Кіріспе
Солтүстік аймақ (Região do Norte ʁɨʒiˈɐ̃w du ˈnɔɾtɨ) немесе Солтүстік Португалия – Португалиядағы ең көп халқы бар аймақ, Лиссабоннан басым және аумағы бойынша үшінші орында. 2017 жылғы халық санауы бойынша аймақта 3 576 205 адам тұрады, ал ауданы шаршы километріне 173 адамнан тұратын тығыздыққа ие. Бұл Португалияның құрлық бөлігіндегі бес аймақтың (NUTS II бөлімшелері) бірі. Аймақтың негізгі халқы Порто қалалық аймағында шоғырланған, онда шамамен бір миллион адам тұрады; сонымен қатар, 1,8 миллион адам тұратын ірі саяси метрополия аймағы және Порто мен Брага, Гимарайнш және Повоа-де-Варзим сияқты көршілес қалаларды қамтитын 2,99 миллион адам тұратын қалалық метрополия агломерациясы бар. Солтүстік аймақтық үйлестіру комиссиясы (CCDR N) – жергілікті билік органдары мен бірлестіктерді қолдау арқылы аймақтың экологиялық саясатын, жерді пайдалану жоспарлауын, қалаларды және жалпы дамуын үйлестіретін агенттік. Солтүстік Португалия – мәдени тұрғыдан алуан түрлі аймақ. Бұл тығыз өсімдік жамылғысымен және терең тарихи және мәдени байлықтарымен ерекшеленетін жер. Қазіргі Солтүстік Португалияға алғашқы қоныс аударушылар түрлі кельт тайпалары болды, одан кейін өзен сағаларында сауда жасаған гректер, карфагендіктер, римдіктердің жаулауы, германдық тайпалардың шапқындары, сондай-ақ маврлар мен викингтердің шабуылдары болды.
Тарих және мәдениет
Бұл аймақ тарихқа дейінгі дәуірден бері қоныстанған және Атлантикалық Еуропа, Мегалит және Кастро мәдениеттерін түсіну үшін маңызды аймақ болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Солтүстік Португалия Испаниядағы Галисиямен бірге Галисия Корольдігін құрады. Тарихи алдындағы дәуірде бұл жерде галлаек тайпалары мекендеген, олар лузитаниялықтармен туыс, және ол шамамен Рим Галлаециясының Conventus Bracarensis-імен сәйкес келеді. Тарихи Суэб Корольдігінің (5-6 ғасырлар) астанасы қазіргі португалдық Брага қаласында орналасқан, ал Рим империясы құлаған кезде осы көшпенділер мен басып алушылардың көпшілігі Солтүстік Португалияның жағалауына қоныстанды. Иберия түбегін исламдық жаулап алғаннан кейін, Порту қаласының төңірегінде шағын графтық құрылды, ол оңтүстікке қарай кеңейіп, 10-ғасырда Португалия графтығына айналды. Бұл графтық амбицияларымен өсті және Португалияның алғашқы королі Дом Афонсу Энрикеш Португалия Корольдігін құрып, оңтүстікке қарай кеңеюді бастады. Португал тілі осы аймақтан пайда болды және Португалия Корольдігі кеңейген кезде, әсіресе Афонсу Энрикеш дәуірінен кейін оңтүстікке таралған Солтүстік португал тілі сияқты ерекше қазіргі заманғы диалектісі бар. Аймақта ортағасырлық кезеңнің өте қарқынды болғанын көрсететін көптеген сарайлар мен қамалдар сақталған, олардың гербтері бар. Аймақтық асүйі әйгілі және әртүрлі, олар жеңіл шараптар (винью верде) және мол шараптар сияқты өнімдерді ұсынады, сондай-ақ филиграньдің жылтыры мен жергілікті кестелердің түсін үйлестіретін қолөнердің алуан түрлері бар. Солтүстік Португалияның фольклоры мен дәстүрлері ежелгі заманға дейін жетеді. Галисия және Солтүстік Португалия ЮНЕСКО-да ортақ материалдық емес мәдени мұраны мойындау үшін ресми үміткерлік таныстырып отыр. Жобаны Галисия үкіметі, бірқатар галисиялық институттар мен қауымдастықтар, сондай-ақ Солтүстік Португалияның жергілікті және аймақтық үкіметтері мен институттары қолдайды. Ресми атауы – "Candidatura de Património Imaterial Galego Português".
География
Солтүстік Португалия – таулы аймақ. Оның шыңдары ретінде белгілі серралар Серра-ду-Гереш (1544 м), Пенеда (1416 м), Марао (1415 м) және Соажу (1415 м). Олардың кейбіреулері табиғи парктерді құрайды: Пенеда-Жереш ұлттық паркі, Монтесинхо табиғи паркі және Алвау табиғи паркі. Жағалауы, Коста-Верде деп аталады, құмды жағажайлар мен төбелермен қоршалған тегіс жер тілкесі, олардың ең үлкені – Каваду мен Аве өзендері арасындағы жағалау жазығы. Бұл аймақ кішкентай мұз дәуірі кезінде жиналған, оның бір бөлігі Солтүстік жағалау табиғи паркіне кіретін, ұзақ созылған көркем құм төбелерімен танымал. Миню, Лима, Нейва, Каваду, Аве және Дуру – Атлант мұхитына құятын ең ірі өзендер. Ішкі аймақта Тамега – Дуру өзеніне құятын маңызды саласы. Дуру – ең ірі өзен және Иберия түбегіндегі ең маңызды өзендердің бірі. Миню өзені Португалия мен Испания шекарасының солтүстік-батысын белгілейді және екінші маңызды өзен болып табылады. Әлемдік мұра тізіміне енген төрт орын бар: Альту-Дуру шарап аймағы, Коа аңғарындағы тарихқа дейінгі тас өнерінің ескерткіштері, Порту қаласының тарихи орталығы және Гимарайнш қаласының тарихи орталығы. Аймақ бойынша өзендер, сарқырамалар, жүзімдіктер мен құнарлы жерлер қала орталықтарындағы көне ескерткіштермен үйлеседі.
