Исландиялық Асатру қауымдастығы

Кіріспе

Исландиялық ежелгі дін ұйымы (Асатру қауымдастығы), сондай-ақ қарапайым етулі Асатру деп белгілі, – Исландиядағы ежелгі діннің діни ұйымы (Исландияда Асатру, яғни «[[Æsir діні» деп те аталады). 1972 жылдың жазғы күннің бірінші күні құрылған және 1973 жылы тіркелген діни ұйым ретінде мойындалды, бұл оған заңды түрде міндетті рәсімдер өткізуге және шіркеу салығының бөлігін жинауға мүмкіндік берді. [[Allsherjargoði (Ásatrúarfélagið)]] – бас діни лауазым иесі. Ұйымды 1972 жылдан 1993 жылы қайтыс болғанға дейін фермер және ақын Свейнбьёрн Бейнтинссон басқарды. Осы кезеңнің көп бөлігінде мүшелер саны 100 адамнан аспады, ал бастапқы ынтасы сарқылып, қызмет деңгейі төмендеді. Келесі бас діни лауазым иесі Жормундур Инги Хансеннің (1994–2002) кезінде айтарлықтай өсім мен белсенділік болды, соның ішінде зираттың жобасы жасалды. Бұл тенденциялар қазіргі бас діни лауазым иесі, музыкант Хилмар Эрн Хилмарссонның (2003 жылдан қазірге дейін) басшылығымен жалғасты, және 2018 жылдың 1 қаңтарына қарай ұйымда 5770 тіркелген мүше болды, олардың шамамен үштен бірі әйелдер. 2002 жылдан бері тіркелген мүшелердің саны жыл сайын 8%-дан (2006–2007) 21%-ға (2011–2012) дейін өсті. Ұйымның тұрақты діни догмасы немесе теологиясы жоқ, бірақ бас діни лауазым иелері пантеистік көзқарасқа бейім. Орталық рәсім – қоғамдық блот тойы, бірақ діни лауазым иелері ([[goði]) сонымен қатар есім қою рәсімдерін, ересек болу рәсімдерін, үйлену тойларын және жерлеу рәсімдерін өткізеді. Ұйым кейбір жағдайларда аборт құқығы, гомосексуалды неке, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі және қоршаған орта мәселелері сияқты саяси мәселелер бойынша ұстанымдар қабылдады. Ұйым Еуропалық этникалық діндер конгресінің негізін қалаушы мүшесі болып табылады.

