Кіріспе

Қазіргі заманғы язычество – қазіргі заманғы язычничество қозғалысы. Діни зерттеулер ғалымдары оны жаңа діни қозғалыс деп жіктемелейді. Еуропада 20-шы ғасырдың басында дамыған бұл дінді ұстанушылар оны темір дәуірі мен ерте орта ғасырлардағы герман халықтарының сенімдеріне негіздейді. Осы бұрынғы сенім жүйелерін қайта құруға тырысқанда, язычничество тарихи, археологиялық және фольклорлық деректерді негіз ретінде пайдаланады, бірақ бұл материалға қатысты көзқарастар айқын ерекшеленеді. Язычничествода біртұтас теология жоқ, бірақ көбінесе политеистік болып келеді, оның ортасында христиандыққа дейінгі германдық Еуропаның құдайларының пантеоны тұрады. Ол осы өткен қоғамдардың космологиялық көзқарастарын қабылдайды, соның ішінде табиғат әлемінің рухтарға толы екендігін көрсететін анимистік көзқарас та бар. Діннің құдайлары мен рухтары құрбандық рәсімдерінде құрметтеледі, онда оларға тағам мен суық су шалиды. Бұл рәсімдер көбінесе симбелмен бірге жүреді, яғни құдайларға алкогольді ішімдікпен тост көтеру рәсімі. Кейбір жақтастары сондай-ақ құдайлардан даналық пен кеңес алу үшін сананың өзгерген күйін және көріністерді тудыратын рәсімдерге қатысады, ең белгілісі – сейдр мен галдр. Көптеген жалғыз жақтастары дінді өздері ұстанады. Басқа язычниктер кішкентай топтарда жиналады, әдетте туыстар немесе ошақтар деп аталады, олар өздерінің рәсімдерін ашық ауада немесе арнайы салынған ғимараттарда орындайды. Язычничествоның этикалық жүйелері құрмет, жеке адалдық және сенімділікке баса назар аударады, ал өлімнен кейінгі өмір туралы сенімдер әртүрлі және көбінесе баса айтылмайды. Язычничествоның бастауы 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы романтизмде жатыр, ол германдық Еуропаның христиандыққа дейінгі қоғамдарын дәріптеген. Бұл қоғамдардың құдайларын белсенді түрде құрметтеген вёлькиш топтары Германия мен Австрияда 1900-1910 жылдары пайда болды, бірақ олар нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін көбінесе тарап кетті. 1970-ші жылдары Еуропа мен Солтүстік Америкада жаңа язычник топтары құрылды, олар ресми ұйымдар болып қалыптасты. Язычничество қозғалысының ішінде нәсілдік мәселе бойынша айқын бөлініс пайда болды. Ескі топтар нәсілшілдік көзқарасқа ие болды – қоғамда «халықтық» деп аталады – язычничествоны герман нәсілімен байланысты этникалық немесе нәсілдік дін ретінде қарастырды. Олар бұл дін ақ нәсілділерге, әсіресе солтүстік Еуропадан шыққандарға ғана арналған деп санайды және дінді көбінесе оңшыл және ақ нәсілдік үстемдік көзқарастарымен біріктіреді. Ал, язычниктердің көп бөлігі «универсалистік» көзқарасқа ие, олар дін этникалық немесе нәсілдік тегіне қарамастан, барлығына ашық деп санайды. Язычничество термині дінді тұтастай сипаттау үшін кеңінен қолданылса да, көптеген топтар аймақтық бағыттары мен идеологиялық қалауларына байланысты әртүрлі атауларды ұнатады. Скандинавиялық дереккөздерге назар аударатын язычниктер кейде Асатру, Ванатру немесе Форн Седті қолданады; англосаксондық дәстүрлерге назар аударатындар Фирнсиду немесе Теодизмді қолданады; неміс дәстүрлеріне назар аударатындар Ирминизмді қолданады; ал халықтық және оңшыл көзқарастарды жақтаған язычниктер Одинизм, Вотанизм, Воденизм немесе Одализм терминдерін қолдануға бейім. Ғалымдардың бағалауынша, дүние жүзінде язычничествоны ұстанатындардың саны 20 000-нан аспайды, ал Еуропа, Америка және Австралияда дінге сенушілердің қауымдастықтары белсенді.

Анықтама

Діни зерттеулер ғалымдары Heathenry-ді жаңа діни қозғалыс ретінде және нақтырақ айтқанда, қазіргі заманғы Пәганизмнің реконструкциялық түрі ретінде жіктейді. Heathenry «Темір дәуірі мен ерте ортағасырлық Еуропаның, христиандануға дейін болған тілдік, мәдени және (кейбір анықтамаларда) этникалық «германдық» қоғамдарынан саналы түрде шабыт алған кең қазіргі заманғы жаңа діни қозғалыс» және «Солтүстік Еуропаның христиандыққа дейінгі мәдениеттерінің (немесе, әсіресе, герман тілінде сөйлейтін мәдениеттердің) тәжірибелерін және дүниетанымын қайта жаңғырту және/немесе қайта түсіндіру қозғалысы» ретінде анықталады. Практикашылар осы бұрынғы сенім жүйелерін сақталған тарихи дереккөздерді пайдалану арқылы қайта жаңғыртуға тырысады. Пайдаланылатын тарихи дереккөздердің арасында Исландиямен байланысты Ескі норвег мәтіндері, мысалы, «Проза Эддасы» мен «Поэтикалық Эддасы», Беовульф сияқты Ескі ағылшын мәтіндері және Нибелунген әні сияқты Орта және Жоғарғы неміс мәтіндері бар. Кейбір Heathen-дер христиандық пайда болуына дейінгі Солтүстік Еуропаның археологиялық деректерінен және Еуропа тарихының кейінгі кезеңдеріндегі фольклордан да идеялар қабылдайды. Көптеген Heathen-дер арасында бұл материал «Lore» деп аталады және оны зерттеу олардың дінінің маңызды бөлігі болып табылады. Дегенмен, кейбір мәтіндік дереккөздер христиандар жазғандықтан және христиандыққа дейінгі дінді фрагментарлық және субъективті түрде талқылағандықтан, христиандыққа дейінгі сенім жүйелерін «қайта құру» құралы ретінде проблемалық болып қала береді. Антрополог Дженни Блейн Heathenry-ді «жартылай материалдан құрылған дін» деп сипаттайды, ал діни зерттеулер ғалымы Майкл Стримиска оның сенімдерін «нақтылықтың жетіспеушілігімен және тарихи шатасумен» сипаттап, оны постмодерн қозғалысы деп атайды. Heathen-дердің бұл тарихи және археологиялық материалды пайдалану тәсілдері әртүрлі; кейбіреулер өткен сенімдер мен тәжірибелерді мүмкіндігінше дәл қалпына келтіруге тырысады, ал басқалары осы материалмен ашық эксперимент жасайды және жаңа инновацияларды қабылдайды. Мысалы, кейбіреулер өз тәжірибелерін рухани тәжірибелер арқылы алған жеке гнози (UPG) бойынша бейімдейді. Басқалары әлемдегі этникалық діндердің тұжырымдамаларын, сондай-ақ индуизм және афроамерикандық діндер сияқты қазіргі политеистік дәстүрлерді қабылдайды, бұл олардың христиандыққа дейінгі Еуропада болған рухани дүниетанымын құруға көмектеседі деп сенеді. Тарихи және археологиялық дереккөздерге ғана сүйенетін көзқарасты басымдықпен қолдайтын кейбір практикашылар мұндай көзқарасты сынға алып, оларды «неоязықтар» деген қорлаушы терминмен атап, оларды кемсітеді. Кейбір Heathen-дер Темір дәуірі мен ерте орта ғасырлардағы бүкіл германдық Еуропада кездесетін ортақ элементтерді іздейді және оларды қазіргі сенімдері мен тәжірибелерінің негізі ретінде пайдаланады. Керісінше, басқалары германдық Еуропадағы белгілі бір географиялық аймақ пен хронологиялық кезеңнің сенімдері мен тәжірибелерінен, мысалы, англосаксондық Англия немесе викинг дәуірі Исландиясынан шабыт алады. Кейбір жақтастары Темір дәуірі мен ерте орта ғасырлардағы Солтүстік Еуропа қоғамының ерекшеліктері туралы терең білімді; алайда көптеген практикашылар үшін олардың христиандыққа дейінгі өткен туралы негізгі ақпарат көзі – ойдан шығарылған әдебиет және скандинав мифологиясының танымал жазбалары. Көптеген адамдар осы өткенге романтикалық көзқарас танытады, кейде оны туралы қате түсініктерді жалғастырады; діннің әлеуметтанушысы Дженифер Снук көптеген практикашылар «бұрынғы ата-бабалар мен батырлардың эпикалық, анахронистік және таза дәуірін еске алады» деп атап өтті. Антрополог Мёрфи Пицца Heathenry-ді «жасалған дәстүр» ретінде түсінуге болады деп ұсынады. Дінтанушы ғалым Фредерик Грегориус айтқандай, «Heathenry мен германдық Еуропаның христиандыққа дейінгі сенім жүйелері арасында нақты сабақтастық жоқ» дегенге қарамастан, Heathen практикашылары көбінесе өздерін «жаңа діннің» немесе «заманауи өнертабыстың» жақтастары деп саналатынын ұнатпайды және сондықтан өздерін «дәстүрлі сенім» деп бейнелеуді жөн көреді. Көптеген практикашылар өздерінің тәжірибелерін сипаттау үшін «реконструкциялық» деген ғылыми, этикалық терминді қолданудан аулақ болады, оны әлемдегі жергілікті халықтардың дәстүрлі сенім жүйелеріне ұқсас «түпкілікті дін» ретінде сипаттауды жөн көреді. Жергілікті тұрғындармен сәйкестендіруде кейбір Heathen-дер, әсіресе АҚШ-та, өздерін ортағасырлық христиандық колонизация мен империализмнің құрбандары ретінде көрсетуге тырысады. 2015 жылы Heathen қауымдастығы арасында жүргізілген сауалнама көрсетті, оның дінін ежелгі сенім жүйелерінің тікелей жалғасы ретінде қарастыратын практикашылардың саны (36%) реконструкция ретінде қарастыратын практикашылардың санымен тең болды; тек 22% оны заманауи, бірақ тарихи шабыттанған деп мойындады, дегенмен бұл скандинавиялық елдердегі практикашылар арасында басым түсіндіру болды.

