Кіріспе

Гаитидегі барлық маңызды көлік жүйелері астана Порт-о-Пренс қаласының жанында орналасқан немесе одан өтеді.

Жолдар

Гаитидің жол желісі Ұлттық жолдардан, Департаменттік жолдардан және округтік жолдардан тұрады. Жол желісінің хабы ескі әуежайда (Жан Жак Дессалин бульвары мен Дельма автожолының қиылысында) орналасқан. Осы қиылыстан №1 және №2 Ұлттық жолдар басталады. №1 Ұлттық жол (RN1) солтүстікке қарай, Сент-Марк пен Гонайв арқылы Кап-Аитиендегі 22-ші көшеде аяқталады. Route Nationale #2 (RN2) Порт-о-Пренс ішінде «Жан Жак Дессалин бульвары» деп, ал астаналық аймақтан тыс «Оңтүстік жолы» деп белгілі. Порт-о-Пренс қаласының орталығы арқылы оңтүстікке қарай жүріп, астананың батыс аудандары арқылы батысқа бұрылып, содан кейін Петит-Гоав мен Акин арқылы Лес-Кейдегі Авеню де-Кватр-Шеменге дейін жетеді. (Дегенмен, оның «жалғасуы» Порт-Салюттың оңтүстігіндегі теңізге қарай оңтүстік-батысқа қарай жалғасады.) Route Nationale #3 (RN3) RN1 Bon Repos-тан солтүстік-батысқа қарай, жол желісінің хабынан солтүстікке қарай емес, басталады. RN3 солтүстік-шығысқа қарай, Миребале және Хинше арқылы Орталық платодан өтіп, соңында Кап-Аитиенде RN1-ге қосылады. Route Nationale #4 (RN4) RN2-ден Леоганнан оңтүстікке қарай емес, Carrefour du Fort Léogâne-де тармақталады. Көбінесе «Руте де л’Амити» деп аталатын RN4, Жақмелдің орталығында аяқталатын оңтүстікке қарай созылатын бағытында Chaîne de la Selle тау тізбегінен көтеріліп, түседі. Route Nationale #5 (RN5) RN1-ден Гонайвтың солтүстік-шығыс шетінде бөлініп, солтүстікке қарай, содан кейін Gros Morne арқылы солтүстік-батысқа қарай Порт-де-Пайкс сыртындағы әуежайға жақын аяқталады. Route Nationale #6 (RN6) RN3-тен оңтүстіктен Кап-Аитиенге кіре бастаған кезде бөлінеді. RN6 оңтүстік-шығысқа қарай Доминикан шекарасына қарай Терьер-Руж арқылы Уанаминтеге барады. Оның аяқталу нүктесі – Massacre өзенінің үстіндегі көпір. Route Nationale #7 (RN7) жоғарыда аталған Avenue des Quatre Chemins-тен басталады, Гаитидің оңтүстік бөлігі арқылы Жереми маңындағы солтүстік-батысқа қарай барады. Route Nationale #8 (RN8) – Ұлттық жолдардың ең қысқасы. Ол Круа-де-Мишнс қаласындағы Каррефур Шадада RN1-ден бөлініп шығады. Шығысқа қарай бағытталған ол, Croix des Bouquets арқылы өтеді, Этанг Саумтрдің оңтүстік жағалауын бойлап, Доминикан Республикасымен шекарадағы Малпасс өткізу пунктінде аяқталады. 1991 жылғы төңкерістен кейін RN1 және RN2 жолдарына техникалық қызмет көрсету тоқтатылды, бұл Дүниежүзілік банкті жол жөндеуге 50 миллион АҚШ долларын несиеге беруге мәжбүр етті. Жоба 1999 жылдың қаңтар айында тоқтатылды. Дүниежүзілік банк осы жобалардың тоқтатылуы Гаитидің жол инфрақұрылымындағы жетістіктерін жояды деп есептегендіктен, 2003 жылы FER (Fond d’Entretien Routier) құрылды. Бұл жемқорлықты азайтудың, жергілікті компанияларды тартудың және саяси тұрақсыздық пен наразылықтарға байланысты жобалардың тоқтатылуын болдырмаудың бір жолы болды. Президент Рене Преваль өзінің екінші мерзімдік сайлау науқанында Maillages Routiers бағдарламасында тез арада бұзылған жолдардың көпшілігін қайта жаңартып, елдің дамуына көмектесетін жаңаларын салуға уәде берді. Дүниежүзілік банктен қаржы ала алмаған соң, ол халықаралық донорлардан көмек сұрады, бұған көптеген саясаткерлер мен БАҚ қарсы болғанмен, қалаларына жол инфрақұрылымын дамытуды күткен халық оны қуана қарсы алды. Сондықтан Еуропалық Одақ RN6 желісін, содан кейін RN3 желісін салуға көмектесуге уәде берді. Осы арада Дүниежүзілік банк Гаитиге RN2-ні қалпына келтіру үшін 200 миллион АҚШ долларын берді, ол RN2-нің бастапқы нүктесі болып табылатын Фройд өзенінен Акинге дейін, сондай-ақ Titanyen-нен Кап-Аитиенге дейінгі RN1-ді жөндеуге бағытталды. 2008 жылғы дауыл маусымы дамуға үлкен кедергі келтірді, өйткені көптеген аудандардағы көптеген көпірлер құлап немесе зардап шегіп, дереу жөндеуді қажет етті. RN1 және RN2 жолдарындағы жұмыстар тоқтатылған, бірақ 2010 жылдың 12 қаңтарында болған жер сілкінісі кезінде үлкен тоқтап қалды. RN7 құрылысына Канада 75 миллион АҚШ долларын, ал IDB 2009 жылы басталған RN7 құрылысына 31 миллион АҚШ долларын ұсынды. Бұл жоба да 12 қаңтардағы жер сілкінісінен зардап шекті.