Шығу тегі

1972 жылдың қыс соңында Рейкьявик қаласындағы кафеде болған әңгімелер барысында халықтық діни ұйым құру туралы идея туды. Ұйымның алғашқы басшылары мен идеологтары болған төрт адам – фермер және дәстүрлі ақын Свейнбьёрн Бейнтинссон, Рейкьявик хиппи қозғалысының белгілі бір тұлғасы және көптеген кәсіптерді меңгерген Жормундур Инги Хансен, Рейкьявик теософиялық ложасының белсенді мүшесі және журналист Дагур Торлейфссон, сондай-ақ Хельги Пьеттурс теорияларын зерттейтін Félag Nýalssinna ұйымының жетекшісі Торстейн Гуджонссон. Свейнбьёрн Бейнтинссон Ásatrúarfélagið ұйымының құрылуын жердің жасырын күштеріне сенім артуға және «исландиялықтардың өз діні болуын және оны импортталған діндерден кем емес деңгейде дамытуға ұмтылуына» байланысты деп сипаттады. Дагур Торлейфссон діннің индустриялық өркениеттің кемшіліктерінен қашып, табиғатқа оралуға бағытталған қозғалыс екенін атап өтті. Бір бақылаушы ұйымның пайда болуын сол кездегі контрмәдени және діни толқындарға, сондай-ақ ұлтшылдыққа және исландтықтардың спиритизмге, теософияға және эльфтерге қызығушылығына байланысты деп санайды. Ásatrú ұйымы 1972 жылдың жазғы күннің бірінші күні Hótel Borg қонақүйінде өткен жиын кезінде құрылды. Ұзақ өтпей өткен кезеңдегі жиналыста Свейнбьёрн төраға болып сайланды және allsherjargoði атағы берілді. «Vísir» газеті бұл туралы әжуалы түрде жазды, «Ásatrúarmenn өкілдері министрден түсініксіз жауап алды, – және бәлкім, күркіреген құдай Тор да осылай ойлаған шығар, өйткені сапар аяқталғанда және министр қонақтарды есікке шығарып салу үшін тұрғанда Рейкьявик орталығында қатты дауыл болды, ол министрліктің кеңсесіне жақын жерде зардап келтірді» делінген. Исландияның епископы Сигурбьёрн Эйнарссон министрлікке ұйымды мойындамауды ұсынды. Кейін жарияланған жазбаша пікірде епископ Исландия конституциясының әркімге «құдайға қызмет ету үшін ұйым құруға» құқық беретінін айтты. Сигурбьёрн сондай-ақ, өтініште ұйымға басшылық ететінін мәлімдеген жеке тұлғаның аты-жөні болмағаны үшін сынға алды. Ол ұйымның тұжырымдамаларының тұманды екенін және оларға қатысты нақты құжаттардың жоқтығын сынады. Сондай-ақ, ұйымның арнайы құлсау орыны болмағанын айтты. Епископ Ásatrú ұйымының моральдық тұжырымдамаларына, әсіресе жеке тұлғаға, көп әйел алуға және жеке қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық білдірді. Соңында, танылуға өтініш білдірген топтың 21 адамнан тұратын шағын топ екенін айтты. Ásatrú өкілдері епископтың сын-пікіріне жауап ретінде христиан дінінде де көпқұдайлық элементтер бар екенін және Ásatrú Жоғарғы Күшке сенуді қамтуы мүмкін екенін мәлімдеді. Олар ұлттық социализммен байланысы жоқ екенін және Үшінші рейхтің нағыз Ásatrú өкілдері болғаны күмәнді, ал көптеген христиан секталарының нацистермен ынтымақтас болғаны белгілі екенін дәлелдеді. Ásatrúarfélagið 1973 жылдың мамыр айында Исландия үкіметі тарапынан ресми түрде діни ұйым ретінде мойындалды. Бұл оған неке қию және басқа да рәсімдерді заңды түрде өткізуге, сондай-ақ ересек мүшелерінің санына пропорционалды түрде шіркеу салығының үлесін алуға құқық береді. Альтингтегі Тәуелсіздік партиясының мүшелері Халлдор Блёндал мен Магнус Йонссон Олафур Йоханнессонның Ásatrúarfélagið ұйымын заңды түрде мойындауына қатысты түсіндірме сұрады. Министр конституция қауымдасу және дін бостандығын қамтамасыз етеді деген негізде өз шешімін қорғады. Магнус Йонссон конституция дін бостандығын тек бірқұдайлы діндерге ғана қолданатынын және көпқұдайлық пен бейілдерге табынушылықты жүзеге асыратын ұйымды мойындау заңсыз әрекет екенін айтты. Министр заңгерлердің бұл баптың көпқұдайлыққа қатысты екендігіне қатысты пікір алмасатынын мәлімдеді. 1975 жылы Альтинг жаңа діни ұйымдарды тіркеуді қиындататын заңға өзгеріс енгізді.