Климат
Өңірдің жағалауы жылы Жерорта теңіздік климатқа (Csb) және Дуро аңғары бойында ыстық Жерорта теңіздік климатқа (Csa) ие. Солтүстік-батыс Португалияда Атлант мұхитының ықпалымен жылы жаздар мен жұмсақ қыстар болады, күндізгі температураның өзгеруі сирек байқалады, ал ішкі солтүстік-шығыс Португалияда ыстық жаздар мен суық, ұзақ қыстар болады, сондықтан континенттік сипаттамаларға ие, ал күндізгі температураның өзгеруі шамамен жете алады. Жауын-шашын өте тұрақсыз, себебі топография және теңізден қашықтық жауын-шашын мөлшеріне күшті әсер етеді, тіпті қысқа аралықта да. Солтүстік-батыстағы Пенеда, Жереш және Марао тауларының төңірегіндегі ішкі таулы аймақтар Португалияның барлық аймақтарында ең көп жауын-шашын алады. Дегенмен, Дуро аңғары Португалиядағы ең құрғақ аймақтардың бірі болып табылады. Жаңбырлы қалалардың қатарында Вила-Реал, Брага және жағалаудағы Виана-ду-Кастело бар. Жағалауда ләззатты ауа райы, жоғары күн сәулеленуі және Санту-Андре мүйісінен Порту қалалық аймағына дейінгі жолақта жауын-шашынның аз болуына кездесесіз.
Rainfall is very irregular as topography and distance from the sea strongly influence precipitation levels, even at short distances. The inland mountainous areas in the northwest around the peaks of Peneda, Gerês and Marão have the highest rainfall in all of Portugal. The Douro valley, however, is among the driest areas in all of Portugal. Some rainy cities include Vila Real, Braga and, on the coast, Viana do Castelo. The coast tends to have balmy weather, high solar irradiance and lower rainfall in a strip from Cape Santo André to the urban area of Porto.
Демография
Саяси тұрғыдан Солтүстік Португалия 86 муниципалитетке (municípios) бөлінген, олар өз кезегінде 1426 азаматтық приходтарға (freguesias) бөлінеді. 1835 жылы аймақ супрамуниципальдік аудандарға бөлінді. Солтүстік Португалияға Виана-ду-Кастелу, Брага, Порту, Вила-Реал және Браганса аудандары, сондай-ақ Авейру, Висеу және Гуарда аудандарының бір бөлігі кіреді. 2021 жылғы халық санағы бойынша, ең ірі муниципалитеттер: Вила-Нова-де-Гайя (304 149), Порту (231 962), Брага (193 333), Матосинос (172 669), Гондомар (164 255), Гимараес (156 852), Санта-Мария-да-Фейра (136 720), Майя (134 959), Вила-Нова-де-Фамаликао (133 590) және Барселос (116 777). Муниципалдық бөлімшелерді ескермейтін болсақ, аймақта шамамен бір миллион тұрғыны бар Ұлы Порту (Grande Porto) деген бір қалалық аймақ бар, оған Порту, Вила-Нова-де-Гайя, Матосинос, Майя және Рио-Тинто және Эрмесинде сияқты ірі қала маңы да кіреді. Ұлы Портудан жоғары орналасқан, шамамен 600 000 тұрғыны бар тағы бір ірі қалалық аймақ бар: Брагада орналасқан Минью қалалық төртбұрышы (Quadrilátero Urbano do Minho), оған Гимараес, Вила-Нова-де-Фамаликао және Барселос кіреді; сондай-ақ, шамамен 100 000 тұрғыны бар Повоа-де-Варзим – Вила-ду-Конде қалалық аймағы да бар. Дегенмен, Солтүстік Португалияда бұл аймақтар аймақтың әртүрлі қалалары арасында тығыз орналасқан және шашыраңқы қоныстанған елді мекендермен ерекшеленеді. Бұл елді мекендердің барлығы солтүстік Атлантика жағалауында орналасқан, 2,99 миллион тұрғыны бар (2001 жылғы мәліметтер) бір полицентрлік қалалық агломерацияның құрамына кіреді. EOCD функционалдық қалалық аумақтар әдістемесін қолданып, 2014 жылғы статистикаға сүйене отырып, бір мегаполис – Порту (1 313 829 тұрғын), бір орташа өлшемді қалалық аймақ – Брага (256 427 тұрғын) және үш шағын қалалық аймақ – Гимараес (182 433 тұрғын), Виана-ду-Кастелу (88 848 тұрғын) және Повоа-де-Варзим (63 428 тұрғын) деп таниды. Португалияның статистика институты INE-нің 2011 жылғы санағы бойынша, халықтың 4,7%-ы шетелде туған, олардың көпшілігі Франция, Ангола, Бразилия, Мозамбик, Венесуэла, Германия, Швейцария, Испания, Оңтүстік Африка, Қытай және Румыниядан келген.