy taste or aftertaste. The seedpods can be eaten, as can the outer skin of the root (after being washed). It is said that John Walker cultivated sea radish root as an alternative to horseradish after discovering the plant on the west coast of Scotland as early as 1753.