Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тырныауз (Тырныауз; Tırnıawuz) – Ресей Федерациясының Кабардин-Балкар Республикасы Елбрус ауданының әкімшілік орталығы. Қала Жоғарғы Баксан аңғарына қарайтын басты жол бойында және Елбрус тауына альпинизммен шығудың негізгі бағытында орналасқан. Халқы: Тырныауз – Баксан аңғарының ең ірі қаласы және Елбрус аймағына саяхаттар үшін маңызды жабдықтау пункті.
Town in the Kabardino Balkarian Republic, Russia
Tyrnyauz (Тырныауз; , Tırnıawuz) is a town and the administrative center of Elbrussky District of the Kabardino Balkarian Republic, Russia, located on the main road leading to the Upper Baksan valley area and on the main climbing route for Mount Elbrus. Population: Tyrnyauz is the largest town in the Baksan Valley and an essential provisioning point for trips into the Elbrus region.
Тарих
Қала 1934 жылы Герхожан ауылы ретінде Тирняуз вольфрам-молибден кен орнының табылуымен құрылған. Оған дейін қазіргі қала аумағында Герхожан, Камук, Тотур және Ел Джурт ауылдары орналасқан. 1937 жылы Баксан шатқалының жоғарғы ағысында алғашқы зауыттардың құрылысы басталды. Сол жылы Герхожан ауылы Нижний Баксан жұмысшы поселкесі болып қайта аталды. 1941 жылдың 8 ақпанында Тирняуз комбинатында ТКШК бас басқармасына тікелей бағынысты түзеу-еңбек лагері жұмыс істей бастады. Кен орны НКВД бақылауына көшті. Лагерь тұтқындары Тирняуз зауытын қызмет көрсетумен айналысты: кен өндіру, молибден концентратын өндіру, зауыттың 2-ші және 3-ші кезеңдерін салу, геологиялық іздеу жұмыстары. Тұтқындардың еңбегі Билимская электр стансасын және Билимское көмір кен орнын салуға да жұмсалды. 1942 жылдың қараша айында лагерь тұтқындары мен зауыттың қалған жұмысшылары неміс әскерлерінің шабуылына байланысты Грузияға эвакуацияланды. 1943 жылы Верхний Баксан ауылына эвакуациядан оралғаннан кейін Тирняуз комбинатының басқармасы мен еңбек лагері орналасты. 1944 жылдың 8 наурызында аймақтың жергілікті халқы – Балкарлар Орталық Азияға күштеп жер аударылды. Лагерь 1945 жылдың 24 қыркүйегіне дейін жұмыс істеді. Тирняуздағы түзеу-еңбек лагерінің соңғы жылында 5301 тұтқын болды.
The city was founded as the village of Gerkhozhan in 1934, at the discovery of the Tyrnyauz tungsten molybdenum deposit Prior to that, on the territory of the modern city there were villages Gerkhozhan, Kamuk, Totur and El Dzhurt. In 1937, the construction of the first plants began in the upper reaches of the Baksan Gorge. In the same year, the village of Gerkhozhan was renamed the working settlement of Nizhny Baksan. On February 8, 1941, a corrective labor camp began to function at the Tyrnyauz Combine, with direct subordination to the Main Directorate of Camps for Mining and Metallurgical Enterprises. The deposit came under the control of the NKVD. The prisoners of the camp were engaged in servicing the Tyrnyauz plant: ore mining, production of molybdenum concentrate, construction of the 2nd and 3rd stages of the plant, geological exploration. The labor of prisoners was also used for the construction of the Bylymskaya power plant and the Bylymskoye coal deposit. In November 1942, the prisoners of the camp and the rest of the workers of the plant were evacuated to Georgia in connection with the offensive of the German troops. In the village of Verkhny Baksan, after returning from evacuation, in 1943, the administration of the Tyrnyauz combine and a labor camp was located. On March 8, 1944, the indigenous population of the region, the Balkars, was forcibly deported to Central Asia. The camp continued to operate until September 24, 1945. In the last year of the existence of the corrective labor camp in Tyrnyauz, it contained 5301 prisoners
РСФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1955 жылғы 10 маусымдағы қаулысымен Кабардин Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы, Эльбрус ауданы, Нижний Баксан жұмысшы поселкесі аймақтық бағынысты қалаға айналдырылып, Тирняуз деп аталды. 1957 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының «Ұлы Отан соғысы кезінде жер аударылған Қырым татарларының, Балкарлардың, КСРО түрік азаматтарының, күрдтердің, Хемшильдердің және олардың отбасы мүшелерінің құқықтық мәртебесіне шектеулерді алып тастау туралы» қаулысынан кейін Балкарлар туған жерлеріне оралды. Тирняузға Нижний Баксан (Герхожан) ауылының және оған іргелес ауылдардың тұрғындары қоныс аударды. 1963 жылы қала республикалық (АССР) бағынысты қала мәртебесін алды. 1958 жылы жойылған поселкелер Тирняуз қалалық кеңесіне қосылды. 1995 жылы Тирняуз облыстық бағынысты қала болып өзгертілді және жаңа құрылған Эльбрус ауданының әкімшілік орталығы болды. Сонымен қатар, Нижний Баксан және Эльбрус ауылдық поселкелері Тирняуз қалалық кеңесінен тәуелсіз әкімшілік бірліктер болып бөлінді. КСРО ыдырауымен және Тирняуз молибден зауытының жабылуымен қаладан халықтың көп бөлігі шығып кетті, 1989-2002 жылдар аралығындағы халық санағы кезінде қала халқы үштен бір бөлігін жоғалтты. 2000 жылдың жазында болған бірнеше тасқын да қала халқының азаюына себеп болды. 2017 жылы «Эльбрус тау-кен зауыты» ЖШС «Ростех» мемлекеттік корпорациясының еншілес компаниясы ретінде құрылды. Компания 2025 жылға дейін Тирняуз кен орнын қайта пайдалануды жоспарлап отыр. Жоба бірнеше кезеңде жүзеге асырылады. Бірінші кезеңде жер қойнауын пайдалану құқығына лицензия алынды, қорлар бағаланды және техникалық-экономикалық негіздеме әзірленді, «Тирняуз вольфрам-молибден комбинатының» мүлкі сатып алынды. Екінші кезеңде, 2021 жылы ғимараттар мен құрылыстар салына бастайды, жолдар жөнделеді.