Қоғамдық көліктер

Гаитиде қоғамдық көлік құралдары көбінесе жеке меншікте болады, бұрын бұл жеке кәсіп еді. Кәсіпкерлердің жаңа буынымен бірге, қазір көбінесе бірлестіктер арқылы жұмыс істейді. Гаитидегі қоғамдық көліктің ең көп таралған түрі – "тап-тап" деп аталатын, жарқын түстермен боялған пикап жүк көліктерін такси ретінде пайдалану. Олар осылай аталған, себебі жолаушыны түсіру қажет болғанда, олар монеталарын көліктің қабырғасын соғу үшін пайдаланады, содан кейін жүргізуші әдетте тоқтайды. Көптеген "тап-таптардың" бағасы қала ішінде бір сапар үшін шамамен 10-15 гурдты құрайды. Бағаның қиын тұсы – жүргізуші көлікті максималды сыйымдылыққа дейін толтырады, яғни 20-30 адамға дейін. Үкімет қоғамдық көлікті ұйымдастыру мақсатында бірнеше рет автобустар әкелуге тырысты. 1979 жылы CONATRA деп аталған автобус, үкімет пен жүргізушілер бірлестігі арасындағы келісімшарт болды, бірақ түрлі факторлардың саботаждауы мен нашар техникалық қызмет көрсету салдарынан ол тез сәтсіздікке ұшырады. 1998 жылы студенттер мен оқытушыларға арналған "Service Plus" және "Dignite" бағдарламаларымен тағы бір әрекет жасалды. Саботаж, нашар техникалық қызмет көрсету және 2004 жылы Аристидтің құлауы бұл күш-жігерді күрт әлсіретті. 2006 жылы Преваль билікке оралғаннан кейін, қалған автобустардың көп бөлігін қайтаруға және жүргізушілер бірлестігімен бірлесе "Service Plus" қызметін қайта жандандыру үшін Тайваньнан 300 жаңа автобус сыйлық ретінде әкелінді. Порт-о-Пренске жақын қалаларға, мысалы, Петион-Вилль, Жакмель, Леоган және басқаларға шағын микроавтобустар жиі қолданылады. Бүгінде бүкіл аралда мотоциклдер такси ретінде кеңінен таралған, тіпті ұшақтан да қолданылады.

