Кіріспе
Бұрын ұлтқа айналған мүлікті қайтару процесі Реприватизация – үкімет жеке меншік иелерінен тартып алған немесе басқаша ұлтқа айналған мүлікті жеке меншік статусына қайтару процесі. Бұл тартып алынған мүлікті қайтаруды, өтемақы төленбеген бұрынғы иелеріне өтемақы төлеуді немесе мемлекеттік кәсіпорындарды жаңа иелеріне қайта жекешелендіруді қамтуы мүмкін, әсіресе экономикалық дағдарыс немесе басқа факторларға байланысты мемлекеттік бақылауға алынған, бірақ жекеменшік негізде құрылған банктерді. Соңғы жағдай кейде жекешелендіру деп аталады, бірақ ғалымдар ұлттық Мексика және Корея банктерін жеке акционерлерге сатуды реприватизация деп атады. Екі термин де бұрынғы Кеңес блогындағы ірі жекешелендіру жобаларымен, әсіресе жаңа меншік құқықтарын беру процесімен байланысты қолданылған. Жеке меншік иелеріне реприватизацияны меншігі мемлекетке өткен көптеген тараптар іздейді, соның ішінде Еуропаның кейбір аймақтарындағы дәстүрлі ақсүйектер, Холокосттан аман қалғандар, олардың ұрпақтары, нацистік өлім лагерьлерінде қайтыс болған адамдардың басқа да аман қалғандары, сондай-ақ нацистер немесе кейінгі коммунистік мемлекеттер олардың мүлкін тәркілеп, түрлі жолдармен иеліктен шығарған жағдайларда; және корпорациялар. Реприватизацияға елеулі кедергі елдер арасында әртүрлі болатын үлкен саяси мәселелер тудырады. Шығыс Еуропада этностық шиеленістерді қоздырудан және Потсдам конференциясының саясатын кері қайтарудан қашынуға ұмтылыс жиі кездеседі; Қуылғандар федерациясына қараңыз. Реприватизация мәселелерінің шешілмеуі кейде шетелдік инвестицияларға кедергі келтіруі мүмкін, себебі инвесторлар иелік құқығы даулы немесе кемшілді мүліктерге инвестиция жасаудан сақтанады.
Reprivatization refers to the process of restoring properties seized or otherwise nationalized from privately held owners by a government to privately held status. This may include returning seized property or compensating uncompensated former owners, or reprivatizing state held enterprises to new owners, especially banks, which were privately founded but came under state control due to economic crisis or other factors. The latter scenario is sometimes referred to as privatization, though scholars have specifically referred to the sale of nationalized Mexican and Korean banks to private shareholders as reprivatization. Both terms have been used in connection with larger privatization schemes in the former Soviet Bloc, particularly the process of assigning new property rights. Reprivatization to private owners has been sought by any number of parties whose property has been nationalized, including the traditional nobility in certain areas of Europe, Holocaust survivors, their descendants, and other survivors of persons who died in Nazi death camps and whose property was confiscated by the Nazis or by later Communist states and disposed of in various ways; and by corporations. A significant barrier to reprivatization is created by larger political questions, which vary by country. In Eastern Europe, there is frequently a desire to avoid the inflammation of ethnic tensions and the ostensible reversal of Potsdam conference policies; see Federation of Expellees. Outstanding reprivatization issues can sometimes be a barrier to foreign investment, as investors are wary of investing in a property to which the title is disputed or faulty.
Ұлыбритания
Көп жағдайда реприватизация талқыланғанда Маргарет Тэтчер мысалы келтіріледі. 1979 жылы премьер-министр болғаннан кейін, ол сол кездегі Ұлыбританияның экономикалық қиындықтарын кәсіподақтарға қарсы күрес жүргізу және британ экономикасында мемлекеттің рөлін өзгерту арқылы шешуге бел буды. Жоспарды іске асырудың бір жолы реприватизацияны таңдау болды. Ірі масштабты реприватизация мұнай, газ, электроника, ғарыш және тағы бірнеше салаға тиді. Экономикалық қиындыққа тап болған көптеген кәсіпорындар (мысалы, British Airways, British Petroleum) заңды түрде мемлекеттік меншікке өтіп, одан айтарлықтай қаржылық көмек алды. Осының бәрі тек он жылдан кейін жеке қолға берілу үшін жасалды.