The idea to found a folk religious organization came about in late winter 1972 in discussions in a café in Reykjavík. The four men who would become the organization's early leaders and ideologues were Sveinbjörn Beinteinsson, a farmer and a traditionalist poet, Jörmundur Ingi Hansen, a jack of all trades and a prominent person in the Reykjavík hippie movement, Dagur Þorleifsson, a journalist and active member of the Reykjavík theosophy lodge, and Þorsteinn Guðjónsson, leader of Félag Nýalssinna, an organization devoted to the theories of Helgi Pjeturss. Sveinbjörn Beinteinsson described the founding of Ásatrúarfélagið as based on a belief in hidden forces in the land and connected to "the desire that Icelanders could have their own faith, and nourish it no less than imported religions". Dagur Þorleifsson emphasized that the religion constituted a movement back to nature, seeking refuge from the ills of industrial civilization. One observer traces the origins of the organization to the countercultural and religious waves of the time, as well as to nationalism and the widespread Icelandic interest in spiritism, theosophy, and elves. The Ásatrú organization was formed on the First Day of Summer 1972 in a meeting at Hótel Borg. In a meeting shortly thereafter Sveinbjörn was chosen as chairman and dubbed allsherjargoði. The newspaper Vísir wrote about this in a jocular tone, noting that "the representatives of the Ásatrúarmenn got rather vague answers from the minister, — and apparently that's what Thor the thunder god thought as well, because as the visit was at an end and the minister stood up to follow the guests to the door there was a terrible thunder in the center of Reykjavík, causing damage close to the office of the ministry". Sigurbjörn Einarsson, Bishop of Iceland, recommended to the ministry that the organization not be granted recognition. In a written opinion, later published, the bishop said that the Icelandic constitution granted everyone a right to "found organizations to serve god" Sigurbjörn further criticized the application for not including the declaration of an individual stating that he would assume the leadership of the organization. He criticized the organization for having vague teachings and for not including clear documents on them. He also said that the organization had no dedicated house of worship.|group="note" The bishop expressed concern over the possible moral teachings of an Ásatrú organization, in particular as regarded individualism, polygamy and security of person. Finally he said that the group applying for recognition was small, consisting of 21 individuals. In the Asatruers' reply to the bishop's criticism, they argued that even Christianity had some polytheistic elements and that Ásatrú could include a belief in a Supreme Being. They denied any association with national socialism and argued that it was doubtful that the Third Reich had any genuine Asatruers while it was certain that a number of Christian sects had cooperated with the Nazis. Ásatrúarfélagið was officially recognized as a religious organization by the Icelandic government in May 1973. This gives it the legal right to perform marriages and other ceremonies and also entitles it to a share of the church tax in proportion to its number of adult members. In the Althing, Halldór Blöndal and Magnús Jónsson, members of the Independence Party, requested an explanation for why Ólafur Jóhannesson had given legal recognition to Ásatrúarfélagið. The minister defended his decision on the grounds that the constitution granted freedom of association and freedom of religion. Magnús Jónsson argued that the constitution applied freedom of religion only to monotheistic religions and that the recognition of an organization practicing polytheism and idol worship was thus an illegal act. The minister countered that legal scholars had debated whether the clause applied to polytheism. In 1975, the Althing changed the law in a way that made it more difficult for new religious organizations to gain recognition.

Екінші орын (1994-2002)

1993 жылдың соңында Свейнбьёрн Бейнтейнссон қайтыс болды, ал 1994 жылы жаңа allsherjargoði лауазымына сайлау өтті. Үміткерлер – Йормундур Инги Хансен мен Хаукур Халлдорссон болды. Йормундур Инги үзіліссіздік саясатын ұсынды, ал Хаукур жаңаруды уәделеді. Йормундур Инги 59 дауысқа 34 дауысқа қарсы жеңіске жетті. Йормундур, Свейнбьёрн сияқты, ежелгі әдебиетті жақсы білетін ересек адам болғанымен, бұрынғысынан медиамен жұмыс істеудегі шеберлігімен ерекшеленді. Йормундурдың allsherjargoði ретіндегі кезеңінде ұйымға мүшелік саны жылдам өсті, 1994 жылы 172 адамнан 2002 жылы 628-ге дейін жетті. Йормундурдың кезінде әйелдердің саны да артты, 1994 жылы 13%-дан 2002 жылы 21%-ға дейін өсті. 1999 жылы ұйым өзінің ең көне мақсаттарының бірін – жекелеген жерлеу орнына қол жеткізді. Жерлеу орнының жобасын Йормундур Инги жасады, ал алғашқы жерлеу сол жылы өтті. 2000 жылдың жазында Исландияның христиан дініне өтуінің 1000 жылдығына орай Исландия мемлекеті мен Исландия шіркеуі Þingvellir-де той ұйымдастырды. Ásatrúarfélagið ұйымы да сол уақытта Þingvellir-де жылдық blót өткізді, бұл нысандарды пайдаланудағы кейбір идеологиялық шиеленістерге байланысты қақтығысқа әкелді. Нәтижесінде, Ásatrúarfélagið ұйымының жазғы шарасына 1000-нан астам адам қатысты, бұл ұйымның бұрынғы кез келген рәсімінен көп. 2000 жылы Ásatrúarfélagið Исландияның буддалық қауымдастығы мен Исландияның бахаи қауымдастығын басып өтіп, Исландиядағы ең ірі христиан емес діни ұйымы атанды. Ұйымның өсуімен бірге күрделілік пен ішкі даулар да артты.