Су көлігі

Порт-о-Пренс порты, Порт-о-Пренс халықаралық порты, елдегі оннан астам басқа порттардың кез келгенінен гөрі көбірек тіркелген кемелерге қызмет көрсетеді. Оның құрылысына крандар, үлкен тұрақтар және қоймалар кіреді, бірақ бұл нысандардың барлығы нашар күйде. Порт толыққанды пайдаланылмайды, мүмкін, Доминикан Республикасының порттарымен салыстырғанда порттық алымдардың айтарлықтай жоғары болуына байланысты. Сент-Марк порты қазіргі уақытта Гаитиге импортталатын тұтыну тауарлары үшін басты кіру порты болып табылады. Бұған себеп Порт-о-Пренстің тығыз және тұрақсыз аймағынан алыс орналасуы, сондай-ақ Кап-Айтиен, Каррефур, Дельмас, Десармс, Фонд Паризиен, Форт-Либерте, Гонаив, Хинше, Артибоните, Лимбе, Петион-Вилл, Порт-де-Пайкс және Верретт сияқты көптеген гаитилік қалаларға жақын орналасуы мүмкін. Осы қалалар мен олардың айналасындағы аудандарда Гаити халқының сегіз миллионының шамамен алты миллионы тұрады. Île à Vâche, Île de la Tortue, Petite және Grand Cayemite, Grosse Caye және Île de la Gonâve аралдарына тек пароммен немесе шағын желкенді қайықпен жетуге болады (Île de la Gonâve аралдарында сирек қолданылатын әуежай бар). Гаитидің жағалауындағы көптеген қалаларға да негізінен шағын желкенді қайықтармен жетуге болады. Мұндай қайықтар көбінесе нарық күндері тауарлар мен жолаушыларды тасымалдайтын жүк көліктеріне қарағанда арзан және қолжетімді. Гаитиде 150 шақырымға жуық кеме жүзе алатын су жолдары бар.

Тарих

Гаити Америкадағы ең көне теңіз тарихының біріне ие. Панама каналы темір жол компаниясы Нью-Йорк қаласы (АҚШ) — Порт-о-Пренс (Гаити) — Кристобаль (Панама) бағытында үш мұхит лайнерімен кеме қатынасын жүзеге асырды. Компанияның Порт-о-Пренсте базасы болды және олардың мұхит лайнерлері онда тоқтады. Үш мұхит лайнері – SS Panama (алғашқы сапары 1939 жылдың 26 сәуірі), SS Ancon (алғашқы сапары 1939 жылдың 22 маусымы) және SS Cristobal (алғашқы сапары 1939 жылдың 17 тамызы) болды.

Әуе қатынасы

Халықаралық рейстер 1965 жылы ашылған (Франсуа Дювалье халықаралық әуежайы ретінде) Тоссан Лувертур халықаралық әуежайынан (бұрын Порт-о-Пренс халықаралық әуежайы деп аталатын) ұшады. Ол Порт-о-Пренстен солтүстік-шығысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан. Бұл Гаитидің жалғыз әуе терминалы және елдегі халықаралық рейстердің көп бөлігін қамтамасыз етеді. Air Haïti, Tropical Airways және Еуропа, Кариб теңізі мен Американың бірнеше ірі әуе компаниялары бұл әуежайды пайдаланады. Ішкі рейстерді Гаитидің ең ірі әуе компаниясы – Sunrise Airways жүзеге асырады, ол тұрғындарға жоспарлы және чартерлік рейстер ұсынады. Тағы бір отандық компания – Mission Aviation Fellowship, ол католик емес тіркелген христиандарға қызмет көрсетеді.

Темір жолдар

Гаитиде темір жол 1876 және 1991 жылдар аралығында салынды. Гаити Кариб бассейнінде темір жол жүйесіне ие болған алғашқы ел болды, бұл жүйе Порт-о-Пренс қалалық аймағында пайда болды, ал кейін Макдональд компаниясы Порт-о-Пренстен Кап-Айтиенге және Порт-о-Пренстен Лес-Кейске дейін темір жол салу жобасын жүзеге асыруы тиіс болған, алайда ол аяқталған жоқ. Гаитидегі темір жолдың тоқтатылуының басты себебі – темір жол құрылысын қаржылаған компанияның банкротқа іріктелуі және жабылуы.