Терминология

Барлық тәлімгерлерге белгілі бір терминологиялық атауды таңу үшін ешқандай орталық діни билік жоқ. Сондықтан, әртүрлі діндар топтар өз діндерін және өздерін сипаттау үшін әртүрлі сөздерді қолданды, бұл терминдер көбінесе олардың әлеуметтік-саяси сенімдері туралы мағынаны, сондай-ақ олар шабыт алған христиандыққа дейінгі Еуропаның белгілі бір герман аймағын білдіреді. Дінді зерттейтін ғалымдар оны сипаттау үшін Heathenry және Heathenism терминдерін ұсынады, себебі бұл сөздер қозғалыстың барлық түрлерін қамтиды. Бұл термин Ұлыбританиядағы тәлімгерлер арасында ең көп қолданылады, Солтүстік Америкада және басқа жерлерде қолданылуы артып келеді. Бұл терминдер "heathen" сөзінен алынған, ол гот тіліндегі haithn ретінде расталған, оны гот арий миссионерлері грек сөздері Hellenis (грек) және ethnikós ("шетелдік халыққа") эквиваленті ретінде қабылдады. Бұл сөзді ерте ортағасырлық христиан жазушылары германдық Еуропада христиан емес адамдарды сипаттау үшін қолданған; оны қолдану арқылы тәлімгерлер оны өздерін белгілеудің бір түрі ретінде христиандардан қайта иеленуге тырысады. Көптеген тәлімгерлер "мәжүси" терминіне қарағанда "heathen" терминін артық көреді, өйткені бұрынғысы герман тілдерінен шыққан, ал "мәжүси" латын тілінен шыққан. Кейбір ғылыми контексттерде қолданылатын қосымша терминдер - қазіргі заманғы германдық пұтқа табынушылық және германдық неопаганизм, бірақ соңғысы ғалымдар әзірлеген "жасанды термин", ол пұтқа табынушылық қоғамда аз қолданылады. Блейн солтүстік еуропалық пұтқа табынушылықты қозғалыстың жалпы ғылыми термині ретінде қолдануға кеңес берді; Стрмиска бұл солтүстік-шығыс Еуропаның лингвистикалық фин және славян қоғамдарының сенім жүйелерінен шабыт алған тәлімгерлерді де қамтитынын атап өтті. Ол қазіргі скандинавтық пұтқа табынушылықты жақтырады, бірақ бұл термин әсіресе англосаксондықтар мен готтар сияқты скандинавтық емес германдық қоғамдардың христиандық сенім жүйелерінен ерекше әсер алған тәлімгерлерді алып тастайды деп қабылдады. Діннің басқа атауы - исландтық Ásatrú, ол "Æsir сенімі" немесе "Æsir-ге адалдық" деп аударылады. Бұл көбінесе Солтүстік Америкада Asatru деп аударылады, тәлімгерлер Asatruar деп аталады. Бұл термин Скандинавияның скандинавтық құдайларына назар аударатын тәлімгерлермен жақсы көрінеді, алайда көптеген өзін-өзі танытқан Asatruar құлшылық есімдері Æsir-ден басқа, мысалы Vanir, валькириялар, эльфтер және карликтер. Бастапқыда тәлімгерлер мен ғалымдар арасында танымал термин болғанмен, Ásatrú-дың қолданылуы діннің қартаюымен төмендеді. Өзгелер өз діндерін "Ваньерлерді қастерлейтіндер" деген мағынаны беретін Vanatrú немесе "Диситру" деген мағынаны беретін "құдайларды қастерлейтіндер" деп атайды. Jötnar-ды құрметтейтін тәлімгерлердің шағын тобы өз дәстүрлерін Rokkatru деп атайды. Скандинавияға ғана шектелгенімен, 2000-шы жылдардың ортасынан бастап танымалдылығы өскен термин - Forn Siðr немесе Forn Sed ("ескі жол"); бұл да христиандық қолданыстан қайта алынған термин, бұрын ескі норвег тіліндегі Heimskringla-да христиан дінін сипаттау үшін кемсітушілік мағынада қолданылған. Олардың дінін сипаттау үшін қоғамда қолданылатын басқа терминдер - Солтүстік дәстүрі, скандинавтық пұтқа табынушылық және саксондық пұтқа табынушылық, ал 20-шы ғасырдың бірінші үштен бірінде жиі қолданылатын терминдер неміс, скандинавтық немесе германдық сенім болды. АҚШ-та неміс бағытын баса көрсететін топтар Irminism-ді қолданған, ал англосаксондыққа бағытталған топтар Fyrnsidu немесе Theodism-ді қолданған. Көптеген нәсілшіл бейімделген тәлімгерлер өз діндерін сипаттау үшін Odinism немесе Wotanism терминдерін артық көреді. Англиядағы Woden's Folk деген нәсілшіл топ Wodenism және Woden Folk Religion-ті жақтырады, ал басқа нәсілшіл топ, Heathen Front, Varg Vikernes жасаған Odalism терминін жақтырады. Сонымен, Odinism-ді қолданатындардың барлығы діннің саяси, оңшыл және нәсілшіл түсіндірмесін қабылдайды деген жалпы пікір бар, ал Asatru-ды қарапайым тәлімгерлер тобы қолданады, бірақ бұл терминдердің қолданылуының нақты бөлінісі жоқ. Грегориус Odinism-нің "өте проблемалы" екенін атап өтті, өйткені ол Один құдайы - скандинав мифологиясынан қабылданған - бұл топтардың теологиясының орталығы екенін білдіреді, бұл көбінесе олай емес. Сонымен қатар, бұл терминді кем дегенде бір нәсілшіл емес топ, британдық Odinshof та қолданады, олар оны Одинге деген ерекше бағышталуына байланысты қолданады.

Құдайлар мен рухтар

Дін тарихшысы Маттиас Гарделлдің айтуынша, "қасиетті жалған тәңірлерге табынушылардың арасында бірауыздан қабылданған теология жоқ". Гвидо фон Лист сияқты бірнеше ертедегі бутпарастар христиан дінінің көп құдайлылығын ұят деп санап, шын мәнінде ол монотеистік болған деп дәлелдеді. 1970 жылдардан бастап политеизмге қатысты мұндай жағымсыз көзқарастар өзгерді. Бүгінде Heathenry көбінесе көп құдайлылық ретінде сипатталады, құдайлар мен құдайлар пантеоны бар теологиялық құрылымымен ерекшеленеді, олардың кейбіреулеріне немесе барлығына адалдық пен құлшылық көрсетіледі. Көптеген жақтастары политеистік реалистер, өздерін "қатты" немесе "нағыз политеистер" деп атайды және құдайлардың жеке тұлғалар ретінде нақты бар екеніне сенеді. Басқалары құдайлардың психологиялық интерпретациясын ұсынады, мысалы, оларды символдар, Юнгиан архетиптері немесе нәсілдік архетиптер ретінде қарастырады, мұндай көзқарасты қабылдағандардың кейбіреулері өздерін атеисттер деп санайды. Heathenry құдайлары германдық Еуропаның әртүрлі қоғамдарында кездесетін христиандық дінге дейінгі сенімдерден алынған; олар скандинавиялық көздерден Тир, Один, Тор, Фригг және Фрейя сияқты құдайларды, аңглосаксондық көздерден Воден, Тунор және Эостре сияқты тұлғаларды, континенттік көздерден Нехаленния сияқты тұлғаларды қамтиды. Кейбір жақтастары скандинав мифологиясынан алынған құдайлардың екі тобы бар деген сенімді қабылдайды: Эсир және Ванир. Кейбір жақтастары әртүрлі аймақтар мен уақыттарды біріктіреді, мысалы, құдайлардың атауларында көне ағылшын және көне норвег тілдерін араластырады, ал басқалары оларды бөлек сақтап, тек белгілі бір аймақтың құдайларын ғана құрметтейді. Кейбір топтар назарларын белгілі бір құдайға шоғындатады; мысалы, чехиялық Heathen тобы – Қасқырлар бауырластығы, Фенрир құдайына құлшылық етеді. Сол сияқты, АҚШ-тағы көптеген жақтастары өздеріне белгілі бір қамқоршы құдайды таңдап, оларға адалдық серті береді, ол fulltrúi деп аталады, және өздерін Торсман немесе Одинсман сияқты терминдерді қолдана отырып, осы тұлғаның жақтасы ретінде сипаттайды. Heathen құдайлары кемшіксіз, шексіз күшті немесе әр жерде болушы деп қарастырылмайды, керісінше, олардың өз күшті және әлсіз жақтары бар деп есептеледі. Көптеген жақтастары осы құдайлар бір күні өледі деп сенеді, мысалы, скандинав мифологиясындағы Балдр құдайы сияқты. Heathender құдайларымен байланысты қарым-қатынастың тәуелділікке негізделген емес, отбасылық байланыс сияқты екенін айтады. Олар үшін бұл құдайлар үлгі және мінез-құлқы үлгі алуға лайық ролик үлгілері болып табылады. Көптеген жақтастары осы құдайлармен байланысқа түсе алады, сондай-ақ олармен келісімдерге келеді, сауда жасайды және пікір таластырады, ал құлшылық ету арқылы даналық, түсінік, күш немесе көрегендікке ие болатындарын үміттенеді. Heathen ритуалдық тәжірибелерінде құдайлар әдетте антропоморфты беттері ойылған ағаш тіреулер түрінде бейнеленеді, христиандыққа дейінгі дәуірде қолданылғандай, бірақ кейде құдайлардың шайырық мүсіншелері де қолданылады. Көптеген жақтастары өздерінің көп құдайлылық көзқарасын табиғат әлемінің қасиетті және барлық тіршілікке құдайлық энергиямен толы пантеистік тұжырымымен біріктіреді. Heathender анимистік болып табылады, жақтастары әлемде тұратын "wights" (vættir) деп аталатын адам емес рухтарға сенеді, олардың әрқайсысының өз тұлғасы бар деп есептеледі. Олардың кейбіреулері "жер рухтары" (landvættir) ретінде белгілі және олар пейзаждың әртүрлі аспектілерін мекендейді, адамдармен бірге өмір сүреді, оларға көмектесе де, кедергі келтіре де алады. Басқалары үй құдайлары болып саналады және олар үйде тұрады, оларды тамақпен сыйлауға болады. Кейбір Heathender осы рухтармен құдайлар мен құдайларға қарағанда жиірек байланыс жасайды және оларға құрбандық шалады. Wights көбінесе солтүстік-батыс Еуропа фольклорындағы эльфтер, гномдар, тролльдер сияқты әртүрлі жаратылыстармен байланыстырылады. Бұл тұлғалардың кейбіреулері – мысалы, норвегиялық мифологиядағы Йотунн – зиянды рухтар деп саналады; оларға құрбандық шалу қоғамда табу деп есептеледі, бірақ кейбір жақтастары олай істей береді. Көптеген Heathender ата-баба рухтарына да сенеді және оларды құрметтейді, ата-бабаларға құлшылық ету олардың діни тәжірибесінің маңызды бөлігін құрайды. Heathender үшін ата-бабалармен қарым-қатынас өздерінің жеке басын нығайтады және өткеннен күш алады.

