Кіріспе

Сенаки ауданындағы, Грузиядағы Нокалакеви ауылы, сондай-ақ Археополис (Ἀρχαιόπολις, "Ескі қала") және грузин тілінде "Куджи бекінісі" деген мағына беретін Цихегожи, ал кейбір деректерде мингрел тілінде "Джиха Квинжи" деп те аталады. Бұл ауыл және археологиялық ескерткіш Самегрело-Земо Сванети аймағының Сенаки муниципалитетінде орналасқан.

Тарих

Нокалакеви руиндары Батыс Грузияның Самегрело аймасында, Колхида жазығының солтүстік шетінде, Техури өзенінің жағасында орналасқан. Шамамен 20 гектар жерді алып жатқан бұл орын ерте Византия тарихшыларына Археополис, ал көршілес грузин (картлиан) жылнамашыларына Цихегожи, немесе Куджи бекінісі деп белгілі болған – бұл Колхида билеушісі немесе эристави. Бұл бекініс қазіргі Сенаки қаласынан 15 шақырым қашықтықта, Мартвили тас жолында орналасқан және Техури өзенінің маңызды кезеңін, сондай-ақ Самегрелоның орталық бөлігіндегі Чхороцқуға дейін созылатын стратегиялық жолдың қиылыс нүктесін бақылап тұрған. Нокалакеви Археополисі VI ғасырда Оңтүстік Кавказда Византия және Сасанидтер арасындағы маңызды соғыстарда үлесін қосты. Бұл Лазиканы (қазіргі Мингрелияны) Сасанидтер, парсылар және ибериялықтардың (Шығыс Грузин/Картлиан) шабуылдарынан қорғайтын маңызды бекіністердің бірі болды. 540-562 жылдардағы соғыс кезінде парсылардың Нокалакеви Археополисін Византиялықтар мен Лаздардан басып алуға келмейтін болғандықтан, олар Лазиканы бақылаудан шығарды. Нокалакеви Археополисінің ерте Византиялық қорғаныс құрылыстары бекіністің батысындағы жергілікті әктас арқылы ойылған Техури өзенінің иілісіндегі орналасуын пайдаланды. Орынның солтүстігіндегі тік және құнарсыз жерлер ондағы қамалдың алынбас бекініс болуын қамтамасыз етті. Бұл "жоғарғы қала" мен төмендегі "төменгі қала" арасын жалғастыратын қабырға, қазба жұмыстары нәтижесінде біздің заманымыздың IV-VI ғасырларына жататын тас ғимараттарды ашты. Бұл Рим кезеңінің соңғы қабаттарының астында б.з.д. VIII-II ғасырларға дейінгі бірнеше кезеңдердегі қоныстану және тастап кетудің іздері табылды.

Археологиялық жұмыстар

Қазіргі заманғы зерттеулер Самегрелоның Ресейге ресми түрде қосылғанға дейін онжылдықтарда, 1833 жылы швейцариялық филолог Фредерик Дюбуа де Монпероның сапарымен басталды. Ол қираған жерлерді Византия тарихшыларының Археополисі деп атады және бұл жер грек аргонавты аңызының ежелгі Колхида астанасы Айя екендігін айтты. Бұл 1920-жылдары археологиялық қазбалар жүргізу ұсыныстарымен аяқталған ғылыми қызығушылықты қозғады. 1930-31 жылдардың қысында Фрайбург университетінің докторы Альфонс Мария Шнайдер басқарған бірлескен неміс-грузин тобы қабырғалардың жолын анықтап, шамамен 40 зерттеу траншеясын және мұнаралардың бірін, сондай-ақ "төменгі" қаладағы агора деп жаңылысқан жерді қазып шығарды. Олардың табылғандары, соның ішінде император Мористің (б.з. 584-602) алтын солидтері, Дюбуа де Монпероның бұл жерді Археополиспен сәйкестендіргенін растады, бірақ Айя мәселесін шешпеді. Көптеген ғалымдар Айяның Кутаисимен дәстүрлі сәйкестендірілуін жалғастырды (және жалғастыруда). 1930 жылдардағы саяси дүрбелеңдер мен соғыс басталғанда археологиялық қазбалар үзіліске ұшырады. Дегенмен, Грузия тарихына қызығушылық артып, 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін Нокалакеви туралы түрлі ғылыми сапарлар мен мақалалар жарияланды. Ірі масштабты қазбалар 2001 жылы профессор Давид Ломиташвилидің (С. Джанашия атындағы Мемлекеттік тарих мұражайы, қазіргі Грузия Ұлттық мұражайы) және Иан Колвиннің (Кембридж университеті) құрылған бірлескен жобасымен қайта басталды. Осы уақыттан бері профессор Ломиташвили Грузияның мәдени мұраны сақтау жөніндегі Ұлттық агенттігінің директорының орынбасары болып тағайындалды, ал доктор Николоз Мургулия Грузия Ұлттық мұражайының Нокалакеви экспедициясының жетекшісі болды. Нокалакевиге ағылшын-грузин экспедициясының (AGEN) британдық бөлігі Иан Колвин мен доктор Пол Эверилдің бірлесіп басқаруымен 2020 жылы күміс тойын атап өтті.