Діндер мен теология

Асатру – исланд/нордикалық фольклордағы, оның бейнелейтін рухтары мен тұлғаларына, сондай-ақ скандинав пантеизмінің құдайлары мен басқа да жаратылыстарына сенім. Бастапқыда курсивті=жоқ ешқандай белгілі бір діни догма немесе теологияға ие болған жоқ. Жеке мүшелердің әртүрлі сенімдері бар (мысалы, Виккадан мүшелердің саны көп). Мүшелерден қандай да бір діни биліктің жетекшілігімен жүру күтілмесе де, барлық бас діни қызметкерлер әлдебір сәтте өздерінің жеке сенімдерін жариялаған. Свенбьёрн Бейнтинссон өзінің өмірбаянында діни көзқарастарын баяндап, оның қарапайым діни сенім емес, "біршама алаңдатарлық сенім" болғанын айтты. 1992 жылғы сұхбатта Йормундур Инги Хансен құдайлардың мәнісі және оның курсивті=жоқ сенімдерінің негізі сияқты түрлі теологиялық тақырыптар бойынша өз пікірін білдірді. 1996 жылғы сұхбатта Йонина К. Берг былай деді:

2003 жылғы сұхбатта Хилмар Эрн Хилмарссон өзінің сенімін қорытындылады.

Блот және басқа да рәсімдер

Орталық рәсім – жалпы блот мейрамы. Блот белгілі бір формуламен рәсімді қасиетті етіп, барлық қатысушылар арасында бітім жариялаумен басталады. Содан кейін Поэтикалық Эддадан өлеңдер оқылады немесе ән айтылады. Одан кейін ішімдік құйылған мүйіз айналып, қатысушылар құдайларға, аққұбаларға және ата-бабаларға арнап сусын ішеді. Құрбандықтар шалынады. Рәсімнің бұл алғашқы бөлігі, көбінесе ашық ауада өткізіледі, одан кейін, әдетте үй ішінде, жалпы той өтеді. Той көбінесе музыкалық қойылымдармен немесе басқа да ойын-сауық түрлерімен бірге өтеді. Свенбьёрн Бейнтинссон былай деп түсіндірді: «Дегенмен, алғашқы қоғамдық блот кезінде бір жанашыр суретші тірі әтеш алып келді және оны тоқты пісіріп жатқанда ас үйде бас алды». Төрт негізгі блот – қысқы күн тоғысында Jólablót ("Yule blót"), Жаздың бірінші күні Sigurblót ("Victory blót"), жазғы күн тоғысында Sumarblót ("Summer blót") және қысқы түндерде Veturnáttablót ("Winter Nights blót"). Сондай-ақ, ұйым әр түрлі жағдайларда Þorrablót өткізеді, ал жеке goðar жергілікті блоттарды ұйымдастырады. Свенбьёрн Бейнтинссон 1977 жылы тамызда алғашқы үйлену рәсімін өткізіп, Дагур Торлейфссон мен Ингибьёрг Хьяртардоттирді үйлендірді. 1999 жылдан бері ұйымның жеке зираты бар және бірнеше жерлеу рәсімдері өткізілді. Jólablót аясында балалар күннің қайта тууының құрметіне шам жағады. Ұйым уақыт-уақыттан кейін жексенбілік мектеп пен жастар тобын ұйымдастырып тұрады.

Бас сот

2005 жылы ұйым меншігіндегі мүлікті сату туралы шешім қабылданды. 1998 жылы сатып алынғаннан бері мүліктің құны едәуір өсті. Сатудан түскен пайда ғибадатхана салуды (ұйым исланд тілінде "hof" деп атайды) іске асыруға мүмкіндік берді және Рейкьявик қалалық кеңесіне жер учаскесін беру туралы өтініш жіберілді. Рейкьявиктегі саяси тұрақсыздыққа байланысты өтінішті қарау ұйым күткеннен ұзаққа созылды. 2008 жылдың қаңтар айында Рейкьявик қаласындағы орманды төбе – Оскюхлидте жер учаскесі берілді. "Храм айналағы жартастарға енгізіліп салынбақ, және әдемі Наутхолсвик жағажайына қарайтын болады. Оның дизайны уақыттан тыс, қазіргі заманғы да, викинг дәуірін еске салатын да емес". Ұйым бес сәулетшіге храм құрылысының жобаларын дайындауды тапсырды. Олар 2008 жылдың қыркүйегінде дайын болды. 2008 жылдың қазан айында Исландия банктерінің құлдырауы салдарынан ұйым көп сомада ақша жоғалтты, бірақ храм құрылысының әртүрлі нұсқаларын зерделеуді жалғастырды. Архитектор Магнус Йенссон таңдалды; 2015 жылдың ақпан айында храм құрылысы 2015 жылдың басында басталатыны, ал 2016 жылы храм 2017 жылы аяқталады деп хабарланды.