Космология және өлімнен кейінгі өмір

Жалған діндарлар көбінесе скандинав мифологиясына негізделген космологияны қабылдайды – скандинав космологиясын. Осы құрылымның бір бөлігі ретінде адамзат әлемі – Мидгард деп аталатын – тоғыз әлемнің бірі саналады, олардың барлығы Иггдрасил деп аталатын космологиялық әлем ағашымен байланысты. Осы әртүрлі әлемдерде әртүрлі жандар мекендейді деп есептеледі; мысалы, адамдар Мидгардта өмір сүреді, ал эльфтер бір әлемде, кентаврлар басқа әлемде, құдайлар тағы екі әлемде қоныстанады. Көптеген тәжірибелілер мұны ғаламның поэтикалық немесе символдық сипаттамасы деп санайды, әр түрлі деңгейлер материалдық жазықтан тыс жоғары әлемдерді білдіреді. Кейбір діндарлар әлем ағашын экологиялық және әлеуметтік белсенділіктің символы ретінде қарастырады. Психолог Брайан Бейтс сияқты кейбір мамандар осы космологияны аналитикалық психологияға негізделген тұрғысынан қарастырып, тоғыз әлемді және олардың тұрғындарын адам санасының картасы ретінде түсіндіреді. Ежелгі скандинав деректеріне сүйенген кең таралған сенім бойынша, әлем ағашының түбірінде Норн деп аталатын үш әйел тұлға отырады. Олар урдды иіреді, ол ғаламдағы барлық тіршілік иелерінің іс-қимылдары мен өзара байланыстарын білдіреді. Қоғамда осы үш тұлғаны кейде «Өткен, Осы және Болашақ», «Болу, Даму және Міндет» немесе «Басталу, Даму, Ашылу» деп атайды. Адамның урд арқылы өте алатынына сеніледі, сондықтан жалған діндарлардың әлемге қатысты көзқарасы ерік бостандығы мен тағдырлылық тұжырымдамалары арасында ауытқиды. Сондай-ақ, жалған діндарлар өрлог деп аталатын урдтың жеке түріне сенеді. Бұл сәттілікке баса назар аударумен байланысты, Солтүстік Америкадағы діндарлар көбінесе сәттіліктің иеленуге болатынына, ұрпақтан ұрпаққа берілетініне немесе жоғалатынына сенеді. Әртүрлі жалған діндарлар тобы Рагнарёк туралы скандинавтық апокалиптикалық аңызды қабылдайды; азасы оны болашақ оқиғалардың сөзбе-сөз болжамы ретінде қарастырады. Керісінше, ол көбінесе адамзат өзіне және табиғатқа қатысты ақылсыздық танытса, қандай қауіптерге тап болатыны туралы символдық ескерту ретінде қарастырылады. Рагнарёктағы құдайлардың өлімі өлімнің сөзсіз екенін және өлгенше адал өмір сүрудің маңыздылығын еске салады. Этноұлтшыл діндарлар Рагнарёкты ақ нәсілдің өздерін қанаушы деп санайтын күштерді құлатып, дінге негізделген болашақ қоғам құруы мүмкін болатын дүниежүзілік апат туралы болжам ретінде түсіндіреді. Саяси ғалым Джеффри Каплан Рагнарёктің «күшті мыңжылдық және мыңжылдық» мәнінің ақ американдық нәсілшілдерді жалған діндарлар қозғалысының оң жақ қанатына өткізуге көмектескенін сенді. Кейбір тәжірибелілер өмірден кейінгі өмірге сенуге баса назар аудармайды, оның орнына осы әлемдегі мінез-құлық пен беделдің маңыздылығын атап өтеді. Исландиялық жалған діндарлар арасында өмірден кейінгі өмірге қатысты бірде-бір догматикалық сенім жоқ. Жалпы, жалған діндарлар адамда бірнеше жан бар деп санайды, олар бөлек, бірақ бір-бірімен байланысты. Төрт немесе бес жанға сенім кең таралған, олардың екеуі дене өлгеннен кейін тірі қалады: олардың бірі, хугр, ата-бабалар әлеміне барады, ал екіншісі, фетч, жаңа денеге қайта туу процесінен өтеді. Жалған діндарлар сенімі бойынша, хугр кіре алатын әртүрлі әлемдер бар, олар жеке адамның жердегі өмірінің құндылығына байланысты; олар Один басқаратын Вальгалла залы немесе Фрейя залы Сессрумнирді қамтиды. Қайта тууға қатысты сенімдер жалған діндарлар арасында әртүрлі, бірақ жалпы сенім – адамдардың өз отбасылары мен руларының ішінде қайта туатынына сену.

Мораль және этика

Heathenry-де моральдық және этикалық көзқарастар темір дәуірі мен ерте ортағасырлық солтүстік-батыс Еуропаның этикасына негізделген, әсіресе көне скандинав сағаларында кездесетін батырлық тұлғалардың іс-әрекеттері. Ежелгі этика өмірді қуаттандыратын этиканы еске түсіріп, құрмет, батылдық, адалдық, қонақжайлық және еңбекқорлық идеалдарына баса назар аударады және отбасына деген адалдықтың маңыздылығын күшейтеді. Практиктер сөздерін орындауға міндетті, әсіресе берген анттарын сақтауға. Сондықтан жеке жауапкершілікке бағытталған күшті жекелейшілдік этикасы бар, ал Heathen қауымдастығының ортақ ұраны – «Біз өзіміздің істерімізбен өлшенейік». Көптеген Heathen-дер күнә түсінігін қабылдамайды және кінәні пайдалы емес, керісінше, зиянды деп санайды. Кейбір Heathen қауымдастықтары осындай құндылықтарды этикалық кодекске, Тоғыз асыл қасиеттерге (NNV) ресми түрде енгізді, ол негізінен Поэтикалық Эддадан алынған Хавамалға негізделген. Бұл әдісті алғаш рет Ұлыбританияда 1970 жылдары Odinic Rite-тың негізін қалаушылар әзірледі, бірақ ол халықаралық деңгейде тарады, 2015 жылы Heathen-дерге жасалған сауалнамаға жауап бергендердің 77%-ы оның қандай да бір нысанда қолданылғанын хабарлады. NNV-нің әртүрлі формалары бар, ал тоғыз саны скандинавия мифологиясында символикалық мағынаға ие. NNV туралы пікірлер екіге бөлінген; кейбір практиктер оларды тым догматикалық деп санайды, ал басқалары оларды тарихи герман мәдениетінде нақты тамыры жоқ деп, оларды Он қазынатты еліктеуге тырысу ретінде теріс бағалайды. Олардың қолданылуы әсіресе скандинавия елдерінде танымал емес, ал АҚШ-та төмендеу байқалады. АҚШ-тағы Heathen қауымдастығында гендерлік рөлдер ерте ортағасырлық солтүстік-батыс Еуропада кездесетін идеалдар мен нормаларға негізделген, әсіресе олар көне скандинав дереккөздерінде бейнеленген. Американдық Heathen-дер арасында еркектердің гипермаскулинді мінез-құлқына бейімділік байқалады, ал гендерлік еңбек бөлінісі – ерлер қарастырылады күтіп алушылар, ал әйелдер үй мен балаларға жауапты деп есептеледі – АҚШ-тағы Heathen-дер арасында да кең таралған. Оның дәстүрлі жыныстық және гендерлік көзқарастарына баса назар аударуы – Батыс елдерінде әлеуметтік консервативті деп қабылданатын құндылықтар – американдық Heathen-нің этикалық жүйесі көптеген басқа Батыс пагандық діндерге қарағанда дәстүрлі христиандық моральға жақын екенін көрсетеді, мысалы Викка. 2015 жылы Heathen қауымдастығының жүргізген зерттеуі Heathen-дердің көп бөлігі дәстүрлі гендерлік ережелерге қарсы екенін, олардың пайдасына емес екенін көрсетті, бұл әсіресе Солтүстік Еуропада байқалады. Әлеуметтанушы Дженнифер Снук барлық діндер сияқты, Heathen-нің де саясатпен «тығыз байланысты» екенін, практиктердің саяси және діни сенімдерінің бір-біріне әсер ететінін атап өтті. Діннің жерді және оның рухтарын құрметтеуге баса назар аударуының нәтижесінде көптеген Heathen-дер экологиялық мәселелерге қызығушылық танытады, олардың көпшілігі өз сенімдерін табиғат діні деп санайды. Heathen топтары ағаштар отырғызуға, орманды жерлерді сатып алуға ақша жинауға және Лондон мен Ла-Манш туннелі арасындағы темір жол құрылысына қарсы науқанға қатысты. Көптеген германдық неопагандар мұралық орындарды сақтаумен де айналысады, ал кейбір практиктер тарихи және ерте ортағасырлық жерлеулердің археологиялық қазбаларына қатысты алаңдаушылық білдірді, оны жерленген адамдарға құрметсіздік деп санайды, оларды Heathen-дер кеңінен өздерінің ата-бабалары ретінде қарастырады. Қоғамдағы этикалық пікірталастар кейбір практиктердің кейбір дін мүшелерінің діни іс-әрекеттері діннің «тиісті әдептіліктің консервативті идеяларымен» қайшы келеді деп сенгенде де туындайды. Мысалы, көптеген Heathen-дер Loki скандинав құдайына табынудан бас тартады, оны қауіпті деп санайды, бірақ оның жыныстық сипаты көптеген ЛГБТ Heathen-дерге тартымды. Бұрынғы көзқарасты қабылдағандар локейлерді әйелдік және жыныстық жағынан бұрыс деп сынға алды. Гомосексуализм және ЛГБТ құқықтарына қатысты көзқарастар қоғамда шиеленіс тудырады. Кейбір оңшыл Heathen топтары гомосексуализмді отбасылық этикамен үйлеспейтін деп санайды және сол себепті бір жынысты жыныстық қатынасты айыптайды. Басқа топтар ЛГБТ практиктеріне қатысты ашықтықты Норд мифологиясындағы Тор мен Одиннің гендерлік бүгілу әрекеттеріне сілтеме жасай отырып, заңды етеді. Мысалы, АҚШ-тың танымал Heathen ұйымы The Troth-тың гомосексуалистер мен трансгендер мүшелері бар. Солтүстік Еуропадағы көптеген Heathen топтары бір жынысты некелерді өткізеді, ал 2008 жылы Стокгольм мақтаныш парадында «Homo Heathen» деп аталатын топ құдай Фрейрдің мүсінін алып жүрді.