By the Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the RSFSR of June 10, 1955, the working settlement of Nizhniy Baksan, Elbrus District, Kabardian Autonomous Soviet Socialist Republic, was transformed into a city of regional subordination, giving it the name Tyrnyauz. In 1957, after the Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR "On the removal of restrictions on the legal status of the Crimean Tatars, Balkars, Turks citizens of the USSR, Kurds, Hemshils and members of their families evicted during the Great Patriotic War", the Balkars returned to their native places. Residents of the village of Nizhny Baksan (Gerkhozhan) and the villages adjacent to it settled in Tyrnyauz. In 1963, the city received the status of a city of republican (ASSR) subordination. In 1958, the restored settlements located higher up the gorge were included in the Tyrnyauz city council. In 1995, Tyrnyauz was transferred to a city of regional subordination and transformed into the administrative center of the newly formed Elbrus region. At the same time, rural settlements Nizhny Baksan and Elbrus were separated from the Tyrnyauz City Council into independent administrative units. With the collapse of the USSR and the closure of theTyrnyauz molybdenum plant, there was a rapid outflow of population from the city, and during the census period from 1989 to 2002, the city lost a third of its population. A series of mudflows in the summer of 2000 also contributed to the rapid decline in the city's population. In 2017, Elbrus Mining Plant LLC was established as a subsidiary of the Rostec State Corporation. The company plans to resume the exploitation of the Tyrnyauzskoye field by 2025. The project will be implemented in several stages. At the first stage, a license for the right to use subsoil was obtained, reserves were estimated and a feasibility study was developed, the property of the Tyrnyauz Tungsten Molybdenum Combine was acquired. At the second stage, in 2021, the construction of buildings and structures, the improvement of roads will begin.
Тирняуз апаты
2000 жылдың 18 шілдесінде сағат 23:15-те Герхожаннан Тирняузға қуатты лай жылжыды. Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің мәліметінше, 18 және 19 шілдеде лай жылжыған салдарынан тұрғын үйлер суға батып, Баксан өзені арқылы өтетін автомобиль көпірі қирады. Лай жылжысы қайталану қаупі болғандықтан, үш үйдің тұрғындарын уақытша көшіру туралы шешім қабылданды. Барлығы 930 адам зақымдалған үйлерден көшірілді. Ресей Төтенше жағдайлар министрлігі қаланың орталық бөлігіндегі жаяу өткелді қалпына келтіріп, Герхожан Су өзеніне понтон көпір орнатты. Аталған шаралар кешені өмірді қамтамасыз ету жүйесін жаңартуға мүмкіндік берді. Лай жылжыған кезде 8 адам қаза болып, 8 адам ауруханаға түсті. Шамамен 40 адам жоғалып кетті.
On July 18, 2000, at 11:15 p. m., a powerful mudflow flooded from the Gerkhozhan tract to Tyrnyauz. According to the Ministry of Emergency Situations of Russia, on July 18 and 19, as a result of the passage of mudflows, residential buildings were flooded and an automobile bridge across the Baksan River was destroyed. Due to the threat of a repeated mudflow, it was decided to temporarily resettle the residents of three houses. In total, 930 people were resettled from the damaged houses. The Russian Ministry of Emergency Situations restored a pedestrian bridge in the central part of the city, and installed a pontoon bridge across the Gerkhozhan Su River. The complex of measures taken made it possible to restore the life support system. During mudflows, 8 people died, 8 were hospitalized. Nearly 40 people were reported missing.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Әкімшілік-аумақтық бөлініс шеңберінде Тирняуз Елбрус ауданының әкімшілік орталығы болып табылады және оған тікелей бағынады. Муниципалдық бөлім ретінде Тирняуз қаласы Елбрус муниципалды ауданының құрамында Тирняуз қалалық кеңістігі ретінде қарастырылады.
Within the framework of administrative divisions, Tyrnyauz serves as the administrative center of Elbrussky District, to which it is directly subordinated. As a municipal division, the town of Tyrnyauz is incorporated within Elbrussky Municipal District as Tyrnyauz Urban Settlement.
Демография
Халық саны: .
Population: .
Атақты тұрғындар
Тирняуз – Қабарда-Балқария Республикасының бұрынғы президенті Валерий Коковтың туған отаны.
Tyrnyauz is the birthplace of Valery Kokov, former President of the Kabardino Balkarian Republic.