Германия
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы кезеңде кәсіпкерліктің қайта жандануы шығыс аймақтарда бірнеше түрде жүрді. Олар – жаңа фирмалар құру, жекешелендіру, батыс капиталының және бұрынғы ұлттық кәсіпорындардың қатысуымен бірлескен кәсіпорындарды ұйымдастыру. Бұрынғы комбинаттарда басқаруды орталықсыздандыру – бір түрлі өтпелі шара болып табылады, оның нәтижесінде бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындар нарықтық ортада еркін өндірушілер ретінде жұмыс істеуге бастады. Германияның бірігуінен кейін дереу 6000-ға жуық кәсіпорындарды бұрынғы иелеріне қайтару туралы өтініш келіп түсті. Шаруашылық кәсіпорындары толық төленгеннен кейін, жер учаскесінің кепілдік құнымен неміс кредиттік банкінен несие алу мүмкіндігіне ие болды.
Испания
Испаниядағы жекешелендіру мен ұлттандыру тарихы – «жоғалтуларды ұлттандыру, ал пайданы жекешелендіру» тарихы. Дағдарыс кезінде үкімет зиян келтіріп жатқан кәсіпорындарды сатып алып немесе басқа жолмен ұлттандырып, оларды банкроттықтан сақтап қалды. Кейіннен, белгілі бір себептерге байланысты олар табысты компанияларға айналғанда, үкімет оларды қайтадан жеке меншікке сатты. Сонымен қатар, көмір өнеркәсібі, радио және теледидар, теміржол және кеме жасау сияқты дәстүрлі түрде пайдасыз салалар мемлекеттің қарамағында қалып отыр. Сарапшылар жекешелендірудің мақсаттары – бюджеттік кірістерді мүмкіндігінше арттыру және түрлі нарықтарда бәсекелестікті күшейту – бір-бірімен қайшы екенін, сондықтан олардың біреуін ғана іске асыруға, екеуіне де емес, қол жеткізуге болатынын мәлімдейді.
Франция
Францияда, көптеген еуропалық елдердегідей, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экономиканың ірі мемлекеттік секторы қалыптасты. Бірақ, кейіннен ел басшылығы мемлекеттік мүлікті басқару және оның жалпы тағдыры бойынша біртұтас саясатты ұстанбады. Мұнда, дамыған басқа елдермен салыстырғанда, меншік трансформациясының «толқындары» ең айқын байқалды. Ұлттандыру және жекешелендіру процестері үнемі бір-бірін алмастырып отырды, бұл үкіметте кімнің отырғанына байланысты болды. Ірі көлемдегі соңғы ұлттандыру 80-жылдардың басында жүзеге асты. Ірі коммерциялық банктер мен көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар мемлекеттік меншікке алынды. Алайда, президент Франсуа Миттеранның кезінде француз экономикасы мемлекеттік қатысудың жоғары деңгейі мен мемлекеттік компаниялардың көптігіне байланысты қиындықтарға ұшырады. Осыған байланысты, Жак Ширак президенттігінде 1990 жылдардың соңында мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру процестері басталды.
Польша
Польшаның ауыл шаруашылығы саласы, өнеркәсіптік сектордан өзгеше, коммунистік үкімет жылдарында көбінесе жеке меншікте қалды. Көптеген бұрынғы мемлекеттік шаруашылықтар қазір фермерлерге жалға берілген. Кредит тапшылығы бұрынғы мемлекеттік жерлерді сатуға кедергі келтіруде. Қазіргі таңда Польшадағы 2 миллион жеке шаруашылық барлық егістік жердің 90 пайызын алып жатыр және жалпы ауыл шаруашылығы өндірісінің шамамен сол үлесін құрайды. Бұл шаруашылықтардың орташа мөлшері 8 гектар (20 акр) және көбінесе шашыраңқы орналасқан. Жалпы шаруашылықтардың 9 пайызы ғана 15 гектардан (37 акр) астам жерді иеленсе, олар барлық ауыл шаруашылығы жерінің 45 пайызын құрайды. Польшадағы шаруашылықтардың жартысынан астамы тек өздеріне қажетті өнімді өндіріп, көбінесе коммерциялық сатуға шығармайды.