Әдет-ғұрыптар

Англоязыл елдерде пұтқа табынушылардың топтары әдетте туыстар немесе ошақтар деп аталады, кейде fellowship, tribe немесе garth деп те аталады. Бұл көбінесе отбасылық бірліктер болып табылатын шағын топтар, әдетте бес пен он бес мүшеден тұрады. Олар көбінесе адалдық серттерімен байланыстырылады, жаңа мүшелерді қабылдауды реттейтін қатаң тексеру рәсімдері бар. Болашақ мүшелер толық қабылданудан және топқа қосылудан бұрын сынақ мерзімінен өтуі мүмкін, ал кейбір топтар жаңа мүшелерге мүлдем жабық болып қалады. Пұтқа табынушылардың топтары көбінесе тәуелсіз және дербес болады, бірақ олар әдетте басқа пұтқа табынушылардың топтарымен, әсіресе өз аймақтарында байланыс жасайды. Мұндай топтарға қатыспай, жеке тәжірибеші ретінде әрекет ететін діннің басқа да жақтастары бар, мұндай адамдар әлеуметтік желілер арқылы басқа тәжірибешілермен байланыста болады. 2015 жылғы сауалнама көрсеткендей, көптеген пұтқа табынушылар өздерін жеке тәжірибешілер деп санайды, бірақ Солтүстік Еуропа бұл ережеден тыс; мұнда көптеген пұтқа табынушылар топтарға қатысқандарын хабарлады. Діни қызметкерлер көбінесе godhi деп, ал діни қызметкерлер gydhja деп аталады, бұл ескі норвеж терминдері «құдай адам» және «құдай әйел» деген мағынаны білдіреді, ал көпше түрі gothar болып табылады. Бұл адамдар сирек тәжірибешілер мен құдайлар арасында делдал ретінде қарастырылады, олардың рөлі топтық рәсімдерді жеңілдету және басқару, сондай-ақ діннің дәстүрлері мен тарихын білу болып табылады. Көптеген туыстар діни қызметкерлік лауазымын кез келген адам атқара алады деп санайды, мүшелер ұйымдастырушылық міндеттерді бөлісіп, рәсімдерді кезекпен жүргізеді. Басқа топтарда діни қызметкер ретінде танылу үшін адам аккредиттелген пұтқа табынушылар ұйымынан ресми куәлік алуы керек деп есептеледі. Кейбір топтарда, әсіресе 20 ғасырдың басында құпия қоғам ретінде жұмыс істегендерде, діни қызметкерлік масондыққа ұқсас, жоғарылау дәрежесінің бастамашылық жүйесіне негізделген. Пұтқа табынушылардың рәсімдері көбінесе қоғамдық емес орындарда, әсіресе тәжірибешінің үйінде өтеді. Басқа жағдайларда, пұтқа табыну орындары арнайы мақсат үшін сатып алынған жер учаскелерінде құрылған; олар hörg, яғни ағаштардың тобы сияқты табиғатта киеленген орынды немесе hof, яғни ағаштан жасалған ғибадатхананы білдіре алады. Пұтқа табынушылар әлемнің әртүрлі бөліктерінде hofs салуға әртүрлі әрекеттер жасады. 2014 жылы Исландияның Скагафьёрдур аймағындағы Эфри-Ас қаласында Ásaheimur ғибадатханасы ашылды, ал 2014 жылы британдық пұтқа табынушылар тобы, Odinist Fellowship деп аталатын ғибадатхананы Ноттингемширдегі Ньюарк қаласындағы 16 ғасырлық шіркеуде ашты. Пұтқа табынушылар археологиялық орындарды да ғибадат орындары ретінде пайдаланады. Мысалы, британдық тәжірибешілер Дербиширдегі Тоғыз ханымның тас шеңберінен, Уорвикширдегі Роллрайт тастарынан және Кенттегі Ақ жылқы тасынан рәсімдер үшін жиналды. Швециялық пұтқа табынушылар да Гамла-Упсалада, ал исландиялық тәжірибешілер Тингвеллирде кездесті. Пұтқа табынушылардың топтары өмірлік кезеңдерді белгілеу, маусымдық мерекелерді сақтау, серт беру, белгілі бір құдайға арналған рәсімдер және қажеттілік рәсімдері үшін рәсімдерге жиналады. Бұл рәсімдер сондай-ақ жақтастарды пұтқа табынушылар ретінде анықтайтын жеке іс-әрекеттер ретінде де қызмет етеді. Стримиска Исландияда пұтқа табынушылардың рәсімдері христиан дінін қабылдағанға дейінгі исландиялықтардың рәсімдерін қайта құру немесе құрметтеу үшін әдейі жасалғанын, бірақ бұл рәсімдерде жаңашылдыққа орын бар екенін, қазіргі тәжірибешілердің талғамы мен қажеттіліктеріне сәйкес өзгере алатынын атап өтті. Рәсімдерге жиналудан басқа, көптеген пұтқа табынушылардың туыстары ортағасырлық мәтіндерді оқып, христиан дініне қатысты талқылаулар өткізеді; АҚШ-тың пұтқа табынушылары арасында өздерінің дінін «үй тапсырмасы бар дін» деп атау жиі кездеседі. Діни рәсімдер кезінде көптеген жақтастар темір дәуірінде және орта ғасырдың басында Солтүстік Еуропада киінген киімдерді, кейде «гарб» деп аталатын киімдерді киеді. Олар сондай-ақ өздерінің діни сенімдерін көрсететін белгілерді де жиі киеді. Пұтқа табынушылар арасында ең көп қолданылатын белгі - Mjölnir немесе Тордың балғасы, ол медальон ретінде тағылады, пұтқа табынушылар өнерінде бейнеленеді және рәсімдерде қол жесті ретінде қолданылады. Ол кейде Торға деген ерекше жақындықты білдіру үшін қолданылады, бірақ көбінесе діннің тұрақтылығы мен өмірлік күшін көрсететін пұтқа табынушылықтың жалпы символы ретінде қолданылады. Басқа бір жиі қолданылатын пұтқа табынушылар символы - валкнут, ол құдай Один немесе Воденді бейнелейді. Тәжірибешілер сондай-ақ өздерінің заттарын және кейде өздерін, татуировкалар түрінде руналармен безендіреді, бұл орта ғасырлық герман тілдерінде қолданылған әліпби.

Блот және Сумбел

Жалған діндер үшін ең маңызды діни рәсім – блот деп аталады, ол құдайларға құрбандықтар ұсынатын рәсімді құрайды. Блот әдетте ашық ауада өткізіледі және әдетте ыдысқа салынған медтен тұрады. Діни қызметкер әдетте жасыл жеміс ағашының бұтағын немесе бұтағын құдайлардың мүсіндеріне де, жиналған қатысушыларға да мед шашып, олардан көмек сұрап жалбарынады. Бұл рәсім сценарий бойынша немесе көбінесе импровизацияланып жасалуы мүмкін. Соңында, мед құйылған ыдысты отқа немесе жерге құйып, құдайларға соңғы құрбандық ретінде ұсынады. Кейде, одан кейін қауымдық тамақ ұйымдастырылады; кейбір топтар мұны рәсімнің бір бөлігі ретінде қарастырады. Басқа жағдайларда, блот қарапайым және аз дәстүрлі болады; мұндай жағдайда, ол дін өкілінің кейбір тағамдарды, кейде тіпті сөзсіз, құдайларға немесе рухтарға бөліп қоюынан тұрады. Кейбір жалған діндерді ұстанатындар мұндай рәсімдерді күнделікті орындайды, ал басқалары үшін бұл сирек кездесетін шара. Құдайларды құрметтеуден басқа, қауымдық блоттар топтық байланысты нығайтуға да себін тигізеді. Темір дәуірінде және орта ғасырдың басында Солтүстік Еуропада блот термині кейде құдайларға алғыс айту және олардың құрметін алу үшін жасалған мал құрбандығына қолданылған. Мұндай құрбандықтар көбінесе қазіргі заманғы дін өкілдері үшін қиынға түседі немесе мүлдем қабылданбайды, себебі жануарларды сою дағдылары кеңінен таралмаған, ал батыс елдерінде жануарларды сою үкімет тарапынан реттеледі. Мысалы, Исландиялық "Асатруарфелиг" тобы жануарларды құрбандыққа шалудан түбірлі бас тартады. 2007 жылы Стримиска АҚШ-тағы "шағын, бірақ өсіп келе жатқан" топтың блоттың бір бөлігі ретінде жануарларды құрбандыққа шала бастағанын атап өтті. Мұндай дін өкілдері сойылған малды құдайларға сый ретінде қарастырады, кейде оны құдайларға хабар жеткізетін "саяхатшы" деп те атайды. Мұндай құрбандықтарды ұсынатын топтар әдетте Heimskringla-да сипатталған рәсімді орындайды: құрбандыққа шалынатын малдың тамыры өткір пышақпен кесіледі, ал қан ыдысқа жиналады, содан кейін рәсімге қатысушылар мен құдайлардың мүсіндеріне шашылады. Бұл мақсатқа құс сияқты үй жануарлары, сондай-ақ қой және шошқа сияқты ірі жануарлар қолданылады, содан кейін ет рәсімге қатысқандар тарапынан желінеді. Кейбір дін өкілдері бұл рәсімге өзгерістер енгізді: Стримиска екі американдық жалған дін өкілін атап өтті, олар жануардың тамыры дұрыс кесілмеген және ол азаптап өліп жатқан блотты көргеннен кейін, жануарды басынан оқтап өлтіруге шешім қабылдады; олар мұндай әрекеттер құдайларды ренжітеді және құрбандық жасағандарға зиян келтіреді деп ойлады. Жалған діндердегі тағы бір кең таралған рәсім – сумбель, сонымен қатар симбель деп те жазылады, бұл құдайларға тост айтумен байланысты ырымдық ішімдік рәсім. Сумбель көбінесе блоттан кейін өткізіледі. АҚШ-та сумбель әдетте медпен толтырылған ішу мүйізін қамтиды және жиналған қатысушылар арасында айналып өтеді, олар одан тікелей ішеді немесе өз ыдыстарына құйып ішеді. Бұл процесте тосттар айтылады, сондай-ақ құдайларға, батырларға және ата-бабаларға ауызша құрмет көрсетіледі. Содан кейін анттар мен мақтанулар (болашақтағы әрекеттер туралы уәделер) айтылуы мүмкін, екеуі де сумбель рәсімінің қасиетті контекстіне байланысты сөйлеушілер үшін міндетті болып саналады. Снук айтуынша, сумбель – бұл «саясат жүргізу, әлеуметтену, бейбітшілік пен достық байланыстарын нығайту және жаңа қарым-қатынастар құру ойыны». Этнографиялық зерттеулер барысында Пицца 2006 жылы Миннесота штатында өткен сумбель мысалын байқады, онда жалған дін өкілдерінен балалар да қатысты. Мед орнына ішу мүйізі алма суымен толтырылды, ал тост айту алма ағашын бейнелейтін постерге алма суретін жабыстырумен бірге жүрді, бұл суреттер Идуннның ағашын символдайтын.

Сейдер мен галдр

Кейде Heathenry-де кездесетін діни практикалардың бірі – сейдр, ол «осылай аталған шамандық транс ритуалдық кешен» ретінде сипатталған, бірақ сейдрді сипаттау үшін «шамандық» терминінің қолданылуы дұрыс па деген мәселе даулы. Қазіргі заманғы сейдр 1990-шы жылдары кең таралған неошамандық қозғалыстан пайда болды, ал кейбір практиктер алдымен басқа діндердегі, мысалы, Умбандадағы транс күйін қолдануды зерттеді. Оның ең танымал түрі – биік орындық немесе оракулдық сейдр, ол Гудридрдің «Эрик сагасындағы» айтуынша негізделген. Мұндай практикалар топтар арасында әртүрлі болғанымен, оракулдық сейдр әдетте сейдр жұмысшысын биік орындыққа отыртып, құдайлар мен рухтарды шақыру үшін әндер мен мақтамдар оқылады. Содан кейін барабан соғылып, практик сананың өзгерген күйіне енгізіледі, ол медитациялық саяхатқа шығып, әлем ағашы арқылы Хель әлеміне барады. Жиналған көрермендер сейдр жұмысшысіне сұрақтар қояды, ал ол өз трансынан алған ақпаратқа сүйене отырып жауап береді. Кейбір сейдр практиктері осы практиканың бөлігі ретінде этногендік заттарды қолданады, ал басқалары кез келген сананы өзгертетін препараттарды қолдануға қарсы. Барлық Heathen-дар сейдрді қолданбайды; оның жыныстық және гендерлік мәселелердегі беймәлімдігімен, сондай-ақ Один мен Локи құдайларының сенімсіз әсте сахалық бейнесімен байланысы бар болғандықтан, Heathen қозғалысының оң жақ қанатының көпшілігі оны жақтырмайды. Гетеросексуалды ерлердің де сейдрмен айналысатындары болғанымен, ол көбінесе әйелдермен және гомосексуалды ерлермен байланысты, және 2015 жылы Heathen-дар арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, әйелдердің осымен айналысу ықтималдығы ерлерге қарағанда жоғары. Troth мүшесінің бірі – Эдред Торссон, садо-мазохистік әдістерді қолданатын, жыныстық сиқырды қамтитын сейдр түрлерін жасады, бұл қоғамда дау тудырды. Кейбір Heathen-дардың сейдрге деген наразылығының бір бөлігі – сейдр жұмысшысінің шын мәнінде құдайдан хабар алғанын анықтауға қоғамда критерийлердің болмауы және оның кейбір практиктердің өз беделін арттыру үшін ғана пайдалануы мүмкін деген қорқыныш. Галдр – Heathen-дардың тағы бір практикасы, ол ән айтумен немесе мақтам оқумен байланысты. Галдр рәсімінің бір бөлігі ретінде руналар немесе руналық өлеңдер де қауымдық көңіл-күйді қалыптастыру және қатысушыларға сананың өзгерген күйіне енуге және құдайлармен байланыс орнатуға мүмкіндік беру үшін оқылуы мүмкін. Қазіргі заманғы кейбір галдр әндері мен мақтамдары англосаксондық халық сиқырының, мысалы, Æcerbot және Тоғыз шөп сиқырының ықпалында. Бұл өлеңдер бастапқыда христиандық контексте жазылған, бірақ практиктер олардың христиандық дінге дейінгі шамандық діннің тақырыптарын бейнелейтініне сеніп, оларды қазіргі қолдану үшін қайтадан «Heathenize» етеді. Кейбір Heathen-дар руналарды қолдана отырып, күрәбастықпен айналысады; осыған сәйкес, руналық белгілері бар заттар қаптан немесе жинақтан тартылып, оқылады. Кейбір жағдайларда әртүрлі руналар әртүрлі құдайлармен, тоғыз әлемнің бірімен немесе өмірдің әртүрлі аспектілерімен байланысты. Heathen-дар үшін жалпы германдық Футарк руналық әліпби ретінде қолданылады, бірақ кейбір практиктер оның орнына англосаксондық Футоркты немесе жас Футаркты қабылдайды. Кейбір басқа діндердегілер де руналарды күрәбастық мақсаттарда қолданады, бұл тақырыптағы кітаптар Жаңа дәуір кітап дүкендерінде кең таралған. Кейбір Heathen-дар сиқырмен айналысады, бірақ бұл Heathen-ның ішкі бөлігі ретінде қарастырылмайды, өйткені ол темір дәуіріндегі және ерте ортағасырлық германдық Еуропадағы христиандық рәсімдердің жалпы ерекшелігі емес еді.

Фестивальдар

Әр түрлі діндарлар әр түрлі мерекелерді өздерінің мәдени және діни бағытына қарай атап өтеді. Ең көп таралған бутпарастық мерекелер – Қысқы түндер, Юле және Сигрблот, олардың барлығы оның «Хеймскрингла» еңбегінде тізімделген және сондықтан ежелгі тамырға ие. Біріншісі Солтүстік Еуропада қыс мезгілінің басталуын, екіншісі – қыс ортасын, ал үшіншісі – жаздың басталуын білдіреді. Жыл бойы бутпарастық дәстүрде басқа да мерекелер аталып өтіледі. Оларға көбінесе Солтүстік Еуропаның христиандануына қарсы күрескен немесе жаңа жерлерге әскерлер мен қоныс аударушыларды бастап келген тұлғаларды еске алу күндері жатады. Кейбір бутпарастар белгілі бір құдайға арналған мерекелер өткізеді. Ал кейбір бутпарастар «Жыл шеңбері» деп аталатын дәстүрдегі сегіз мерекені тойлайды, бұл дәстүрді виккандықтармен және басқа да бірнеше қазіргі заманғы жазықшылдармен бөліседі. Тағы бір топ алты бұрышты «Жыл шеңберімен» бейнеленген осындай мерекелердің тек алтауын ғана тойлайды. Мұндай мерекелерді қолдануды басқалар сынға алады, олар бұл жүйенің 20 ғасырдың ортасында пайда болғанын және христиандыққа дейінгі германдықтардың алғашқы діни мерекелерімен байланысы жоқ екенін айтады. Бутпарастық мерекелер жыл сайын бір күні өткізілуі мүмкін, бірақ көбінесе бутпарастар қауымдастықтары оларды жұма күні жұмыс істейтіндердің қатысуына мүмкіндік беру үшін ең жақын демалыс күніне ауыстырып өткізеді. Осындай рәсімдер кезінде бутпарастар құдайларды құрметтеу үшін өлеңдер оқиды, олар көбінесе ежелгі скандинав немесе ежелгі ағылшын тілінде жазылған ерте ортағасырлық өлеңдерге негізделген немесе олардан үлгі алған болады. Сондай-ақ, әдетте мед немесе сыра ішіліп, құдайларға құрбандықтар шалынады, ал от, маштар немесе шамдар жағылады. «Ишкі кеңес» деп аталатын аймақтық бутпарастар жиналыстары да өткізіледі. Онда діни рәсімдер орындалып, сонымен қатар семинарлар, сауда орындары, тойлар мен жарыс ойындары ұйымдастырылады. АҚШ-та «Алтинг» және «Тротмут» деп аталатын екі ұлттық жиын өтеді.