Украина
Саяси тұрғыдан өте сезімтал салалардағы – құрылымдық реформалар мен жерді жекешелендірудегі реформалар әлі де қалып қойды. Парламент шетелдік инвестициялар туралы заңды бекітті, ол батыстықтарға бизнес пен мүлікті сатып алуға, кіріс пен пайданы елге қайтаруға және болашақ үкімет мүлікті мемлекеттік меншікке алған жағдайда өтемақы алуға мүмкіндік береді. Сыртқы институттар, әсіресе ХВҚ, Украинаны реформалардың қарқынын және көлемін арттыруға шақырды және қаржылық қолдауды тоқтатумен қорқытты. "Қырғиж революциясынан кейінгі Украинадағы жекешелендіру және қайта жекешелендіру" монографиясының авторлары саяси және экономикалық тұрғыдағы қайта жекешелендірудің Украинадағы жекешелендірудің нәтижелерін қарастырудың тиімсіз жолы болғанын атап өтті. Сот арқылы жүзеге асырылған қайта жекешелендіру ұзақ және күшті қажет ететін процесс болды. "Жекешелендірудің нәтижелерін қарау жолы ретінде қайта жекешелендіру процесі халықтың жалпы революциялық көңіл-күйінің және Юлия Тимошенко басқарған алғашқы үкіметтік команданың мінезінің, келіспеушілікке толы күреске дағдыланған, әсерінен қалыптасты". "Криворожсталь" Украинаның ең ірі толыққанды металлургия компаниясы болып табылады. 2004 жылы кәсіпорын "Криворож тау-кен металлургия комбинаты" ашық акционерлік қоғамына айналды. Сол жылы Украина үкіметі саясаткерлер мен бизнесмендер Ринат Ахметов пен Виктор Пинчук (президент Леонид Кучманың күйеу баласы) құрылымдары құрған консорциумға ең ірі болат зауытын 803 миллион долларға жекешелендіруге рұқсат берді. 2005 жылдың ақпан айында Тимошенко үкіметі билікке келгеннен кейін зауытты сот арқылы мемлекеттік меншікке қайтару процедурасы басталды. 2005 жылдың 22 сәуірінде Киев экономикалық соты "Криворожстальдың" 93,02% үлесін сатуды заңсыз деп таныды және оларды мемлекетке қайтару туралы шешім қабылдады. 2005 жылдың 24 қазанында "Криворожсталь" қайта жекешелендірілді. Әлемдегі ең ірі металлургия компаниясы Mittal Steel конкурста жеңіске жетті. Ол "Криворожсталь" АҚ-ның 93,02% үлесін 24,2 миллиард теңгеге (4,8 миллиард доллар) сатып алды.
Венгрия
Коммунизмнің құлдырауынан кейін Шығыс Еуропада, оның ішінде Венгрияда, бұрын мемлекеттік меншікте болған кәсіпорындар коммунистік кезеңде ұлттықтандырылған салаларды қайта жекешелендіру процесін бастады. Осы кезеңдегі меншік және мүлік құқықтарындағы өзгерістер жекешелендіру де, қайта жекешелендіру де деп аталады, бірақ Венгрия контекстінде бұрынғы коммунизм кезеңінің мүлік иелеріне өтемақы ретінде нақты құндылығы аз капитал купондары берілді. Бұл мүлік "қайта жекешелендірілген" деп есептелсе де, бұрынғы иелері көп пайда көре алмады. Жаңа демократиялық үкімет жалкі өнімнің (ЖӨӨ) 30% мемлекеттік шығындарға жұмсау мақсатын қойды және осы өзгерісті ынталандыру үшін отандық капитал нарығын дамытуға көшті. Бастапқыда үкімет азық-түлік өнеркәсібін қайта жекешелендіруге баса назар аударды, бұл жаңа үкіметтің алғашқы табысы болды. Шетелдік инвесторлар осы компаниялардың жаңа меншік иелерін құруға қатысуға шақырылды. 1993 жылға қарай Венгрияның жеке сектордағы табысының 47% азық-түлік өнеркәсібіне тиесілі болды. Бұл факт жақында ұлттандырылған банктердің шешім қабылдауында экономикалық факторларға қарағанда саяси мәселелер басымдыққа ие болады дегенді білдірді. Оңтүстік Кореядағы банктерді қайта жекешелендіру процесі баяу жүріп жатыр, және 2010 жылға дейін мемлекет әлі де барлық үлесінен айырылмаған еді. Оңтүстік Корея контекстінде, ғылыми әдебиеттерде жағдайға байланысты ұлттандырылған банктерді жекешелендіру "қайта жекешелендіру" деп аталады, бірақ бұрынғы чеболь иелеріне меншіктің көп бөлігі қайтарылмады. Кореяның Банктік заңына сәйкес, қаржы секторынан тыс чебольмен байланысты корпорациялар коммерциялық банктердің дауыс беретін акцияларының 4% астам бөлігіне ие бола алмайды. Дегенмен, бұл реформа қайта жекешелендіруді баяулатты, себебі чебольдардан тыс отандық корей сатып алушылар банк акцияларын сатып алуға қабілетті болған жоқ.
Мексика
1983 жылдан бастап Мексика мемлекеті бұрын мемлекеттік меншікте болған компанияларды жекешелендіру процесін бастады, ең басты нысана – өткен жылы мемлекеттік қарыздың өте жоғары деңгейіне жауап ретінде ұлттандырылған мемлекеттік банктер болды.