Растық мәселелер

Раса мәселесі, әсіресе АҚШ-та, дінсіздер арасында жік салудың басты себебі болып табылады. Қауымдастықтағы бір көзқарас бойынша, нәсіл – биологиялық мұрагерлік мәселесі, ал қарсы тұрған позиция бойынша, нәсіл – мәдени мұраға негізделген әлеуметтік құрылым. АҚШ-тағы дінсіздер арасындағы пікірсайыстарда бұл көзқарастар тиісінше халықтық және универсалистік ұстанымдар деп аталады. Каплан бұл екі топты «расистік» және «расистік емес» лагерлер деп атады, олар жиі қақтығысады. Универсалистік және халықтық бөлініс басқа елдерге де тарады, бірақ этникалық жағынан біртекті Исландияда оның әсері азырақ болды. 2015 жылғы сауалнама көрсеткендей, дінсіздердің көп бөлігі универсалистік идеяларды қолдайды, халықтық идеяларды емес. Осы екіұшты бөлініске қарамастан, Гарделл АҚШ-тағы дінсіздерді нәсілге қатысты ұстанымдарына сәйкес үш топқа бөледі: дін мен нәсілдік бірегейлік арасындағы байланысты жоққа шығаратын «расизмге қарсы» топ, оны басқа нәсілдік топтардың мүшелері ұстанбауы керек арий нәсілінің табиғи діні деп санайтын «радикалды расистік» топ және діннің солтүстік Еуропадағы тамырларын және солтүстік еуропалық мұрасымен байланысын мойындайтын «этникалық» топ. Діни зерттеулер ғалымы Стефани фон Шнурбейн Гарделлдің үш топқа бөлуін қабылдады, бірақ топтарды тиісінше «расистік», «растық діни» және «этнистік» топтар деп атады. Универсалистік, расизмге қарсы көзқарасты жақтаушылар германдық Еуропаның құдайлары этникалық тегіне қарамастан, кез келген адамды табынуға шақыра алады деп санайды. Бұл топ нәсілге халықтық мән беруді қабылдамайды, себебі олар мұның қасақана болмаса да, солтүстік еуропалық емес шыққандарға қатысты нәсілшіл көзқарастарға әкелуі мүмкін деп санайды. Степан Гранди сияқты универсалистік жақтаушылар ежелгі солтүстік еуропалықтардың басқа этникалық топтардың мүшелерімен некелесіп, балалары болғанын, ал скандинав мифологиясында Эсирлердің Ванирлермен, Йотунмен және адамдармен де солай істегенін атап өтті, осылайша бұл фактілерді нәсілшіл көзқарасты сынау үшін пайдаланды. Универсалистер еуропалық ата-бабалары жоқ дінсіздерді де құптайды; мысалы, АҚШ-тағы «Трот» ұйымында еврей және афроамерикандық мүшелер бар, ал оның көптеген ақ нәсілді мүшелерінің жұбайлары әртүрлі нәсілдік топтардан. Кейде дінсіздікті жергілікті дін ретінде қарастырса да, осы көзқарасты жақтаушылар дінсіздіктің белгілі бір нәсілге емес, Солтүстік Еуропа жеріне тән екенін айтады. Универсалистік діндарлар кейбір журналистердің дінсіздікті өзінен-өзі нәсілшіл қозғалыс ретінде бейнелеуіне наразылық білдіреді және өздерінің онлайн-платформаларын пайдаланып, оңшыл саясатқа қарсылығын көрсетеді. Халықтық ұстанымдарды жақтаушылар дінсіздікті биологиялық жағынан ерекше нәсілдің жергілікті діні деп санайды, ол «ақ», «норд» немесе «арий» деп түсіндіріледі. Кейбір жақтаушылар мұны діннің осы нәсілдің ұжымдық санасыздығымен тығыз байланысты екенін айту арқылы түсіндіреді, ал көрнекті американдық дінсіз Стивен МакНаллен бұл тұжырымдаманы «метагенетика» деп атады. МакНаллен және дінсіздіктің «этникалық» фракциясындағы көптеген адамдар өздерінің нәсілшіл екенін жоққа шығарады, бірақ Гарделл олардың көзқарастары сөздің белгілі бір анықтамасы бойынша нәсілшіл деп есептеледі деп атап өтті. Гарделл көптеген «этникалық» дінсіздерді этникалық ұлтшылдар деп санайды, ал көптеген халықтық жақтаушылар қазіргі Еуропадағы көпмәдениеттілікті және әртүрлі нәсілдердің араласуын мақұлдамай, нәсілдік сепаратизмді жақтайды. Бұл топтың сөзінде «ата-бабалар» және «ата-жұрт» туралы көп айтылады, бұл ұғымдар өте тұманды болуы мүмкін. Этноцентристік дінсіздер өздерінің универсалистік әріптестерін қатты сынға алады, көбінесе соңғылары Жаңа дәуір әдебиеті мен саяси дұрыстыққа адасқан деп мәлімдейді. «Этникалық» халықтық ұстанымды қабылдағандар универсалистік және этноцентристік топтар тарапынан сынға ұшырайды, біріншісі «этникалық» дінсіздікті расизмнің жасырын формасы деп санайды, ал екіншісі оның жақтастарын ақ нәсілдік билікті толық қабылдамағаны үшін нәсілдік сатқын деп есептейді. Кейбір халықтық дінсіздер ақ нәсілшіл және ашық расистер, олар Одинизм, Вотанизм және Воденизм терминдерін қолдаған «радикалды расистік» фракцияны құрайды. Капланның айтуынша, бұл адамдар қазіргі паганизмнің «ең алыс шегінде» тұрады. Бұл формадағы дінсіздік пен Ұлттық социализм (нацизм) арасындағы шекара «өте жұқа», оның жақтастары Адольф Гитлерге және нацистік Германияға құрмет көрсеткен, ал Эзотерикалық нацизмнен әсер алған. Христиан дінін еврейлердің туындысы деп есептеп, олар ақ нәсілдің еврейлердің әлемдік қастандығының салдарынан құрып кету қаупінде екеніне сенеді. 1980 жылдардағы АҚШ-тағы әрекет еткен «The Order» атты ақ нәсілшіл әскери ұйымның ішкі шеңберіндегі көптеген адамдар өздерін Одинистер деп атады, ал әртүрлі расистік дінсіздер «The Order» мүшесі Дэвид Лейн жасаған «Он төрт сөз» лозунгін қолдады. «Nine Angles Order» және «Black Order» сияқты кейбір ақ нәсілшіл ұйымдар дінсіздіктің элементтерін сатанизммен біріктіреді, бірақ басқа расистік дінсіздер, мысалы, Wotansvolk-тың Рон МакВан, осы екі әртүрлі діннің интеграциясын жоққа шығарады.

Романтизм және Вёлькиштің алдыңғылары

18 және 19 ғасырлардың соңында неміс романтизмі неміс Еуропасының христиандыққа дейінгі сенімдеріне көбірек назар аударды, түрлі романтик зиялылары осы ежелгі діндердің христиандықтан гөрі "табиғи, органикалық және жақсырақ" екенін айтты. Мұндай көзқарасты Иоганн Готфрид Гердер, Якоб Гримм және Вильгельм Гримм сияқты романтиктердің зерттеулері күшейтті. Бұл даму ұлтшылдық пен "халық" (Volk) идеясымен бірге жүріп, неміс тілді Еуропада Völkisch қозғалысының құрылуына себеп болды. Николас Гудрик Кларк тарихшы Феликс Данды 1877 жылғы танымал романы "Риммен күрес" ("Ein Kampf un Rom") арқылы осы құбылыстың алғашқы бастамашыларының бірі деп есептейді. Христиан дінінің еврейлік тамырларын сынаған германист Эрнст Вахлер 1900 жылы ежелгі неміс дінін жаңғыртуға шақыратын памфлет жариялады. Людвиг Фахренкрог сияқты басқа жазушылар оның шақыруын қолдады, нәтижесінде 1911 жылы "Тұлға мәдениетінің лигасы" (Bund für Persönlichkeitskultur) және Немец ордені, ал 1912 жылы "Неміс діни қауымдастығы" (Deutsche Religionsgemeinschaft) құрылды. Ариософия деп аталатын оккульттік Völkisch қозғалысында Heathenry-нің тағы бір дамуы пайда болды. Осы Völkisch arioophists-терінің бірі – австриялық оккультист Guido фон Лист, ол "Wotanism" деп аталатын дінді құрды, оның ішкі ядросы "Armanism" деп аталды. Листтің Вотанизмі Эддаларға негізделген, бірақ уақыт өте келе Теософиялық қоғамның ілімдеріне көбірек әсер етті. Листтің идеяларын Германияда танымал оңшылдар таратып, оның идеяларына сенушілер 1912 жылы Лейпцигте Рейхшаммербунды құрушылардың қатарында болды, сондай-ақ Germanenorden-де маңызды лауазымдарды атқарған адамдар да бар еді. Рудольф фон Себоттендорф құрған Туле қоғамы Germanenorden-нен дамыды және скандинав мифологиясын Теософиялық тұрғыдан түсіндірді. 1933 жылы түрлі топтарды біріктіруді көздеген діни зерттеулер ғалымы Якоб Вильгельм Хауэр эклектикалық "Неміс сенім қозғалысын" (Deutsche Glaubensbewegung) құрды. Нацистік кезеңде белсенді болғанымен, оның "Неміс дінінің" нацистік Германияның ресми діні болып жарияланады деген үміті орындалмады. Heathen қозғалысы 1920-ші жылдардағы өркендеу кезінде бірнеше мың ғана жақтасы болған болуы мүмкін, бірақ ол көптеген орта тап зиялыларының, соның ішінде журналистердің, суретшілердің, иллюстраторлардың, ғалымдардың және мұғалімдердің адалдығын қамтамасыз етіп, неміс қоғамына кеңінен әсер етті. Völkisch оккультистер – Лист сияқты пагандық және Йорг Ланц фон Либенфелс сияқты христиандар – "нацистік дәуірдің көңіл-күйіне маңызды үлес қосты". Нацистік партия басшылығына тікелей әсер еткендердің саны аз болды, бірақ бір ерекше жағдай болды: Карл Мария Вилигут SS басшысы Генрих Гиммлердің досы және маңызды әсері болды. Вилигут ежелгі неміс қоғамының ата-бабалық есі туралы айтты, "Вотанизмнің" басқа ежелгі дінмен, "Ирминшафтетпен" қақтығыста екенін мәлімдеді, ол кейінірек Исаға айналған мессиялық германдық тұлға Krist-ке арналған. Көптеген Heathen топтары нацистік кезеңде тарады және олар тек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана Батыс Германияда дін бостандығы қайта орнатылғаннан кейін қайта құрыла алды. Нацистік Германия жеңілгеннен кейін Völkisch идеялары мен топтарына байланысты әлеуметтік жағдай нашарлады, сонымен қатар христиандыққа дейінгі германдық қоғамдардың мифологиясы нацистік әкімшілік тарапынан қолданылуы салдарынан бұзылған деген жалпы түсінік болды, бұл көзқарас 21-ғасырға дейін сақталды. Völkisch қозғалысы 1930 жылдары Норвегияда да көрініс берді, мысалы, "Рагнарк шеңбері" және Ханс С. Якобсеннің "Ragnarok" журналы сияқты топтардың айналасында. Бұл ортаға қатысқан көрнекті тұлғалар – жазушы Пер Иммерслунд және композитор Гирр Твейт болды, бірақ ол соғыстан кейінгі Норвегияда мұрагер қалдырмады. Австралиялық Александр Руд Миллс "Одинизмнің" бір түрін әзірледі, ол 1930 жылы "Одинисттік дін" атты еңбегін жариялап, Одиннің Англо-Кітай шіркеуін құрды. Саяси тұрғыдан нәсілшіл болған Миллс Одинизмді "британдық нәсілге" арналған дін деп қарастырды және оны еврей-христиан дінімен ғаламдық шайқаста деп есептеді. Ариософияның "өзінің ерекше қоспасын" құрастырған Миллс фон Листтің жазбаларына қатты әсер етті. Heathenry-нің кейбір тамырларын 20-ғасырдың басындағы "табиғатқа оралу" қозғалысына дейін де табуға болады, мысалы, Киббо Кифт және Вудкрафт рыцарлық орденіне дейін.

Қазіргі заманғы дамуы

1970 жылдардың басында Ұлыбританияда, АҚШ-та, Канадада, Австралияда және Исландияда бір-бірінен тәуелсіз Heathen ұйымдары пайда болды. Бұл, бір жағынан, 1960 және 1970 жылдары қазіргі заманғы жалған діндер қозғалысының кеңінен өсуіне, сондай-ақ New Age ортасының дамуына байланысты болды, бұл екеуі де христиан дінінен бұрынғы сенім жүйелерін қайта жаңғыртуға бағытталған жаңа діни қозғалыстарды құруға ықпал етті. 1990-2000 жылдары басқа да Heathen топтары пайда болды, олардың көбі ашық саяси күн тәртібінен алыстап, 1960 және 1970 жылдардағы ата-бабаларына қарағанда тарихи шынайылыққа көбірек мән берді. Heathenry 1960 жылдары АҚШ-та пайда болды. 1969 жылы Даниялық Else Christensen Флорида штатындағы үйінде Odinist Fellowship қауымдастығын құрды. Mills-тің жазбаларынан қатты әсер алған ол теологиялық емес, оңшыл және нәсілшіл идеяларға көбірек көңіл бөлетін "The Odinist" журналын шығара бастады. Stephen McNallen алғаш рет 1970 жылдардың басында Viking Brotherhood бауырластығын құрды, 1976 жылы Asatru Free Assembly ассамблеясын құрғанға дейін, ол 1986 жылы McNallen-нің топтағы нео-нацистерді жоққа шығарғаннан кейін кең таралған саяси келіспеушіліктер кезінде бөлініп кетті. 1990 жылдары McNallen Калифорнияда штаб-пәтері бар этникалық бағытталған Heathen тобы Asatru Folk Assembly (AFA) ұйымын құрды. Бұл арада Valgard Murray және оның Аризонадағы туыстары 1980 жылдардың соңында Ásatrú Alliance (AA) альянсын құрды, ол AFA-ның нәсілге қатысты көзқарасын бөлісті және Vor Tru хабарламасын жариялады. 1987 жылы Stephen Flowers пен James Chisholm Техаста тіркелген The Troth ұйымын құрды. Бұл ұйым көпшілікке ортақ, нәсілге қарсы көзқараспен көп ұзамай халықаралық ұйымға айналды. Исландияда христиан діндеріне дейінгі сенімдер жүйесі XX ғасырға дейін елдің мәдени мұрасына әсер етті. 1972 жылы фермер Sveinbjörn Beinteinsson Ásatrúarfélagið тобын құрды, оның бастапқыда 12 мүшесі болды. Beinteinsson 1993 жылы қайтыс болғанға дейін Allsherjargodi (бас діни қызметкер) болып қызмет етті, содан кейін оны Jormundur Ingi Hansen алмастырды. Топтың көлемі ұлғайып, Hansen-нің басшылығы жікке бөлінді, қозғалыстың бірлігін сақтау үшін ол орнынан түсіп, 2003 жылы Hilmar Örn Hilmarssonмен алмастырылды. Ол кезде Ásatrúarfélagið 777 мүшесін жинақтады және исланд қоғамында көрнекті рөл атқарды. Англияда 1972 жылы John Yeowell Одиндік ырым-жырымдарды қалпына келтіру жөніндегі британдық комитетті құрды. 1992 жылы Mark Mirabello Odin Brotherhood кітабын жариялады, онда ол одинаистердің құпия қоғамының бар екендігі туралы жазды; көптеген британдық Heathen-дер оның бар екендігіне күмән келтіреді. Швецияда алғашқы Heathen топтары 1970 жылдары пайда болды; алғашқы мысалдарға 1975 жылы құрылған Breidablikk Gildet (Брейдаблiк гильдиясы) және 1987 жылы құрылған Telge Fylking кіреді, соңғысы діннің нәсілдік емес түсіндіруіне баса назар аударғандықтан, бұрынғыдан бөлініп кетті. 1994 жылы Sveriges Asatrosamfund (Швед Ассамблеясы) құрылды, ол елдегі ең ірі Heathen ұйымына айналды. Норвегияның алғашқы Heathen тобы, Blindern Åsatrulag, 1980 жылдардың ортасында Осло университетінде студенттік топ ретінде құрылды, ал үлкенірек Åsatrufellesskapet Bifrost 1996 жылы құрылды; бұл топта жіктелгеннен кейін, Foreningen Forn Sed, қазір Forn Sed Norge 1998 жылы құрылды. Данияда 1986 жылы Копенгагеннің маңында шағын топ құрылды, алайда кең ауқымды Heathen қозғалысы 1990 жылдарға дейін пайда болмады, ол кезде өзін Forn Siðr деп атаған топ пайда болды. Германияда өз діндерінің фолкистік және оңшыл өткенін ашық түрде қабылдамаған әртүрлі топтар құрылды, әсіресе 1994 жылы Rabenclan (Карауан кланы) және 2005 жылы Nornirs Ætt (Норнның туысы) құрылды. Бірнеше шетелдік Heathen ұйымдары да неміс Heathen сахнасында өз орнын тапты; 1994 жылы Odinic Rite Deutschland (Одиндік Ритус Германия) құрылды, бірақ кейіннен ол өз тәуелсіздігін жариялады және Verein für germanisches Heidentum (VfgH; Германдық Heathen қоғамы) болды, ал The Troth сонымен қатар 2000 жылы өз тәуелсіздігін жариялаған Eldaring деп аталатын неміс тобы құрылды. Чехиядағы алғашқы ұйымдасқан Heathen топтары 1990 жылдардың соңында пайда болды. 2000 жылдан 2008 жылға дейін дінге пангермандық көзқараспен қараған Чехиялық Heathen тобы Biohaemum-дан Heathen Hearts деген атпен белсенді болды. 1990 жылдардан бастап black metal формаларында Heathen-дық әсерлер байқалды, онда әндер мен тақырыптар көбінесе христиандыққа дейінгі "Солтүстік өткенге" деген сағынышты білдірді; бұқаралық ақпарат құралдары әдетте бұл музыка жанрын шайтандықпен байланыстырды. 1990 жылдардың басында Солтүстік Еуропадағы экстремалды металл сахнасының фрагментациясынан пайда болған Pagan metal жанры Солтүстік Еуропалық Heathen сахнасында маңызды рөл атқарды. Viking metal-мен айналысқан көптеген музыканттар сонымен қатар Heathen-дар болды, көптеген металл топтары Odin және Thor сияқты скандинавиялық мифологиялық тұлғалардың бейнесіндегі батырлық еркектікті қабылдады. Heathen тақырыптары neofolk жанрында да пайда болды. 1990 жылдардың ортасынан бастап Интернет әртүрлі елдерде Heathen-ды таратуға үлкен көмек көрсетті. Сол онжылдық АҚШ түрме жүйесінде түрмеге қамалғандар арасында нәсілшіл Heathen-ның күшті өсуін де көрді, бұл әртүрлі Heathen топтары құрған көмек бағдарламаларының нәтижесінде болды, бұл жоба 1980 жылдары басталған. Осы кезеңде көптеген Heathen топтары Шығыс Еуропадағы этникалық бағытталған жалған діндер топтарымен, мысалы, литвалық Romuva-мен де көбірек байланыс жасады және көптегендері 1998 жылы құрылған Ethnic Religions World Congress-ке қосылды.

Демография

Heathenry ұстанушылары Еуропа, Солтүстік Америка және Австралияда кездеседі, ал Латын Америкасында да жаңа қауымдар құрылған. Олар көбінесе германдық мәдени мұрасы бар аймақтарда табалады, бірақ басқа бірнеше аймақтарда да кездеседі. 2007 жылы дінтанушы ғалым Грэм Харви әлемдегі Heathen-дердің нақты санын анықтау мүмкін емес екенін мәлімдеді. 2013 жылғы өздігінен жүргізілген санақта 98 елде 16 700 мүше тіркелді, олардың көп бөлігі АҚШ-та тұрады. 2016 жылы Шнурбейн әлемде 20 000-нан астам Heathen жоқ деп болжады. Шнурбейн көптеген Heathen топтарының құрамында 60-70% ер адамдар бар екенін, бірақ кейбір ерекшеліктер бар екенін атап өтті. Социологиялық зерттеулерінің нәтижесінде Джошуа Маркус Крэгл дінде ер адамдардың әйелдерден көп екенін растады, бірақ солтүстік және батыс Еуропадағы арақатынас басқа аймақтарға қарағанда тең екенін байқады. Сондай-ақ ол Heathen қауымдастығында трансгендер адамдардың үлесі 2% құрайтынын, бұл жалпы халықтан жоғары көрсеткіш екенін анықтады. Крэглдің зерттеулері Heathen-дердің арасында ЛГБТ өкілдерінің үлесі (21%) жалпы қоғамнан көп екенін көрсетті, бірақ бұл көрсеткіш қазіргі заманғы жаңа пұтқа табынушылықтың басқа түрлерінен төмен екенін атап өтті. Крэгл сонымен қатар Латын Америкасынан басқа барлық аймақтарда Heathen-дердің көпшілігі орта жастағы адамдар екенін және олардың көпшілігі еуропалық текті екенін анықтады. Көптеген Heathen-дер бала кезіндегі неміс халық ертегілеріне немесе норвегиялық мифтерге деген қызығушылықтарының оларды Heathen-ге қызығушылық танытуға әкелгенін айтады, ал кейбіреулері олардың бұл дінмен танысуын халықтық мәдениеттегі норвегиялық діннің бейнелеріне байланыстырады. Ал басқалары түстер арқылы аян алу арқылы, құдайлардың жібергені деп түсіндіріп, дінге келді. Басқа діндердегідей, Heathen-ге жаңадан келген көптеген адамдар "үйге оралған" сезімін сезінеді, бірақ Калико мұндай әңгімелер АҚШ-тағы Heathen-дер үшін тән емес деп санайды. Пицца өзінің Американың орталық батысындағы Heathen қауымы арасындағы зерттеулерінің нәтижесінде көптеген еуроамерикалық жақтастардың қозғалысқа қосылуына "тарихи еуропалық мәдениеттерде тамыр табу" және "рухани байланыс пен қауымдастыққа деген нақты қажеттілікті" қанағаттандыру ниеті себеп болғанын айтты. 2015 жылғы Крэглдің сауалнамасы Heathen-дердің 45%-ы христиан дінінде тәрбиеленгенін көрсетті, ал 21%-ы бұрын ешқандай дінге жатпаған немесе атеист немесе агностик болған. Жақтастар көбінесе христиан діні басым қоғамдарда өмір сүреді, бірақ христиан діні оларға көп нәрсе ұсына алмайтынын жиі айтады. АҚШ-тағы Heathen-дер туралы сөз қозғалғанда Снук, Тэд Хоррелл және Кристен Хортон жақтастардың "әдетте христиан дініне қарсы ұстанымдар қалыптастыратынын" атап өтті. Шнурбейн өзінің зерттеулерінде 1980 жылдары Еуропадағы көптеген Heathen-дердің дінге қосылуына олардың христиан дініне қарсы көзқарасы ықпал еткенін, бірақ кейіннен Батыс елдерінде шіркеулердің маңызы төмендегеннен кейін бұл көзқарас Heathen қауымында аз байқалатынын анықтады. Керісінше, 2018 жылы Калико христиан дініне деген "күшті қарсылық" әлі де "көптеген американдық Heathen-дер үшін беткейде сақталғанын" атап өтті, және олардың арасында христиан дініне қарсы сезімдер көбінесе әзіл арқылы білдіріледі. Көптеген Heathen-дер сонымен қатар тарихи қайта жаңғырту шараларына қатысады, германдық Еуропаның ерте ортағасырлық қоғамдарына назар аударады, бірақ басқалары бұл практиканы сынға алады, өйткені ол нақты өмір мен қиял арасындағы шекараны бұзады деп санайды. Кейбір жақтастар Heathen-дік пен басқа пұтқа табынушылықты, мысалы Викка немесе Друидствоны бірге ұстанып, ал басқалары мұндай діндердің тым синкретикалық болғанын жақтырмайды.

Солтүстік Америка

Америка Құрама Штаттары әлемдегі ең ірі дінсіздер қауымдастығына ие. АҚШ-тағы дінсіздер қауымдастығының нақты мөлшерін анықтау мүмкін емес деп есептесек, 1990 жылдардың ортасында социолог Джеффри Каплан елде шамамен 500 белсенді жақтасы бар екенін, ал тағы мың шамасында адам қозғалыстың шетінде тұрғанын болжады. Ол американдық дінсіздер қауымдастығының басым көпшілігінің ақ нәсілді, ер және жас екенін атап өтті. Көпшілігі кем дегенде бакалавр дәрежесіне ие және ақ жағалы және көк жағалы жұмыстарда жұмыс істейді. Хелен А. Бергер, Эван А. Лич және Ли С. Шаффер басқарған «Пагандық санақ» жобасы АҚШ-тағы дінсіздерден 60 жауап алды. Бұл респонденттердің 65%-ы ер адам, 35%-ы әйел болды, бұл Бергер, Лич және Шаффердің атап өткеніндей, елдегі қалған пагандық қауымдастығындағы әйелдердің басымдығына «қарсы» келеді. Көпшілігі жоғары білімді, бірақ жалпы алғанда пагандық қауымдастығынан білім деңгейі төмен, сондай-ақ орташа табысы да төмен. Қоғамдағы тәжірибесіне сүйене отырып, Снук американдық дінсіздердің көпшілігінің ер адамдар екеніне келісті, бірақ көпшілігінің ақ нәсілді және орта жастағы екенін айтты, бірақ 1990 жылдардың ортасынан бері АҚШ-та әйел дінсіздердің үлесі артқан деп санайды. Келесі бағалаулар үлкен қолдау базасын көрсетті: 2006 жылы Макналленнің мәлімдемесіне сәйкес, 10 000-нан 20 000-ға дейін, ал 2014 жылғы санақ бойынша 7 878 адам. 2003 жылы Исландиялық дінсіздер ұйымы Ásatrúarfélagið 777 мүшеге ие болды, 2015 жылы ол 2 400 мүшеге жетті, ал 2017 жылдың қаңтарында оның қатары 3 583 мүшеге жетті, бұл Исландия халқының 1%-дан астам құрайды. Исландияда дінсіздіктің жақтастарының санынан да үлкен әсері бар. Даниялық дінсіздерді зерттеу тәжірибесіне сүйене отырып, Амстер дінсіздер ұйымдарының мүшелік санын анықтау мүмкін болғанын, бірақ жеке тәжірибешілердің санын «шамалау мүмкін емес» екенін айтты. Керісінше, 2015 жылы Грегориус Швецияда ең көп дегенде мыңға жуық дінсіздер бар екенін бағалады, бірақ олардың саны одан бірнеше есе жоғары деп саналады. Ол қауымдастықтағы жыныстық теңгерім туралы нақты деректер жоқ екенін атап өтті, бірақ шведтер арасында белсенді ерлердің көбірек екенін айтқан тәжірибелілерді келтірді. Шнурбейн Скандинавиядағы көпшілігінің 30 мен 60 жас аралығындағы орта таптық кәсіби мамандар екенін байқады. Польшада аздаған дінсіздер бар, олар әлеуметтік желілерде өзін-өзі таныстырады. Бұл поляктардың көпшілігі қозғалыстың нәсілшіл емес қанатына жатады. Словенияның пагандық қауымдастығында аздаған дінсіздер бар, бірақ олардың саны славяндық жергілікті діннің жақтастарымен салыстырғанда аз. Дінсіздердің ізбасарлары Сербиядағы веб-сайттарда да кездеседі. Ресейде бірнеше оңшыл топтар ескі діндер мен славяндық жергілікті діндер және орыс православиелік діндер элементтерін біріктіреді. Израильдің пагандық сахнасында да бірнеше дінсіздер бар.